Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn chống tham nhũng ở Trung Quốc và Việt Nam Chương 2: Điểm tương đồng và khác biệt trong chống tham nhũng ở Trung Quốc và Việt Nam Chương 3: Nhận xét đánh giá về hai mô hình chống tham nhũng ở Trung Quốc, Việt Nam và gợi mở 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Chƣơng 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CHỐNG THAM NHŨNG Ở TRUNG QUỐC VÀ VIỆT NAM 1. Khái niệm tham nhũng, chống tham nhũng ở Trung Quốc, Việt Nam 1. Khái niệm của phương Tây Roger Garrison - nhà kinh tế học Mỹ định nghĩa về tham nhũng: Tham nhũng là hành vi chỉ quan chức nhà nước vì sự mưu lợi cá nhân đã vi phạm quy định chung. Giáo sư Susan Rose Ackerman/Đại học Yale/Mỹ cho rằng, tham nhũng là một triệu chứng của vấn đề xuất hiện trong quản lý quốc gia.
Triệu chứng này biểu hiện của nguồn gốc cơ chế quan hệ quản lý giữa công dân và nhà nước. Thông qua phân tích và tổng kết các trường hợp tham nhũng các nước, các học giả phương Tây đã tóm lược nguyên nhân và đối sách giải quyết vấn đề tham nhũng, trong đó bao gồm tham nhũng chế độ. Trong cuốn “Cải cách kinh tế và chống tham nhũng”, Daniel Kaufman nhấn mạnh: “nguyên nhân sản sinh tham nhũng chính là không tận dụng tốt những hiệu quả của cải cách chứ không phải cải cách thị trường, để hạn chế tham nhũng thì cần bắt đầu từ chế độ và thể chế”.Emma đã viết trong bài “Biện pháp phòng ngừa tham nhũng”: nên hạn chế tham nhũng từ hai khía cạnh gián tiếp và trực tiếp. Trong “Nhân tố thành công trong chiến lược chống tham nhũng” và “Đối mặt với tham nhũng: cấu thành hệ thống liêm chính quốc gia” (Confronting Corruption: The Elements of a National Integrity System), Jeremy Pope đã chỉ ra để hạn chế tham nhũng cần kết hợp các yếu tố phòng ngừa, trừng phạt, chế độ và cộng chúng lại với nhau.
Khái niệm của Trung Quốc Tham nhũng ở Trung Quốc được gọi là “hủ bại” (腐败). Chống hủ bại là một khái niệm cơ bản của lý luận chống sự suy thoái, đề cao liêm chính. Hiện nay trong giới học thuật trong và ngoài Trung Quốc hiện vẫn chưa có một định nghĩa thống nhất về khái niệm hủ bại. Nội hàm của hủ bại mang ý nghĩa tương đối rộng.
Trước đây, hủ bại là khái niệm dùng trong lương thực chỉ đồ vật bị mốc, bị lên men thối rữa. Sau này được sử dụng nhiều và dần dần trở thành thuật ngữ chính trị, phê phán 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com hiện tượng bất lương trong xã hội (mua gian bán lận, trộm cướp, mại dâm), chỉ người có chức vụ quyền hạn, lợi dụng quyền lực công để hủ bại. Hủ bại cũng là thuật ngữ dùng để phê phán sự thối nát của chủ nghĩa phong kiến và chế độ tư bản chủ nghĩa (đề cao chủ nghĩa xã hội). Hiện các nhà nghiên cứu đương đại của Trung Quốc đã đưa ra khái niệm chung nhất về hủ bại đó là: Hủ bại là hành vi lợi dụng quyền lực công để mưu cầu lợi ích cá nhân, xâm phạm lợi ích công.
Hủ bại là hành vi của người lợi dụng chức quyền Nhà nước mưu cầu tư lợi gây tổn hại nghiêm trọng đến Nhà nước và lợi ích của nhân dân. Có 04 yếu tố của hủ bại là chủ thể của hành vi, phương thức của hành vi, mục đích của hành vi và hậu quả của hành vi. Khái niệm về tham nhũng của Trung Quốc ngoài hành vi lợi dụng chức quyền, chiếm đoạt tiền của Nhà nước, gây tổn thất về kinh tế cho doanh nghiệp và cho đất nước. Trung Quốc còn “đánh mạnh” vào các hiện tượng suy thoái về tư tưởng đạo đức, lối sống, sự sa hoa trụy lạc của một bộ phận quan chức.
Sự suy thoái về lý tưởng cách mạng, có những diễn biến lệch lạc, có biểu hiện bè phái, suy thoái về mục tiêu lý tưởng cách mạng xã hội chủ nghĩa, về ĐCS, có tư tưởng cấp tiến chống lại vai trò lãnh đạo của ĐCS. Khái niệm của Việt Nam Theo nghĩa rộng, tham nhũng được hiểu là hành vi của bất kỳ người nào có chức vụ, quyền hạn hoặc được giao nhiệm vụ, quyền hạn và lợi dụng chức vụ, quyền hạn hoặc nhiệm vụ được giao để vụ lợi. Tham nhũng là lợi dụng quyền hành để nhũng nhiễu nhân dân lấy của. Tài liệu hướng dẫn của Liên Hợp Quốc về cuộc đấu tranh quốc tế chống tham nhũng (năm 1969) định nghĩa tham nhũng trong một phạm vi hẹp, đó là sự lợi dụng quyền lực nhà nước để trục lợi riêng.
Theo nghĩa hẹp và là khái niệm được pháp luật Việt Nam quy định tại Luật phòng, chống tham nhũng năm 2005, tham nhũng là hành vi của người có chức vụ, quyền hạn đã lợi dụng chức vụ, quyền hạn đó vì vụ lợi. Người có chức vụ, quyền hạn chỉ giới hạn ở những người làm việc trong các cơ quan, tổ chức, đơn vị thuộc hệ thống chính trị; nói cách khác là ở các cơ quan, tổ chức, đơn vị có sử dụng ngân sách, vốn, tài sản của Nhà nước. Việc giới hạn như vậy nhằm tập trung đấu tranh chống những hành vi tham nhũng ở khu vực xảy ra phổ biến nhất, chống có trọng tâm, trọng điểm, 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com thích hợp với việc áp dụng các biện pháp phòng, chống tham nhũng như: kê khai tài sản, công khai, minh bạch trong hoạt động của cơ quan, tổ chức, đơn vị, xử lý trách nhiệm của người đứng đầu.8 Yếu tố quyền lực là dấu hiệu đặc trưng đầu tiên và cũng là đặc trưng cơ bản nhất của hành vi tham nhũng. Ở Việt Nam, quyền lực nhà nước thuộc về nhân dân, nhân dân thực hiện quyền lực của mình thông qua hoạt động của bộ máy nhà nước do nhân dân bầu ra một cách trực tiếp hoặc gián tiếp.
Tuy nhiên, một số người đã coi đó như là quyền lực riêng của mình để thực hiện hành vi tham nhũng nhằm thu lợi riêng. Vì thế, hành vi tham nhũng luôn là hành vi của những người có quyền lực. Điều này, để phân biệt hành vi tham nhũng với các hành vi vi phạm pháp luật khác cũng là hành vi chiếm đoạt tài sản, tiền bạc nhưng không phải là hành vi tham nhũng vì được thực hiện bởi những người không có chức vụ, quyền hạn như hành vi trộm cắp, cướp giật, lừa đảo.9 Ở nước ta hiện nay, tham nhũng đang là một quốc nạn, được coi là một căn bệnh nguy hiểm, là mối đe doạ đối với toàn xã hội. Tham nhũng làm suy kiệt nền kinh tế của đất nước, làm giảm lòng tin của nhân dân đối với chế độ, là một thách thức to lớn đối với hệ thống pháp luật và việc thực thi pháp luật ở nước ta.
Do vậy, phải đấu tranh để ngăn chặn loại tội phạm này. Để công cuộc đấu tranh phòng, chống tham nhũng có hiệu quả cần xác định đúng các dấu hiệu đặc trưng của hành vi tham nhũng để có biện pháp phòng ngừa và định ra các chế tài xử phạt thích đáng. Điều 1 Luật phòng, chống tham nhũng được Quốc hội khoá 11 kỳ họp thứ 8 thông qua xác định: “Tham nhũng là hành vi của người có chức vụ, quyền hạn đã lợi dụng chức vụ, quyền hạn đó để vụ lợi”. Các hành vi tham nhũng được qui định cụ thể trong Luật phòng, chống tham nhũng và cũng được qui định thành các tội phạm hình sự ở các điều 278, 279, 280, 281, 282, 283 và 284 của bộ Luật hình sự năm 1999.
8 Viện Khoa học Thanh tra, Tài liệu bồi dưỡng về phòng, chống tham nhũng (Dùng cho giáo viên các trường đại học, cao đẳng, trung cấp), NXB Chính trị Quốc gia – Sự thật, Hà Nội, 2011, tr.5, xem tại http://thanhtra.vn/ct137/Lists/LTaiLieu/View_Detail.aspx?CatID=- 1&ItemId=4&LVC=6&CapChaId=4&LVID=&CQID= 9 Võ Thị Thuý Hà, Các dấu hiệu của hành vi tham nhũng theo pháp luật Việt Nam, Nội san Trường Chính trị Nghệ An, http://truongchinhtrina.aspx?_Article_ID=110 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Luật phòng, chống tham nhũng năm 2005 của Việt Nam đã qui định các hành vi sau là hành vi tham nhũng sau: (1) Tham ô tài sản; (2) Nhận hối lộ; (3) Lạm dụng chức vụ, quyền hạn chiếm đoạt tài sản; (4) Lợi dụng chức vụ, quyền hạn trong khi thi hành nhiệm vụ, công vụ vì vụ lợi; (5) Lạm quyền trong khi thi hành nhiệm vụ, công vụ vì vụ lợi; (6) Lợi dụng chức vụ, quyền hạn để gây ảnh hưởng với người khác để trục lợi; (7) Giả mạo trong công tác vì vụ lợi; (8) Đưa hối lộ, môi giới hối lộ được thực hiện bởi người có chức vụ, quyền hạn để giải quyết công việc của cơ quan, tổ chức, đơn vị hoặc địa phương để vụ lợi; (9) Lợi dụng chức vụ, quyền hạn sử dụng trái phép tài sản của nhà nước vì vụ lợi; (10) Nhũng nhiễu vì vụ lợi; (11) Không thực hiện nhiệm vụ, công vụ vì vụ lợi; (12) Lợi dụng chức vụ, quyền hạn để bao che cho người có hành vi vi phạm pháp luật vì vụ lợi; cản trở, can thiệp trái pháp luật vào việc kiểm tra, thanh tra, kiểm toán, điều tra, truy tố, xét xử, thi hành án vì vụ lợi. Tựu chung, khái niệm tham nhũng là chỉ hành vi lợi dụng chức vụ và quyền hạn của bản thân để chiếm đoạt tiền của Nhà nước, gây tổn thất về kinh tế cho doanh nghiệp và cho đất nước. Quyền lực chính là gốc rễ của tham nhũng, theo đó, trọng tâm của việc phòng, chống tham nhũng đó chính là quản lý và sử dụng tốt quyền lực. Có thể hiểu về cơ chế chống tham nhũng theo nghĩa rộng và nghĩa hẹp.
Theo nghĩa rộng, cơ chế chống tham nhũng là hành vi đạo đức và quy định pháp luật, trình tự, quy tắc trong chống tham nhũng, đó là những yêu cầu về nguyên tắc và hành vi mà mọi công dân cần phải tuân thủ chấp hành. Nó bao gồm việc xây dựng một bộ máy nhà nước trong sạch và bộ luật, cơ chế liên quan đến việc đấu tranh chống tham nhũng, các quy định về quy tắc và hành vi, không chỉ trong cán bộ đảng viên, mà còn bao gồm cả công chức nhà nước và công dân. Nghĩa hẹp của cơ chế chống tham nhũng là chỉ quy tắc hành vi và quy phạm đạo đức của chúng ta có phù hợp với việc kết hợp với hệ thống, cơ chế chống tham nhũng phản ánh một bộ phận quan trọng trong hệ thống lãnh đạo của Nhà nước. 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.
Chủ trƣơng, đƣờng lối, chính sách, thực tiễn chống tham nhũng ở Trung Quốc và Việt Nam 1.