I. Vai trò của người dân xây dựng nông thôn mới Lệ Thủy là gì
Chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới là một chủ trương lớn, toàn diện của Đảng và Nhà nước, với mục tiêu cuối cùng là nâng cao đời sống vật chất và tinh thần của người dân. Tại huyện Lệ Thủy, tỉnh Quảng Bình, chương trình này được triển khai với nhận thức sâu sắc rằng người dân không chỉ là đối tượng thụ hưởng mà còn là nhân tố quyết định thành công. Sự tham gia của người dân được xác định là nền tảng, là động lực cốt lõi để hiện thực hóa các mục tiêu đề ra. Quan điểm chỉ đạo xuyên suốt là phát huy tối đa vai trò chủ thể xây dựng nông thôn mới của cộng đồng. Người dân là người trực tiếp tham gia từ khâu lập kế hoạch, tổ chức thực hiện, giám sát cho đến khi vận hành và bảo dưỡng công trình. Nghiên cứu của Dương Khánh Việt (2015) khẳng định: “Vai trò của người dân trong xây dựng NTM văn minh, hiện đại, được thể hiện ở chỗ: Chủ thể tích cực tham gia vào quá trình xây dựng quy hoạch và thực hiện quy hoạch xây dựng NTM; chủ động và sáng tạo trong xây dựng kết cấu hạ tầng kinh tế - xã hội ở nông thôn”. Điều này có nghĩa là mọi hoạt động phải xuất phát từ nhu cầu và nguyện vọng của chính người dân, đảm bảo tính bền vững và hiệu quả thực tiễn, góp phần làm cho bộ mặt nông thôn khởi sắc và thúc đẩy giảm nghèo bền vững.
1.1. Tầm quan trọng của việc phát huy vai trò chủ thể người dân
Việc phát huy vai trò chủ thể của người dân là nguyên tắc cơ bản và là yếu tố quyết định sự thành bại của chương trình. Khi người dân thực sự làm chủ, họ sẽ tự giác, tích cực và sáng tạo trong mọi hoạt động. Họ là người hiểu rõ nhất điều kiện, tiềm năng và khó khăn của địa phương. Do đó, sự tham gia của họ giúp các kế hoạch, đề án sát với thực tế, tránh được tình trạng đầu tư lãng phí, không hiệu quả. Tinh thần “lấy dân làm gốc” được thể hiện qua phương châm “Dân biết, dân bàn, dân làm, dân kiểm tra, dân quản lý và dân hưởng lợi”. Phương châm này không chỉ đảm bảo quyền dân chủ mà còn khơi dậy nguồn lực nội tại to lớn trong cộng đồng, từ việc đóng góp ngày công lao động đến hiến đất làm đường, tạo nên sức mạnh tổng hợp để hoàn thành các tiêu chí nông thôn mới.
1.2. Bối cảnh triển khai Chương trình mục tiêu quốc gia tại Lệ Thủy
Huyện Lệ Thủy triển khai Chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới trong bối cảnh là một huyện có thế mạnh về nông nghiệp nhưng cơ sở hạ tầng còn nhiều hạn chế. Trước khi có chương trình, hệ thống đường làng ngõ xóm nhiều nơi còn xuống cấp, vệ sinh môi trường nông thôn chưa được đảm bảo, đời sống người dân còn gặp nhiều khó khăn. Do đó, chương trình được xem là cơ hội để tạo ra một bước đột phá, thay đổi toàn diện diện mạo nông thôn. Chính quyền huyện đã xác định rõ, thành công của chương trình phụ thuộc lớn vào việc huy động được sự tham gia của người dân. Các cấp ủy, chính quyền đã tập trung vào công tác tuyên truyền, vận động để mỗi người dân hiểu rõ quyền lợi và trách nhiệm của mình, từ đó đồng lòng chung sức xây dựng quê hương.
II. Khó khăn trong huy động người dân xây dựng NTM Lệ Thủy
Mặc dù đạt được nhiều thành tựu quan trọng, quá trình huy động sự tham gia của người dân xây dựng nông thôn mới Lệ Thủy vẫn đối mặt với không ít thách thức. Một trong những rào cản lớn nhất là nhận thức của một bộ phận người dân chưa đầy đủ, còn tồn tại tư tưởng trông chờ, ỷ lại vào sự đầu tư của Nhà nước. Nghiên cứu thực tế tại Lệ Thủy cho thấy: “một bộ phận người dân tại địa phương nhận thức về xây dựng nông thôn mới rất hạn chế, mơ hồ, thậm chí họ cho rằng xây dựng nông thôn mới là làm cho chính quyền nhà nước, là làm dự án chứ không phải làm cho chính mình”. Tư tưởng này làm giảm tính chủ động, sáng tạo và sự tự nguyện đóng góp của người dân. Bên cạnh đó, điều kiện kinh tế của nhiều hộ gia đình còn khó khăn, ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng đóng góp tài chính để xây dựng cơ sở hạ tầng. Việc huy động vốn trong dân để thực hiện các công trình lớn như làm đường bê tông, xây nhà văn hóa thôn gặp nhiều trở ngại. Ngoài ra, cơ chế, chính sách đôi khi chưa thực sự đồng bộ, thiếu các hướng dẫn cụ thể đã gây lúng túng cho cán bộ cơ sở trong quá trình tổ chức triển khai, ảnh hưởng đến hiệu quả vận động quần chúng.
2.1. Nhận thức chưa đồng đều và tư tưởng trông chờ của người dân
Nhận thức không đồng đều là một trong những thách thức hàng đầu. Ở một số địa phương, công tác tuyên truyền chưa đi vào chiều sâu, khiến người dân chưa hiểu rõ bản chất của chương trình là “dân làm, nhà nước hỗ trợ”. Họ vẫn mang tâm lý đây là dự án của Nhà nước và chờ đợi sự đầu tư hoàn toàn từ ngân sách. Điều này dẫn đến sự tham gia còn mang tính hình thức, thiếu bền vững. Để khắc phục, cần phải làm tốt công tác tuyên truyền, vận động để người dân thấy rõ họ là chủ thể xây dựng nông thôn mới và cũng là người hưởng lợi trực tiếp từ những thành quả đó. Việc công khai, minh bạch các khoản đóng góp và sử dụng vốn cũng là yếu tố quan trọng để củng cố niềm tin và khuyến khích người dân tham gia.
2.2. Hạn chế về nguồn vốn và cơ chế chính sách chưa đồng bộ
Nguồn vốn để thực hiện 19 tiêu chí nông thôn mới là rất lớn. Trong khi ngân sách nhà nước có hạn, việc huy động từ cộng đồng lại phụ thuộc nhiều vào điều kiện kinh tế của người dân. Tại Lệ Thủy, tỷ lệ hộ nghèo và cận nghèo vẫn còn đáng kể, gây khó khăn cho việc đóng góp bằng tiền mặt. Thêm vào đó, một số cơ chế chính sách lồng ghép các chương trình, dự án chưa phát huy hiệu quả tối đa. Việc thiếu các quy định đặc thù cho cơ chế quản lý đầu tư xây dựng quy mô nhỏ có sự tham gia của cộng đồng đôi khi gây ra sự chậm trễ, lúng túng trong quá trình triển khai, làm giảm động lực tham gia của người dân.
III. Phương pháp phát huy vai trò của người dân trong xây dựng NTM
Để vượt qua các thách thức và khơi dậy tiềm năng to lớn trong nhân dân, việc phát huy vai trò chủ thể của người dân phải được thực hiện một cách bài bản và khoa học. Trọng tâm của phương pháp này là thực hiện tốt quy chế dân chủ ở cơ sở theo đúng tinh thần “Dân biết, dân bàn, dân làm, dân kiểm tra”. Mọi chủ trương, kế hoạch từ quy hoạch chung đến thiết kế chi tiết từng công trình đều phải được đưa ra cộng đồng dân cư bàn bạc công khai, dân chủ. Người dân được quyền thảo luận, đóng góp ý kiến và quyết định những vấn đề liên quan trực tiếp đến đời sống của họ. Vai trò của Mặt trận Tổ quốc vận động và các đoàn thể chính trị - xã hội là vô cùng quan trọng. Các tổ chức này là cầu nối giữa Đảng, chính quyền với nhân dân, có nhiệm vụ tuyên truyền, giải thích, thuyết phục và tập hợp sức mạnh đoàn kết của toàn dân. Thông qua các cuộc họp thôn, xóm, các buổi sinh hoạt chi hội, người dân nắm bắt được thông tin, hiểu rõ mục đích, ý nghĩa của chương trình, từ đó tự nguyện tham gia và giám sát quá trình thực hiện, đảm bảo các công trình được xây dựng đúng chất lượng và tiến độ.
3.1. Tăng cường tuyên truyền thông qua Mặt trận Tổ quốc và đoàn thể
Công tác tuyên truyền phải được thực hiện thường xuyên, liên tục với nội dung và hình thức đa dạng, dễ hiểu. Mặt trận Tổ quốc vận động các tổ chức thành viên như Hội Nông dân, Hội Phụ nữ, Đoàn Thanh niên, Hội Cựu chiến binh... đóng vai trò nòng cốt. Mỗi tổ chức có cách tiếp cận riêng phù hợp với hội viên của mình. Ví dụ, Hội Phụ nữ có thể vận động hội viên tham gia các hoạt động vệ sinh môi trường nông thôn, xây dựng gia đình “5 không, 3 sạch”. Đoàn Thanh niên có thể tổ chức các đội tình nguyện đóng góp ngày công lao động để xây dựng các công trình công cộng. Việc nêu gương các điển hình tiên tiến, các gia đình tiêu biểu trong phong trào cũng là một cách làm hiệu quả để tạo sức lan tỏa mạnh mẽ trong cộng đồng.
3.2. Thực thi hiệu quả quy chế dân chủ ở cơ sở Dân biết dân bàn
Thực thi quy chế dân chủ ở cơ sở là chìa khóa để người dân thực sự làm chủ. “Dân biết” là quyền được thông tin. Tất cả các thông tin về quy hoạch, thiết kế, dự toán kinh phí, mức đóng góp, nguồn vốn hỗ trợ của nhà nước đều phải được công khai, minh bạch. “Dân bàn” là quyền được tham gia thảo luận và quyết định. Các cuộc họp dân phải được tổ chức một cách thực chất, tôn trọng ý kiến của người dân, kể cả các ý kiến trái chiều. Quyết định cuối cùng phải là quyết định của đa số và được thể hiện bằng biên bản cụ thể. Khi người dân được tham gia bàn bạc và quyết định, họ sẽ cảm thấy có trách nhiệm hơn với công trình và sẵn sàng đóng góp công sức, tiền của để thực hiện.
IV. Cách người dân đóng góp xây dựng cơ sở hạ tầng tại Lệ Thủy
Thực tiễn tại huyện Lệ Thủy, tỉnh Quảng Bình cho thấy sự tham gia của người dân trong việc xây dựng cơ sở hạ tầng nông thôn diễn ra vô cùng sôi nổi và đa dạng. Đây là minh chứng rõ nét nhất cho việc phát huy vai trò chủ thể của cộng đồng. Sự đóng góp không chỉ dừng lại ở vật chất mà còn thể hiện qua trí tuệ, công sức và tinh thần trách nhiệm. Các hình thức đóng góp phổ biến bao gồm đóng góp ngày công lao động, hiến đất và tài sản trên đất, đóng góp bằng tiền mặt và tham gia giám sát cộng đồng. Trong đó, phong trào hiến đất làm đường đã trở thành một điểm sáng, thể hiện sự hy sinh lợi ích cá nhân vì lợi ích chung của cộng đồng. Hàng nghìn mét vuông đất, hàng trăm mét tường rào đã được người dân tự nguyện hiến tặng để mở rộng đường làng ngõ xóm, tạo điều kiện thuận lợi cho giao thông và sản xuất. Bên cạnh đó, Ban giám sát cộng đồng do người dân bầu ra đã hoạt động hiệu quả, đảm bảo các công trình được thi công đúng thiết kế, chất lượng, ngăn chặn tiêu cực, lãng phí.
4.1. Các hình thức đóng góp ngày công lao động trực tiếp
Việc đóng góp ngày công lao động là hình thức tham gia phổ biến nhất, phù hợp với điều kiện của đa số hộ nông dân. Người dân trực tiếp tham gia vào các công việc như giải phóng mặt bằng, đào đắp nền đường, xây dựng kênh mương nội đồng, dọn dẹp vệ sinh môi trường. Hình thức này không chỉ giúp giảm chi phí đầu tư cho các công trình mà còn tăng cường sự gắn kết cộng đồng, nâng cao ý thức sở hữu và trách nhiệm bảo vệ tài sản chung. Số liệu từ các xã cho thấy hàng chục nghìn ngày công đã được huy động, quy đổi ra giá trị hàng tỷ đồng, góp phần đẩy nhanh tiến độ hoàn thành các tiêu chí về hạ tầng.
4.2. Phong trào hiến đất làm đường và xây dựng công trình công cộng
Phong trào hiến đất làm đường là một nét đẹp trong xây dựng nông thôn mới tại Lệ Thủy. Khi hiểu rõ lợi ích của việc có một con đường rộng rãi, khang trang, người dân đã không ngần ngại hiến một phần đất ở, đất vườn của gia đình mình mà không đòi hỏi đền bù. Việc này đã giải quyết được bài toán khó khăn nhất trong mở rộng giao thông nông thôn là giải phóng mặt bằng. Ngoài hiến đất, người dân còn tự nguyện tháo dỡ tường rào, cổng ngõ, chặt bỏ cây cối để bàn giao mặt bằng sạch cho đơn vị thi công. Tinh thần tự nguyện này đã giúp nhiều tuyến đường làng ngõ xóm được bê tông hóa, làm cho bộ mặt nông thôn khởi sắc rõ rệt.
4.3. Giám sát cộng đồng đảm bảo chất lượng và tính minh bạch
“Dân kiểm tra” là một khâu quan trọng để đảm bảo hiệu quả đầu tư. Ban Giám sát đầu tư của cộng đồng, bao gồm những người có uy tín, am hiểu về xây dựng, được người dân bầu ra, có vai trò giám sát toàn bộ quá trình thi công. Họ kiểm tra về vật liệu, kỹ thuật thi công, tiến độ thực hiện. Mọi phát hiện sai sót, bất cập đều được phản ánh kịp thời với chủ đầu tư và đơn vị thi công để chấn chỉnh. Cơ chế này giúp nâng cao chất lượng công trình, chống thất thoát, lãng phí và tăng cường tính minh bạch, công khai trong quản lý đầu tư, củng cố niềm tin của nhân dân vào chương trình.
V. Kết quả tham gia của người dân làm bộ mặt nông thôn khởi sắc
Nhờ sự tham gia của người dân, chương trình xây dựng nông thôn mới tại huyện Lệ Thủy, tỉnh Quảng Bình đã đạt được những kết quả toàn diện và ấn tượng. Bộ mặt nông thôn khởi sắc từng ngày, không chỉ ở hệ thống hạ tầng được đầu tư đồng bộ mà còn ở sự thay đổi trong nếp nghĩ, cách làm của người dân. Hệ thống đường làng ngõ xóm được bê tông hóa, tạo điều kiện thuận lợi cho việc đi lại và giao thương. Các công trình phúc lợi như trường học, trạm y tế, nhà văn hóa thôn được xây dựng khang trang, đáp ứng nhu cầu học tập, chăm sóc sức khỏe và sinh hoạt văn hóa của cộng đồng. Quan trọng hơn, chương trình đã thúc đẩy phát triển kinh tế hộ gia đình thông qua việc hỗ trợ các mô hình kinh tế hiệu quả, chuyển đổi cơ cấu cây trồng, vật nuôi. Nhờ đó, thu nhập và đời sống vật chất và tinh thần của người dân được nâng lên rõ rệt, góp phần thực hiện thành công mục tiêu giảm nghèo bền vững. Môi trường sống cũng được cải thiện đáng kể thông qua các hoạt động vệ sinh môi trường nông thôn được duy trì thường xuyên.
5.1. Cải thiện đường làng ngõ xóm và vệ sinh môi trường nông thôn
Một trong những kết quả hữu hình nhất là sự thay đổi của hệ thống giao thông và môi trường. Hàng trăm km đường làng ngõ xóm đã được cứng hóa, không còn cảnh lầy lội vào mùa mưa. Cảnh quan làng quê trở nên xanh, sạch, đẹp hơn nhờ các tuyến đường hoa, các mô hình thu gom và xử lý rác thải được hình thành. Ý thức bảo vệ môi trường của người dân được nâng cao. Các hoạt động dọn dẹp vệ sinh môi trường nông thôn vào cuối tuần đã trở thành nề nếp ở nhiều khu dân cư, góp phần xây dựng một không gian sống trong lành, an toàn.
5.2. Các mô hình kinh tế hiệu quả giúp giảm nghèo bền vững
Xây dựng nông thôn mới không chỉ là xây dựng hạ tầng mà cốt lõi là nâng cao thu nhập cho người dân. Nhiều mô hình kinh tế hiệu quả đã được triển khai và nhân rộng tại Lệ Thủy, như mô hình trồng lúa chất lượng cao, chăn nuôi gia súc, gia cầm theo hướng an toàn sinh học, phát triển kinh tế trang trại, gia trại. Người dân được tham gia các lớp tập huấn, chuyển giao khoa học kỹ thuật, được hỗ trợ về vốn, giống. Điều này đã giúp phát triển kinh tế hộ gia đình, tạo ra nhiều việc làm và tăng thu nhập, là nền tảng vững chắc cho công cuộc giảm nghèo bền vững và xây dựng nông thôn mới nâng cao Lệ Thủy.
5.3. Nâng cao đời sống vật chất và tinh thần cho người dân
Khi kinh tế phát triển, đời sống vật chất và tinh thần của người dân cũng được cải thiện. Tỷ lệ hộ nghèo giảm, số hộ khá và giàu tăng lên. Các thiết chế văn hóa như nhà văn hóa thôn, sân thể thao được đầu tư xây dựng đã tạo không gian cho các hoạt động văn nghệ, thể dục thể thao, tăng cường tình làng nghĩa xóm. Các giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp được bảo tồn và phát huy. An ninh chính trị, trật tự an toàn xã hội được giữ vững. Người dân ngày càng tin tưởng vào sự lãnh đạo của Đảng và chính quyền, tích cực tham gia xây dựng quê hương ngày càng giàu đẹp, văn minh.
VI. Hướng đi cho nông thôn mới nâng cao Lệ Thủy trong tương lai
Trên nền tảng những thành tựu đã đạt được, huyện Lệ Thủy, tỉnh Quảng Bình đang hướng tới mục tiêu xây dựng nông thôn mới nâng cao và nông thôn mới kiểu mẫu. Để đạt được mục tiêu này, việc tiếp tục phát huy sự tham gia của người dân vẫn là yếu tố then chốt. Hướng đi trong tương lai đòi hỏi một cách tiếp cận toàn diện hơn, không chỉ tập trung vào hạ tầng mà còn chú trọng đến chất lượng cuộc sống, phát triển kinh tế bền vững và bảo vệ môi trường sinh thái. Cần phải hoàn thiện các cơ chế, chính sách để khuyến khích mạnh mẽ hơn nữa sự đóng góp về trí tuệ và vật chất của người dân và doanh nghiệp. Trọng tâm là nhân rộng các mô hình kinh tế hiệu quả, ứng dụng công nghệ cao vào sản xuất nông nghiệp để tạo ra sản phẩm có giá trị gia tăng cao. Đồng thời, cần nâng cao chất lượng các tiêu chí về văn hóa, giáo dục, y tế và môi trường. Quá trình này đòi hỏi sự vào cuộc quyết liệt hơn nữa của cả hệ thống chính trị và sự đồng thuận, chung sức của toàn thể nhân dân, đảm bảo xây dựng nông thôn Lệ Thủy phát triển toàn diện, bền vững.
6.1. Hoàn thiện cơ chế chính sách để khuyến khích sự tham gia
Để duy trì và nâng cao mức độ tham gia của người dân, cần tiếp tục rà soát, bổ sung và hoàn thiện các cơ chế, chính sách. Cần có chính sách khen thưởng, động viên kịp thời các cá nhân, tập thể có thành tích xuất sắc trong phong trào. Đơn giản hóa các thủ tục hành chính trong đầu tư xây dựng các công trình do dân tự làm để tạo điều kiện thuận lợi nhất. Bên cạnh đó, cần có chính sách hỗ trợ cụ thể hơn cho các mô hình kinh tế hiệu quả, đặc biệt là hỗ trợ về tín dụng, thị trường tiêu thụ sản phẩm, giúp người dân yên tâm đầu tư phát triển kinh tế hộ gia đình.
6.2. Nhân rộng mô hình hiệu quả xây dựng nông thôn mới kiểu mẫu
Xây dựng nông thôn mới kiểu mẫu là mục tiêu cao hơn, đòi hỏi các tiêu chí phải đạt ở mức độ vượt trội. Hướng đi này tập trung vào việc lựa chọn và nhân rộng các mô hình đã thành công, từ cách làm hay trong huy động sức dân đến các mô hình sản xuất kinh doanh giỏi. Cần tập trung xây dựng các vùng sản xuất hàng hóa tập trung, có thương hiệu và liên kết theo chuỗi giá trị. Chú trọng phát triển các sản phẩm đặc trưng của địa phương theo chương trình “Mỗi xã một sản phẩm” (OCOP). Việc xây dựng các thôn, xã kiểu mẫu sẽ tạo ra những hình mẫu điển hình để các địa phương khác học tập, noi theo, tạo động lực mới cho phong trào xây dựng nông thôn mới trên toàn huyện.
