Chương 1: Một số vấn đề lí luận về phê bình văn học và vị trí của Vương Trí Nhàn trong nền phê bình văn học Việt Nam hiện đại. Chương 2: Đối tượng phê bình văn học của Vương Trí Nhàn. Chương 3: Nghệ thuật phê bình của Vương trí Nhàn 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com PHẦN NỘI DUNG Chƣơng 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÍ LUẬN VỀ PHÊ BÌNH VĂN HỌC VÀ VỊ TRÍ CỦA VƢƠNG TRÍ NHÀN TRONG NỀN PHÊ BÌNH VĂN HỌC VIỆT NAM HIỆN ĐẠI GIAI ĐOẠN TỪ 1986 ĐẾN NAY 1. Phê bình văn học – một số vấn đề lí luận chung 1.
Khái niệm phê bình văn học Phê bình văn học cùng với lịch sử văn học và lí luận văn học là ba bộ môn chính của khoa học văn học. Khái niệm phê bình văn học được các nhà nghiên cứu văn học bàn đến từ rất lâu và được tiếp cận dưới nhiều góc độ, tiêu chí khác nhau. Ở góc độ lí luận, Bêlinxki xem phê bình là “mĩ học đang vận động”. Về bản chất đối tượng thì phê bình vừa là khoa học, vừa là nghệ thuật, còn trên ranh giới giữa sáng tạo và thưởng thức, phê bình văn học là chiếc cầu nối gắn kết hai công đoạn của một quá trình: nghệ thuật và công chúng.
Các nhà nghiên cứu văn học còn mở rộng thêm: phê bình văn học vừa là một hoạt động, vừa là một bộ môn khoa học về văn học. Phê bình văn học vừa tác động tới sự phát triển của văn học, vừa tác động tới độc giả, góp phần hình thành thị hiếu thẩm mĩ cho quảng đại quần chúng. Là một bộ môn khoa học, phê bình văn học “nhận thức các phương hướng vận động của văn học đương đại, tìm kiếm chỗ làm bàn đạp cho văn học đi tới, khám phá những nhân tố nghệ thuật có khả năng mở ra một quá trình văn học mới và chỉ ra những nhược điểm trong sáng tác so với nhu cầu của thời đại và nhu cầu của bản thân văn học”. [Từ điển thuật ngữ văn học, 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.
Nói cách khác, theo GS Trần Đình Sử thì: “phê bình văn học là hoạt động nghiên cứu, phán đoán giá trị đối với một hiện tượng văn học cụ thể bao gồm: tác phẩm, nhà văn, tiếp nhận và cả lí luận phê bình xuất phát từ một quan niệm lí luận nhất định trên cơ sở cảm thụ, thưởng thức tác phẩm” [Văn học Việt Nam thế kỉ XX, tr. Như vậy, văn học gắn liền với phê bình văn học, có văn học thì có phê bình văn học. Nếu văn học là tấm gương phản ánh cuộc sống thì phê bình văn học chính là sự tự ý thức về nền văn học đó. Không có nền lí luận phê bình nào đi ra ngoài qui luật ấy.
Nhìn lại lịch sử văn học có thể thấy: dường như những phán đoán đầu tiên của phê bình đã xuất hiện đồng thời với văn học. Hay nói cách khác, cả văn học và phê bình văn học xuất hiện từ xa xưa trong lịch sử văn hóa dân tộc. Tuy nhiên, trước thế kỉ XVII, trên phạm vi toàn thế giới, phê bình văn học chưa trở thành lĩnh vực hoạt động xã hội đặc thù (nếu hiểu một cách đầy đủ). Những bài phê bình khi ấy chủ yếu chỉ là những bài bình phẩm hơn là phân tích, và mục đích của nó là chỉ ra cho người nghệ sĩ cách viết văn.
Nhà phê bình thường hay lưu tâm đến những yếu tố về luân lí, đạo đức của tác phẩm, những từ hay ý đẹp, “nhãn tự”, “thần cú”,… Từ thế kỉ XVII trở về sau, phê bình văn học thực sự trở thành lĩnh vực hoạt động xã hội mang tính đặc thù. Hay nói cách khác, so với các thể loại khác, phê bình văn học ra đời muộn hơn (nếu như xem nó là một lĩnh vực hoạt động chuyên môn không thể thiếu được trong đời sống văn học của một dân tộc). Ở phương Tây, phê bình văn học thực sự được coi như là một hoạt động chuyên môn từ sau thế kỉ XVII. Ở Việt Nam, cuốn phê bình văn học đầu tiên được xuất bản năm 1993 của nhà nghiên cứu Thiếu Sơn: Phê bình và cảo luận.
Tác phẩm đã có ý thức “trưng bày” ra một thể loại phê bình mới – phê bình nhân vật và có quan điểm rõ ràng về phê bình. Như vậy, khi phê bình văn học trở thành một lĩnh vực hoạt động xã hội mang tính đặc thù thì nó ngày càng trở nên phong phú, đa dạng, phức tạp và 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com phân thành nhiều khuynh hướng, trào lưu khác nhau. Phê bình văn học từ chỗ chú ý tới vấn đề thể loại, qui tắc thể loại thì sau này đã chuyển dần mối quan tâm đến các vấn đề cá tính, phong cách, thế giới nghệ thuật,… Một nền văn học phát triển không thể thiếu một hoạt động có tính chất đặc thù – đó là hoạt động phê bình văn học, và khi nghiên cứu về văn học cũng không thể không nghiên cứu về phê bình văn học. Đối tƣợng của phê bình văn học Phê bình văn học là một hệ thống nhỏ trong một hệ thống lớn.
Do vậy, phê bình văn học có đối tượng, phạm vi nghiên cứu riêng mang tính đặc thù. Cho đến nay, với độ lùi nhất định của thời gian, cũng như sự phát triển của bản thân phê bình văn học, hiện đang tồn tại hai quan điểm về đối tượng của phê bình văn học. Quan điểm thứ nhất: quan điểm này đã tồn tại từ lâu, xác định đối tượng của phê bình văn học là tác giả và tác phẩm văn học đương đại. Các tác phẩm văn học quá khứ được đẩy sang cho lịch sử văn học.
Với quan điểm này, nếu có cái nhìn so sánh thì lí luận văn học nghiên cứu văn học trong tính tổng thể, chú trọng tới phương diện cấu trúc của văn học. Lí luận văn học lấy phương diện cấu trúc của những đặc điểm, hiện tượng văn học đã phát triển đến mức điển hình làm đối tượng chủ yếu. Lịch sử văn học nghiên cứu văn học theo dòng thời gian, tự chọn cho mình một cái mốc mà ở đó những sự kiện văn học đã được định hình ổn định, đã qua thời gian thử thách kiểm nghiệm. Đối tượng của phê bình văn học là những hiện tượng văn học cụ thể nhưng khác với lịch sử văn học là đối tượng của phê bình đang ở trong “dòng chảy”, đang phát triển chưa ổn định.
Phê bình văn học phải đánh giá các hiện tượng văn học đang vận động, từ đó có ý thức uốn nắn, định hướng cho người đọc khi tiếp nhận các giá trị văn học. Đó cũng chính là vai trò của phê bình văn học. 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Khi đề cập tới đối tượng của phê bình văn học, giáo trình Lí luận văn học khẳng định rằng: “phê bình văn học khác với lịch sử văn học, thường hướng vào đối tượng chủ yếu là những hiện tượng văn học đang diễn ra trước mắt. Nó có nhiệm vụ kịp thời biểu dương, khẳng định những tác phẩm, nhà văn và khuynh hướng tư tưởng nghệ thuật theo đúng một quan điểm văn học nhất định, đồng thời đấu tranh, phê phán chống những cái ngược lại” [Lí luận văn học, tập 1, NXB GD 1986, tr.
Giáo trình còn nhấn mạnh: “phê bình văn học đề cập đến những hiện tượng văn học quá khứ nhưng không phải là nhằm tái hiện lại quá trình phát triển toàn diện của nó mà chính là để qua nó hoặc từ nó góp phần làm sáng tỏ một vấn đề hiện tại” [Lí luận văn học, tập 1, NXB GD 1986, tr. Cùng chung quan điểm, GS Phong Lê cho rằng “đối tượng của phê bình văn học là đời sống văn học đương đại với hai đơn vị cơ bản là tác giả và tác phẩm” [Phong Lê (2004), Bản chất đối tƣợng của phê bình và một hình dung sơ bộ về thực trạng, Văn học số 7, Tr 26] Quan điểm thứ hai: đang được đặt ra trên con đường đi tìm bản chất của đối tượng phê bình văn học và trước sự phát triển của bản thân phê bình văn học. Quan điểm này xem đối tượng của phê bình văn học là toàn bộ những hiện tượng văn học đã và đang diễn ra, toàn bộ những phương diện khác nhau của hoạt động sáng tạo và thưởng thức nghệ thuật. Do đó, đối tượng của phê bình văn học lúc này không những có phạm vi rộng mà còn giải quyết được những mâu thuẫn lâu nay, xem đối tượng của phê bình văn học là văn học đương đại, văn học quá khứ thuộc đối tượng của văn học sử.
Tuy nhiên, trên thực tế, phê bình văn học hướng tới những giá trị văn học quá khứ như: Truyện Kiều, thơ Hồ Xuân Hương, thơ Nguyễn Trãi và các nhà phê bình: Xuân Diệu, Hoài Thanh, Chế Lan Viên, Vũ Ngọc Phan, Nguyễn Tuân đều có các bài viết, công trình nghiên cứu, phê bình về văn học cổ điển. Nếu theo quan điểm thứ nhất, mối quan tâm chủ yếu của đối tượng phê bình văn học là tác giả, tác phẩm văn học đương đại thì không hoàn toàn 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com đúng, bởi lẽ đó không phải là căn cứ duy nhất đúng để xác định, khoanh vùng đối tượng của phê bình văn học. Mọi tác phẩm văn học đương đại không phải đều trở thành đối tượng của phê bình văn học, là đối tượng của phê bình khi tác phẩm ấy phải có tính chất, sự kiện, phải là một hiện tượng văn học. Nhìn vào thực tế, chúng ta thấy công chúng hay độc giả khi tiếp nhận văn học không chỉ dừng lại ở thời đại mình mà còn có nhu cầu hướng tới những giá trị văn học xa xưa, “ôn cố tri ân”.
Tìm hiểu “cái cũ” để khám phá được những giá trị có ý nghĩa cho “cái mới”. Vương Trí Nhàn cũng cho rằng: “đối tượng của phê bình văn học là tác phẩm văn học cụ thể, đúng hơn là văn bản cụ thể, bất kì là văn bản thuộc thời điểm nào, miễn là có ý nghĩa thời đại, trở thành sự kiện của văn học đương đại” [Vương Trí Nhàn (2005), Nguyễn Tuân và một tƣ duy nghệ thuật kiểu Liêu Trai, Báo Văn nghệ số 4, tr36]. Tác phẩm văn học như là một quá trình, khi nhà văn khép lại quá trình sáng tác của mình, cũng chính là lúc đời sống của nó mới bắt đầu. Ở đây, sự tri ân, sự đồng sáng tạo giữa nhà văn và người đọc là rất cần thiết.
Thực tế cho thấy: cùng một đối tượng nhưng điểm nhìn khác nhau sẽ mang đến những cách đánh giá khác nhau.