CHƯƠNG 1. CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 1. Các khái niệm Lý tưởng là những mục đích tốt đẹp mà mỗi người muốn hướng tới. Đây là động lực to lớn giúp cho con người vượt qua những thử thách, chông gai để có thể thực hiện những ước mơ và hoài bão của mình.
Người có lí tưởng luôn được xã hội công nhận và yêu quý, họ là niềm tự hào của gia đình và là người có ích cho xã hội. Lý tưởng cách mạng là định hướng giá trị cốt lõi và là mục tiêu phấn đấu của Đảng cũng như mỗi người dân Việt Nam đối với nền độc lập của dân tộc và chủ nghĩa xã hội. Lý tưởng cách mạng của thanh niên ngày xưa là phải có dũng khí chiến đấu, kiên cường bất khuất, không ngại gian khổ, không sợ hy sinh, dám xả thân vì cách mạng. Lý tưởng cách mạng của thanh niên ngày nay chính là sự khẳng định vai trò, vị trí của Việt Nam trên trường quốc tế bằng việc xây dựng một nền văn hoá tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc và đặc biệt phát triển thành một nước công nghiệp hiện đại, một nước Việt Nam dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh.
Đạo đức là một hình thái ý thức xã hội, là tổng hợp các quy tắc, nguyên tắc chuẩn mực xã hội nhờ nó con người tự giác điều chỉnh hành vi của mình sao cho phù hợp với lợi ích và hạnh phúc của con người, với tiến bộ của xã hội trong quan hệ cá nhân với cá nhân, quan hệ cá nhân với xã hội và con người với tự nhiên. Đạo đức là một nhân tố quan trọng của nhân cách và được xem là khái niệm luân thường đạo lý của con người, nó thuộc về vấn đề đánh giá tốt xấu, đúng sai, lành ác, hiền dữ… trong phạm vi lương tâm con người, hệ thống phép tắc đạo đức xã hội. Nói một cách dễ hiểu, đạo đức là những khuynh hướng tốt trong tâm hồn con người mà những khuynh hướng đó tạo nên những lời nói, hành vi bên ngoài phù hợp với những quy tắc xử sự của cộng đồng, xã hội. Có thể nói đạo đức là cái tốt, cái đúng ở bên trong con người được biểu hiện ra bên ngoài bằng lời nói, hành vi.
Tức là con người phải có nhận thức đúng, tốt về sự vật, hiện tượng từ đó mới có lời nói, hành vi tốt đẹp. Tuy nhiên đạo đức con người không phải là cái có sẵn mà phải được giáo dục. Chủ tịch Hồ Chí Minh đã từng nói: “Hiền dữ phải đâu là tính sẵn Phần nhiều do giáo dục mà nên” (Nửa đêm - Nhật kí trong tù) 4 Lối sống là một thói quen có định hướng, là phương cách thể hiện tổng hợp tất cả các cấu trúc, nền văn hóa, đặc trưng văn hóa của con người hay cộng đồng. Lối sống phụ thuộc vào thời đại con người đang sống, với các điều kiện vật chất, kinh tế, các quan hệ xã hội, các thói quen, tập quán, tục lệ của thời đại đó.
Giáo dục đạo đức cho học sinh là một quá trình trong đó với vai trò chủ đạo của nhà sư phạm, học sinh tự giác tích cực tham gia vào các loại hình hoạt động và giao lưu nhằm hình thành biểu tượng, khái niệm đạo đức, bồi dưỡng xúc cảm, tình cảm đạo đức, rèn luyện kỹ năng và hành vi đạo đức. Mục tiêu giáo dục lý tưởng cách mạng, đạo đức, lối sống cho thế hệ trẻ. Tăng cường, tạo chuyển biến tích cực, toàn diện trong hoạt động giáo dục lý tưởng cách mạng, đạo đức, lối sống cho học sinh; góp phần xây dựng thế hệ trẻ kiên định lý tưởng cách mạng, có bản lĩnh chính trị vững vàng; tuân thủ pháp luật; có trách nhiệm đối với bản thân, gia đình và xã hội, có kĩ năng sống, có định hướng lựa chọn nghề nghiệp phù hợp, biết xây dựng và phát triển hài hòa các mối quan hệ xã hội, có cá tính, nhân cách và đời sống tâm hồn phong phú, nhờ đó có được cuộc sống có lí tưởng, có ý nghĩa, đóng góp tích cực vào sự phát triển của đất nước và nhân loại. Khơi dậy trong học sinh tinh thần thi đua học tập, rèn luyện; ước mơ, hoài bão, ý chí, khát vọng vươn lên lập thân, lập nghiệp; đóng góp cho sự nghiệp xây dựng, phát triển đất nước.
Cụ thể: Về năng lực: Học sinh nhận biết những biểu hiện của lí tưởng cách mạng, đạo đức, lối sống trong môi trường nhà trường, gia đình, xã hội phù hợp với lứa tuổi các em. Nhận thức được ý nghĩa, sự cần thiết của việc rèn luyện lí tưởng cách mạng, đạo đức, lối sống và cách thức rèn luyện. Tích cực rèn luyện và thực hiện được những hành vi, việc làm, cách ứng xử phù hợp với pháp luật và các quy định chung của cộng đồng, với các chuẩn mực đạo đức xã hội và lối sống tích cực, lành mạnh. Hình thành lối sống có lý tưởng, có ước mơ và hoài bão; có ý chí, khát vọng vươn lên lập thân, lập nghiệp.
Đồng tình, ủng hộ những ý kiến, thái độ, hành vi, việc làm, cách ứng xử phù hợp với chính sách, pháp luật của nhà nước, với các chuẩn mực đạo đức xã hội và lối sống tích cực, lành mạnh; phản đối những hành vi, việc làm, cách ứng xử sai trái, không phù hợp. 5 Về phẩm chất: Yêu quê hương, đất nước; Tự hào về những truyền thống tốt đẹp của dân tộc. Có suy nghĩ tích cực, biết lắng nghe, học hỏi, tự xây dựng cho mình một nền tảng vững chắc về nhân cách để có thể vươn lên trong cuộc sống. Có trách nhiệm với bản thân, gia đình, cộng đồng; Tự trọng và tôn trọng người khác; tôn trọng sự đa dạng, khác biệt về văn hóa; biết cách hợp tác, xây dựng và duy trì tình đoàn kết; biết quan tâm, chia sẽ với mọi người xung quanh,….
Nội dung giáo dục lý tưởng cách mạng , đạo đức, lối sống cho thanh niên. Nội dung giáo dục lý tưởng cách mạng, đạo đức, lối sống cho thanh niên bao gồm: * Giáo dục lý tưởng cách mạng: Yêu quê hương đất nước, tự tôn dân tộc. Kiên định với lý tưởng độc lập dân tộc gắn liền với chủ nghĩa xã hội; phấn đấu xây dựng mục tiêu dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh. Học tập, rèn luyện để phát triển bản thân, phát triển gia đình, góp phần thực hiện thành công sự nghiệp xây dựng và bảo vệ tổ quốc, thực hiện công cuộc đổi mới đất nước và hội nhập quốc tế.
* Giáo dục đạo đức: Giáo dục các phẩm chất: Yêu nước, nhân ái, chăm chỉ, trung thực, trách niệm. Đồng thời giáo dục các giá trị toàn cầu như: Khoan dung, hòa bình, hợp tác, kiên trì, kỉ luật, tự trọng, tự tin, năng động, sáng tạo, tôn trọng sự khác biệt, thích ứng với những thay đổi cuộc sống…. * Giáo dục lối sống: Sống có lí tưởng, ước mơ, hoài bão, có khát vọng cống hiến cho quê hương, đất nước. Sống có khoa học, có mục đích, có kế hoạch, ngăn nắp, gọn gàng.
Sống có kỉ luật và tuân thủ pháp luật. Sống lành mạnh, an toàn, giao tiếp ứng xử có văn hóa trong môi trường gia đình, nhà trường, xã hội; đặc biệt là giao tiếp có văn hóa và ứng xử an toàn trong môi trường mạng xã hội. Sống nhân ái, trách nhiệm, quan tâm, chia sẽ, hợp tác với bạn bè, người thân và mọi người xung quanh. Sống chủ động, sáng tạo, thích ứng với những thay đổi của cuộc sống và chuyển đổi nghề khi cần thiết.
Vai trò của Đoàn thanh niên trường học trong công tác giáo dục lý tưởng cách mạng, đạo đức, lối sống cho thế hệ trẻ theo tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh Tổ chức Ðoàn thanh niên trong trường học có vị trí, vai trò rất quan trọng trong định hướng, tổ chức các hoạt động giáo dục đạo đức, lối sống cho các ĐVTN. Ðoàn là tổ chức chính trị, là lực lượng giáo dục, làm nhiệm vụ giáo dục thanh niên và là một thành viên không thể thiếu trong thực hiện nhiệm vụ chính trị của nhà trường. Có thể kể đến một số đóp góp của tổ chức Đoàn trong trường học như sau: Tạo ra môi trường giáo dục thích hợp: Đoàn thanh niên trường học cần phối hợp với nhà trường để tạo ra một môi trường giáo dục thúc đẩy sự phát triển đầy đủ của học sinh, bao gồm cả mặt đạo đức và lối sống. Điều này có thể bao gồm tổ chức các hoạt động ngoại khóa, buổi tọa đàm, hội thảo về đạo đức và lối sống.
Hỗ trợ phát triển cá nhân: Đoàn thanh niên trường học có thể tổ chức các hoạt động như tình nguyện xã hội, hội thảo giáo dục về lối sống lành mạnh, và các khóa huấn luyện kỹ năng sống để giúp học sinh phát triển cá nhân một cách toàn diện, trong đó có việc rèn luyện và thực hành các giá trị đạo đức. Tạo cơ hội tham gia vào hoạt động xã hội: Đoàn thanh niên trường học có thể tạo điều kiện cho học sinh tham gia vào các hoạt động xã hội như làm từ thiện, bảo vệ môi trường, và hỗ trợ cộng đồng. Những hoạt động này giúp học sinh hiểu về ý nghĩa của việc hướng dẫn và phục vụ cộng đồng, điều mà Hồ Chí Minh đã rất chú trọng. Tạo ra môi trường giao lưu, học hỏi từ tấm gương của đồng đội: Đoàn thanh niên trường học có thể tổ chức các hoạt động như hội thảo, nhóm thảo luận, và các cuộc thi để tạo ra một môi trường thúc đẩy sự giao lưu và học hỏi từ tấm gương của đồng đội, giúp học sinh thấu hiểu và áp dụng các giá trị đạo đức và lối sống của Hồ Chí Minh.
Tóm lại, Đoàn thanh niên trường học đóng vai trò quan trọng trong việc giáo dục lý tưởng cách mạng, đạo đức và lối sống cho thế hệ trẻ theo tấm gương đạo đức của Hồ Chí Minh bằng cách tạo ra môi trường giáo dục thích hợp, hỗ trợ phát triển cá nhân, tạo cơ hội tham gia vào hoạt động xã hội, và tạo ra một môi trường giao lưu, học hỏi từ tấm gương của đồng đội. Cơ sở pháp lý Chỉ thị số 03-CT/TW ngày 14/5/2011 của Bộ Chính trị về tiếp tục đẩy mạnh việc học tập và làm theo tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh. Chỉ thị số 05-CT/TW ngày 15/5/2016 của Bộ Chính trị về đẩy mạnh việc học tập và làm theo tư tưởng, đạo đức, phong cách Hồ Chí Minh. Kết luận số 01-KL/TW ngày 18/5/2021 của Bộ Chính trị về tiếp tục thực hiện Chỉ thị số 05-CT/TW ngày 15/5/2016 của Bộ Chính trị khóa XII "Về đẩy mạnh học tập và làm theo tư tưởng, đạo đức, phong cách Hồ Chí Minh".