Luận văn: Phát triển sản xuất & tiêu thụ lúa gạo theo hợp đồng tại Lệ Thủy

Luận văn phân tích thực trạng và giải pháp phát triển sản xuất, tiêu thụ lúa gạo theo hợp đồng tại huyện Lệ Thủy, tỉnh Quảng Bình.

• Tác giả: Lê Thị Hường
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Viết Tuân
• Trường học: Trường Đại học Nông Lâm Huế
• Chuyên ngành: Phát triển nông thôn
• Đề tài: Nghiên cứu phát triển sản xuất và tiêu thụ lúa gạo theo hợp đồng trên địa bàn huyện Lệ Thủy, tỉnh Quảng Bình
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Huế

Tóm tắt

I. Khám phá mô hình sản xuất lúa gạo theo hợp đồng tại Lệ Thủy

Sản xuất nông nghiệp gắn liền với tiêu thụ sản phẩm luôn là bài toán khó đối với nông dân và các nhà quản lý. Tại Quảng Bình, nông nghiệp chiếm tới 20,4% tổng giá trị sản xuất toàn tỉnh, trong đó lúa gạo là sinh kế chính. Tuy nhiên, thực trạng sản xuất lúa gạo tại huyện Lệ Thủy vẫn còn manh mún, phụ thuộc nhiều vào thương lái và đối mặt với rủi ro "được mùa mất giá". Để giải quyết vấn đề này, mô hình sản xuất lúa gạo theo hợp đồng đã được triển khai, đặc biệt thông qua hình thức mô hình cánh đồng lớn. Đây là một phương thức tổ chức sản xuất tiên tiến, gắn kết chặt chẽ giữa nông dân, hợp tác xã và doanh nghiệp. Theo định nghĩa của Eaton và Shepherd (2001), sản xuất theo hợp đồng là “thỏa thuận giữa nông dân với doanh nghiệp về việc sản xuất và cung cấp sản phẩm nông nghiệp dựa trên thỏa thuận giao hàng trong tương lai, giá cả đã được định trước”. Mô hình này giúp ổn định đầu ra, đảm bảo lợi nhuận cho người nông dân và cung cấp nguồn nguyên liệu chất lượng, ổn định cho doanh nghiệp. Tại Lệ Thủy, việc áp dụng mô hình này bắt đầu từ vụ Đông Xuân 2012-2013 và đã nhanh chóng mở rộng, cho thấy tiềm năng to lớn trong việc tái cơ cấu ngành trồng lúa. Nghiên cứu của Lê Thị Hường (2015) tại Lệ Thủy đã chỉ ra rằng, mô hình này không chỉ nâng cao hiệu quả kinh tế mô hình lúa gạo mà còn góp phần vào việc phát triển nông nghiệp bền vững và đảm bảo an ninh lương thực Quảng Bình.

1.1. Bản chất của liên kết sản xuất lúa gạo bốn nhà

Bản chất của liên kết sản xuất lúa gạo theo hợp đồng là sự phối hợp của bốn nhà: Nhà nước, Nhà nông, Nhà doanh nghiệp và Nhà khoa học. Trong mô hình này, mỗi bên có một vai trò rõ ràng, hỗ trợ lẫn nhau để tối ưu hóa chuỗi giá trị lúa gạo. Nhà nước đóng vai trò kiến tạo thông qua các chính sách hỗ trợ nông dân, quy hoạch vùng sản xuất và tạo hành lang pháp lý. Nhà khoa học cung cấp các giống lúa chất lượng cao và quy trình sản xuất lúa VietGAP. Nhà doanh nghiệp (các doanh nghiệp thu mua lúa gạo) đóng vai trò đầu tư vật tư, vốn, công nghệ và quan trọng nhất là bao tiêu sản phẩm nông nghiệp. Cuối cùng, nhà nông (nông dân Lệ Thủy) là người trực tiếp sản xuất, tuân thủ quy trình kỹ thuật để tạo ra sản phẩm đạt chuẩn. Sự liên kết này tạo ra một chu trình khép kín, giảm thiểu rủi ro và phân chia lợi ích hài hòa, giúp người nông dân an tâm sản xuất.

1.2. Vai trò cây lúa trong cơ cấu kinh tế huyện Lệ Thủy

Huyện Lệ Thủy từ lâu được mệnh danh là vựa lúa của tỉnh Quảng Bình. Dữ liệu từ Chi cục Thống kê huyện Lệ Thủy cho thấy, diện tích đất trồng lúa chiếm khoảng 7,09% tổng diện tích đất tự nhiên và đóng góp phần lớn vào giá trị sản xuất ngành trồng trọt. Năm 2013, giá trị sản xuất từ cây lương thực đạt 445.215 triệu đồng, chiếm tỷ trọng cao nhất trong ngành. Điều này khẳng định vị trí không thể thay thế của cây lúa trong đời sống và kinh tế của người dân địa phương. Tuy nhiên, sự phụ thuộc lớn vào cây lúa cũng đặt ra thách thức về việc nâng cao giá trị và tính bền vững. Do đó, việc chuyển đổi từ sản xuất truyền thống sang sản xuất lúa gạo theo hợp đồng được xem là một bước đi chiến lược, giúp khai thác tối đa tiềm năng của cây lúa và nâng cao thu nhập cho người dân.

II. Thách thức trong sản xuất lúa gạo của nông dân Lệ Thủy

Mặc dù có nhiều tiềm năng, thực trạng sản xuất lúa gạo truyền thống tại Lệ Thủy vẫn đối mặt với vô số khó khăn. Thách thức lớn nhất mà nông dân Lệ Thủy thường xuyên gặp phải là tình trạng sản xuất manh mún, nhỏ lẻ. Mỗi hộ gia đình chỉ canh tác trên một vài sào ruộng, gây khó khăn cho việc áp dụng cơ giới hóa và kỹ thuật canh tác đồng bộ. Điều này không chỉ làm tăng chi phí sản xuất mà còn ảnh hưởng đến chất lượng và độ đồng đều của sản phẩm. Bên cạnh đó, sự phụ thuộc vào điều kiện tự nhiên khắc nghiệt như lũ lụt, hạn hán cũng là một rủi ro lớn. Tuy nhiên, vấn đề nhức nhối nhất vẫn là khâu tiêu thụ. Hầu hết nông dân phải bán lúa tươi ngay tại ruộng cho thương lái với giá cả bấp bênh. Tình trạng “được mùa mất giá” xảy ra thường xuyên, khiến thu nhập của người nông dân không ổn định và hiệu quả kinh tế thấp. Sự thiếu vắng các kênh liên kết bền vững với doanh nghiệp thu mua lúa gạo đã khiến người nông dân luôn ở thế yếu trong chuỗi giá trị. Theo nghiên cứu, kênh tiêu thụ chủ yếu của các hộ không tham gia hợp đồng là qua thương lái, chiếm tỷ lệ rất cao, dẫn đến việc bị ép giá và thiếu sự đảm bảo về đầu ra.

2.1. Vấn nạn được mùa mất giá khi bao tiêu sản phẩm nông nghiệp

Vấn nạn "được mùa mất giá" là một nghịch lý cố hữu trong nền nông nghiệp sản xuất nhỏ. Khi thời tiết thuận lợi, năng suất lúa tăng cao, nguồn cung dồi dào dẫn đến giá thu mua trên thị trường tự do sụt giảm mạnh. Nông dân Lệ Thủy không có hệ thống kho bãi để tạm trữ, buộc phải bán lúa ngay sau khi thu hoạch để trang trải chi phí và chuẩn bị cho vụ sau. Điều này tạo cơ hội cho các thương lái ép giá, khiến công sức của người nông dân không được đền đáp xứng đáng. Vấn đề cốt lõi nằm ở sự thiếu liên kết trong bao tiêu sản phẩm nông nghiệp. Không có hợp đồng ràng buộc từ đầu vụ, người nông dân hoàn toàn bị động trước biến động của thị trường.

2.2. Hạn chế từ tập quán canh tác nhỏ lẻ của nông dân Lệ Thủy

Quy mô sản xuất nhỏ lẻ là rào cản lớn cho việc hiện đại hóa nông nghiệp. Tại Lệ Thủy, diện tích đất bình quân mỗi hộ không lớn, đồng ruộng bị chia cắt thành nhiều thửa nhỏ. Điều này làm tăng chi phí thuê máy móc, khó khăn trong việc quản lý nước tưới và phòng trừ sâu bệnh một cách đồng bộ. Hơn nữa, mỗi hộ lại có thói quen canh tác khác nhau, sử dụng các loại giống và phân bón không đồng nhất, dẫn đến chất lượng lúa gạo không đồng đều. Chính sự thiếu đồng bộ này khiến các doanh nghiệp thu mua lúa gạo gặp khó khăn trong việc xây dựng vùng nguyên liệu lớn, chất lượng cao, từ đó hạn chế khả năng tham gia vào các thị trường xuất khẩu đòi hỏi tiêu chuẩn khắt khe.

III. Phương pháp liên kết sản xuất lúa gạo nâng cao chuỗi giá trị

Để khắc phục những tồn tại của phương thức sản xuất truyền thống, liên kết sản xuất lúa gạo thông qua hợp đồng được xem là giải pháp tối ưu. Mô hình này tổ chức lại sản xuất trên quy mô lớn, hình thành các vùng nguyên liệu tập trung, chất lượng cao. Cốt lõi của phương pháp này là xây dựng một chuỗi giá trị lúa gạo bền vững, nơi lợi ích của các bên tham gia được đảm bảo và hài hòa. Doanh nghiệp, thông qua hợp tác xã nông nghiệp Lệ Thủy, ký hợp đồng trực tiếp với nông dân từ đầu vụ. Hợp đồng quy định rõ các điều khoản về cung ứng vật tư đầu vào (giống, phân bón), hỗ trợ kỹ thuật, quy trình canh tác và quan trọng nhất là giá và phương thức thu mua sản phẩm. Theo Quyết định 62/2013/QĐ-TTg, các doanh nghiệp tham gia liên kết được hưởng nhiều ưu đãi về đất đai, tín dụng và hỗ trợ kỹ thuật. Về phía nông dân, họ được đảm bảo đầu ra ổn định, không còn lo lắng về tình trạng bị ép giá. Hơn nữa, việc được tiếp cận với giống lúa chất lượng cao và quy trình canh tác tiên tiến giúp tăng năng suất và giảm chi phí, từ đó nâng cao hiệu quả kinh tế mô hình lúa gạo một cách rõ rệt. Quá trình này giúp chuyên nghiệp hóa người nông dân và thúc đẩy phát triển nông nghiệp bền vững.

3.1. Vai trò cầu nối của hợp tác xã nông nghiệp Lệ Thủy

Trong mô hình liên kết, hợp tác xã nông nghiệp Lệ Thủy (HTX) đóng vai trò trung tâm, là cầu nối không thể thiếu giữa hàng trăm hộ nông dân và doanh nghiệp. HTX đứng ra đại diện cho các xã viên để đàm phán và ký kết hợp đồng với doanh nghiệp, đảm bảo các điều khoản có lợi cho người nông dân. HTX cũng là đơn vị tổ chức sản xuất trên đồng ruộng, triển khai tập huấn kỹ thuật, giám sát việc tuân thủ quy trình sản xuất lúa VietGAP, và điều phối các dịch vụ nông nghiệp như làm đất, gieo sạ, thu hoạch. Nhờ có HTX, doanh nghiệp chỉ cần làm việc với một đầu mối duy nhất, giúp giảm thiểu chi phí quản lý và giao dịch. Ngược lại, nông dân được bảo vệ quyền lợi và dễ dàng tiếp cận các hỗ trợ từ doanh nghiệp và nhà nước.

3.2. Tầm quan trọng của chính sách hỗ trợ nông dân từ Nhà nước

Để mô hình sản xuất lúa gạo theo hợp đồng có thể nhân rộng và phát triển bền vững, vai trò của Nhà nước là vô cùng quan trọng. Các chính sách hỗ trợ nông dân như Quyết định 80/2002/QĐ-TTg và sau này là Quyết định 62/2013/QĐ-TTg đã tạo ra một hành lang pháp lý và cơ chế khuyến khích mạnh mẽ. Các chính sách này bao gồm: hỗ trợ kinh phí quy hoạch đồng ruộng, cải tạo giao thông thủy lợi nội đồng, hỗ trợ chi phí mua giống chất lượng cao cho vụ đầu tiên, và hỗ trợ đào tạo kỹ thuật cho nông dân. Sự hỗ trợ này không chỉ giảm bớt gánh nặng tài chính cho người dân và doanh nghiệp trong giai đoạn đầu triển khai, mà còn thể hiện sự cam kết của chính quyền trong việc tái cơ cấu ngành nông nghiệp, góp phần đảm bảo an ninh lương thực Quảng Bình và nâng cao đời sống người dân.

IV. Cách triển khai mô hình cánh đồng lớn trong sản xuất lúa gạo

Tại Lệ Thủy, sản xuất lúa gạo theo hợp đồng được triển khai hiệu quả nhất thông qua mô hình cánh đồng lớn. Đây là hình thức tổ chức sản xuất tập trung trên quy mô lớn, phá vỡ sự manh mún của ruộng đất. Việc triển khai mô hình này đòi hỏi sự phối hợp đồng bộ giữa chính quyền địa phương, hợp tác xã, doanh nghiệp và nông dân. Bước đầu tiên là công tác quy hoạch và dồn điền đổi thửa, tạo ra những cánh đồng có diện tích hàng chục, thậm chí hàng trăm hecta. Tiếp theo, doanh nghiệp và HTX sẽ thống nhất lựa chọn một hoặc hai loại giống lúa chất lượng cao phù hợp với điều kiện thổ nhưỡng và yêu cầu thị trường để đưa vào sản xuất. Toàn bộ các khâu trong quy trình sản xuất, từ làm đất, gieo sạ, bón phân, phòng trừ sâu bệnh đến thu hoạch đều được thực hiện theo một quy trình kỹ thuật thống nhất, thường là tiêu chuẩn VietGAP. Việc áp dụng đồng bộ cơ giới hóa không chỉ giúp giảm chi phí lao động, tiết kiệm thời gian mà còn đảm bảo chất lượng sản phẩm đồng đều. Theo báo cáo của Trung tâm KN-KN Quảng Bình, diện tích mô hình cánh đồng lớn trên cây lúa tại Lệ Thủy đã tăng từ 80 ha (vụ Đông Xuân 2012-2013) lên 1.054 ha (vụ Đông Xuân 2014-2015), cho thấy sức hấp dẫn và hiệu quả của mô hình.

4.1. Áp dụng đồng bộ giống lúa chất lượng cao và quy trình VietGAP

Một trong những yếu tố then chốt tạo nên thành công của mô hình cánh đồng lớn là việc sử dụng giống lúa chất lượng cao và áp dụng quy trình sản xuất lúa VietGAP. Thay vì sử dụng nhiều loại giống khác nhau, toàn bộ cánh đồng chỉ gieo cấy 1-2 loại giống chủ lực do doanh nghiệp cung ứng, như HT1, P6, PC6... Điều này đảm bảo hạt gạo khi thu hoạch có độ thuần cao, đồng đều về kích thước, màu sắc và chất lượng, đáp ứng tốt yêu cầu của thị trường tiêu thụ và chế biến. Song song đó, việc tuân thủ nghiêm ngặt quy trình VietGAP (Thực hành nông nghiệp tốt) giúp quản lý việc sử dụng phân bón, thuốc bảo vệ thực vật một cách khoa học, giảm thiểu tác động tiêu cực đến môi trường và đảm bảo an toàn cho sản phẩm. Sản phẩm lúa gạo sản xuất theo VietGAP có giá trị thương mại cao hơn và dễ dàng truy xuất nguồn gốc.

4.2. Cơ giới hóa đồng bộ từ khâu làm đất đến thu hoạch sản phẩm

Trên những cánh đồng lớn, việc áp dụng cơ giới hóa trở nên dễ dàng và hiệu quả hơn rất nhiều. Các khâu nặng nhọc như làm đất, gieo sạ, phun thuốc, bón phân và đặc biệt là thu hoạch đều được thực hiện bằng máy móc hiện đại. Máy gặt đập liên hợp có thể hoàn thành việc thu hoạch hàng chục hecta mỗi ngày, giúp giải quyết vấn đề thiếu hụt lao động thời vụ, giảm thất thoát sau thu hoạch và đảm bảo tiến độ thời vụ. Cơ giới hóa đồng bộ không chỉ làm tăng năng suất lao động mà còn giảm đáng kể chi phí sản xuất cho nông dân. Đây là một bước tiến quan trọng trong việc hiện đại hóa ngành trồng lúa, hướng tới một nền phát triển nông nghiệp bền vững.

V. Đánh giá hiệu quả kinh tế mô hình lúa gạo theo hợp đồng

Nghiên cứu tại hai xã An Thủy và Phong Thủy (Lệ Thủy) đã cung cấp những bằng chứng rõ ràng về hiệu quả kinh tế mô hình lúa gạo theo hợp đồng so với phương thức truyền thống. Kết quả so sánh cho thấy, các hộ tham gia mô hình liên kết có chi phí sản xuất thấp hơn và lợi nhuận cao hơn đáng kể. Cụ thể, đối với sản xuất lúa giống tại xã Phong Thủy, tổng chi phí của nhóm hộ tham gia hợp đồng là 1.157.150 đồng/sào, thấp hơn nhóm không tham gia (1.206.150 đồng/sào). Nguyên nhân là do họ được cung ứng vật tư với giá ưu đãi và áp dụng kỹ thuật canh tác tiết kiệm hơn. Về doanh thu, giá bán ổn định và cao hơn theo hợp đồng đã giúp lợi nhuận thuần của nhóm tham gia đạt 1.139.350 đồng/sào, cao hơn 385.400 đồng/sào so với nhóm không tham gia. Tương tự, đối với lúa thương phẩm, lợi nhuận chênh lệch là 236.425 đồng/sào. Những con số này khẳng định việc tham gia liên kết sản xuất lúa gạo mang lại lợi ích tài chính trực tiếp và bền vững cho người nông dân, góp phần cải thiện thu nhập và đời sống.

5.1. So sánh chi phí và lợi nhuận giữa hai phương thức sản xuất

Phân tích chi tiết từ nghiên cứu của Lê Thị Hường (2015) cho thấy sự khác biệt rõ rệt. Chi phí vật tư (giống, phân bón, thuốc BVTV) của nhóm hộ có hợp đồng thấp hơn do được doanh nghiệp cung ứng với giá gốc hoặc hỗ trợ. Chi phí lao động cũng giảm nhờ áp dụng cơ giới hóa đồng bộ. Ngược lại, giá trị sản xuất của nhóm hộ có hợp đồng lại cao hơn nhờ năng suất ổn định và giá bán được cam kết từ đầu vụ (cao hơn giá thị trường tự do tại thời điểm thu hoạch). Cụ thể, tại xã Phong Thủy, hiệu suất VA/IC (giá trị gia tăng trên chi phí trung gian) của nhóm sản xuất lúa giống theo hợp đồng là 1,44, trong khi nhóm không hợp đồng chỉ là 1,02. Tỷ suất lợi nhuận cũng cho thấy sự chênh lệch lớn, khẳng định tính ưu việt của mô hình liên kết.

5.2. Tác động xã hội và hướng tới phát triển nông nghiệp bền vững

Ngoài hiệu quả kinh tế, mô hình còn mang lại nhiều tác động xã hội tích cực. Việc tổ chức sản xuất theo nhóm, đội giúp tăng cường tinh thần hợp tác, đoàn kết trong cộng đồng. Nông dân được tham gia các lớp tập huấn kỹ thuật, nâng cao kiến thức và thay đổi tư duy sản xuất từ nhỏ lẻ, tự phát sang sản xuất hàng hóa chuyên nghiệp. Mô hình cũng góp phần tạo thêm việc làm trong các khâu dịch vụ nông nghiệp. Về lâu dài, việc áp dụng các quy trình sản xuất an toàn như VietGAP giúp bảo vệ môi trường đất, nước và sức khỏe cộng đồng, hướng tới một nền phát triển nông nghiệp bền vững. Đây là nền tảng quan trọng để xây dựng nông thôn mới và đảm bảo an ninh lương thực Quảng Bình.

VI. Giải pháp phát triển lúa gạo bền vững và nhân rộng mô hình

Để sản xuất lúa gạo theo hợp đồng trở thành hướng đi chủ đạo và bền vững tại Lệ Thủy cũng như toàn tỉnh Quảng Bình, cần có những giải pháp phát triển lúa gạo đồng bộ và chiến lược. Trước hết, cần tiếp tục hoàn thiện cơ chế, chính sách của nhà nước. Các chính sách hỗ trợ nông dân và doanh nghiệp cần được thực thi một cách nhất quán và hiệu quả hơn, đặc biệt là các chính sách về tín dụng, bảo hiểm nông nghiệp và hỗ trợ xây dựng cơ sở hạ tầng. Bên cạnh đó, việc nâng cao năng lực cho các chủ thể tham gia, đặc biệt là hợp tác xã nông nghiệp Lệ Thủy và nông dân, là yếu tố then chốt. Cần tổ chức thêm các khóa đào tạo về quản lý, kỹ năng đàm phán hợp đồng và kiến thức thị trường cho cán bộ HTX. Đồng thời, cần tăng cường công tác tuyên truyền để nông dân hiểu rõ lợi ích và trách nhiệm khi tham gia liên kết. Cuối cùng, việc xây dựng và quảng bá thương hiệu cho sản phẩm gạo Lệ Thủy sẽ giúp nâng cao giá trị gia tăng và mở rộng thị trường tiêu thụ, tạo động lực cho mô hình phát triển mạnh mẽ hơn trong tương lai.

6.1. Hoàn thiện cơ chế pháp lý và các chính sách hỗ trợ nông dân

Cần có một khung pháp lý chặt chẽ hơn để xử lý các tranh chấp hợp đồng, bảo vệ quyền lợi hợp pháp của cả nông dân và doanh nghiệp. Tình trạng "phá kèo" hợp đồng khi giá thị trường biến động mạnh vẫn là một rủi ro. Do đó, cần có chế tài đủ mạnh và vai trò trung gian hòa giải của chính quyền địa phương. Các chính sách hỗ trợ nông dân cần được thiết kế linh hoạt hơn, phù hợp với điều kiện thực tế của từng vùng. Ví dụ, hỗ trợ nông dân xây dựng các kho chứa nhỏ để tăng khả năng chủ động trong tiêu thụ, hoặc hỗ trợ doanh nghiệp trong việc xây dựng nhà máy chế biến sâu để đa dạng hóa sản phẩm từ lúa gạo.

6.2. Nâng cao năng lực cho hợp tác xã và xây dựng thương hiệu gạo

Năng lực của hợp tác xã nông nghiệp Lệ Thủy quyết định sự thành công của mối liên kết. Cần đầu tư để các HTX không chỉ mạnh về tổ chức sản xuất mà còn phải giỏi về kinh doanh và marketing. HTX cần chủ động tìm kiếm thêm các doanh nghiệp thu mua lúa gạo uy tín, đa dạng hóa đối tác để giảm sự phụ thuộc. Song song đó, việc xây dựng một thương hiệu chung cho gạo Lệ Thủy, gắn với chỉ dẫn địa lý và các tiêu chuẩn chất lượng (VietGAP, GlobalGAP), là một giải pháp phát triển lúa gạo mang tính chiến lược. Một thương hiệu mạnh sẽ giúp sản phẩm có chỗ đứng vững chắc trên thị trường, mang lại giá trị cao hơn cho cả chuỗi sản xuất.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1. TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Một số khái niệm về sản xuất theo hợp đồng trong nông nghiệp Theo từ điển tiếng Việt, hợp đồng là sự thỏa thuận (thường bằng văn bản) bị ràng buộc về pháp lý. Eaton và Shepherd (2001) định nghĩa sản xuất theo hợp đồng là “thỏa thuận giữa những người nông dân với các doanh nghiệp chế biến hoặc doanh nghiệp kinh doanh trong việc sản xuất và cung cấp các sản phẩm nông nghiệp dựa trên thỏa thuận giao hàng trong tương lai, giá cả đã được định trước”.

[16] Theo Sykuta và Parcell (2003), sản xuất theo hợp đồng trong nông nghiệp đưa ra những luật lệ cho việc giao dịch nông sản qua việc phân bổ thật rõ ba yếu tố chính: lợi ích, rủi ro và quyền quyết định. Như vậy, bản chất của sản xuất theo hợp đồng hoàn toàn khác với hình thức giao ngay mang tính truyền thống (đó là mua bán trực tiếp hoặc thông qua các chợ) hoặc giao dịch giao sau (đó là mua, bán nông sản thông qua Sở giao dịch hàng hóa). Điểm khác biệt về bản chất của ba hình thức giao dịch này chính là cơ chế hình thành giá. Đối với giao dịch giao ngay, giá thỏa thuận trên hợp đồng phản ánh cung cầu thị trường hiện tại; đối với giao dịch giao sau, giá cả phản ánh cung cầu thị trường tương lai; đối với sản xuất theo hợp đồng, giá cả phản ánh lợi ích, rủi ro và quyền quyết định lợi ích của người mua và người bán.

Điều này có nghĩa là, giá đã được thỏa thuận phải đảm bảo người bán thu được lợi ích nhất định và người mua có thể mua hàng với mức giá có thể chấp nhận được; cho dù vào thời điểm giao hàng, giá thị trường có thể cao hơn hoặc thấp hơn giá thỏa thuận. [21] Như vậy, xét về bản chất, hợp đồng được tạo ra bởi sự thỏa thuận của các bên, là kết quả của quá trình thương thảo và thống nhất ý chí giữa các bên để làm phát sinh, thay đổi, chấm dứt các quyền và nghĩa vụ đối với nhau, trừ những quyền và nghĩa vụ mà pháp luật có quy định là không thể thay đổi hoặc chấm dứt bằng thỏa thuận của các bên. Xét về vị trí, vai trò của hợp đồng theo nghĩa hẹp thì hợp đồng là một loại giao dịch dân sự, là một căn cứ pháp lý làm phát sinh, thay đổi, chấm dứt quan hệ pháp luật dân sự. Như vậy, hợp đồng là phương tiện pháp lý để các bên tạo lập quan hệ nghĩa vụ.

[6] Có thể phân loại sản xuất theo hợp đồng theo cấu trúc tổ chức của hợp đồng. Cấu trúc tổ chức của sản xuất theo hợp đồng phụ thuộc vào quy trình sinh học của sản phẩm nông nghiệp, nguồn lực của doanh nghiệp chế biến, tiêu thụ và tính chất của mối quan hệ giữa nông dân và doanh nghiệp chế biến, tiêu thụ [16]. PDF Watermark Remover DEMO : Purchase from www.com to remove the waterma 4 Eaten và Shepherd (2001) đã chia các hình thức sản xuất theo hợp đồng trong nông nghiệp thành 5 mô hình: mô hình tập trung, mô hình trang trại tập trung, mô hình phi chính thức, mô hình đa thành phần và mô hình trung gian. [16] Các hình thức của hợp đồng rất đa dạng, theo Minot (1986); Eaton và Shepherd (2001) có thể phân loại hợp đồng theo “độ sâu” của các hình thức thỏa thuận thành 3 hình thức cơ bản: Hợp đồng tiếp cận đầu ra về thị trường, hợp đồng quản lý sản xuất và hợp đồng cung cấp dịch vụ đầu vào.

Yêu cầu đối với hợp đồng tiêu thụ nông sản hàng hóa - Hợp đồng phái phản ánh đầy đủ các nội dung sau: Những căn cứ để xây dựng hợp đồng và một số thông tin cần thiết về các bên tham gia ký hợp đồng; nội dung các bên tham gia ký hợp đồng thỏa thuận với nhau về: số lượng các loại hàng hóa, tiêu chuẩn chất lượng, quy cách sản phẩm của hàng hóa, phương thức, thời gian, địa điểm giao nhận hàng; điều kiện cho các bên (nếu có) để tạo sự gắn bó trong hợp đồng; phương thức thanh toán hợp đồng; cách xử lý các rủi ro bất khả kháng trong quá trình thực hiện hợp đồng; trách nhiệm về vật chất trong thực hiện hợp đồng; giải quyết tranh chấp hợp đồng; hiệu lực của hợp đồng; chữ ký, con dấu hợp pháp của các bên ký hợp đồng và các đơn vị xác nhận hoặc công chứng. - Các điều khoản ghi trong hợp đồng phải rõ ràng, chặt chẽ, dễ hiểu. Trường hợp doanh nghiệp ký hợp đồng với đại diện các hộ nông dân thì người đại diện phải thảo luận với hộ nông dân mình đại diện để có sự thống nhất. - Hợp đồng được ký kết phải có xác nhận của ủy ban nhân dân xã hoặc chứng thực của phòng công chứng huyện nơi sản xuất nông sản hàng hóa theo hợp đồng.

Trong mọi trường hợp, cần thông báo hợp đồng đã ký kết cho ủy ban nhân dân xã, Hội Nông dân Việt Nam xã trong vùng dự án để phối hợp theo dõi, hỗ trợ thực hiện. Khái niệm về cánh đồng mẫu lớn Cánh đồng mẫu lớn là khái niệm ở Việt Nam ban đầu được hiểu là làm mẫu những cánh đồng lớn. Việc xây dựng những cánh đồng lớn thực chất đã được thực hiện ở Việt Nam qua nhiều thời kì, từ hợp tác hóa đến nay. Trong thời hợp tác hóa, việc xây dựng những cánh đồng lớn có cùng quy trình sản xuất, do Hợp tác xã (HTX) quản lí và làm ăn tập thể, hay mô hình do nông lâm trường quốc doanh quản lí, đã đạt hiệu quả không cao.

Trong thời kì đổi mới, cũng đã có nhiều mô hình xây dựng cánh đồng lớn tương đối thành công, như mô hình mía đường Lam Sơn ở Thanh hóa, mô hình các sản phẩm chỉ dẫn địa lí ở một số nơi. Nhưng những mô hình này khó nhân rộng, khó phát triển do thiếu khung thể chế tầm vĩ mô đảm bảo ổn định về quy hoạch, liên kết nông dân và doanh nghiệp, thương hiệu sản phẩm. Một tiếp cận nữa là để đi đến xây dựng những cánh đồng lớn, nhiều địa phương xây dựng đã thực hiện dồn điền đổi thửa. “Dồn điển đổi thửa” (land consolidation) là một giải pháp cho những vấn đề nảy PDF Watermark Remover DEMO : Purchase from www.com to remove the waterma 5 sinh từ sự manh mún của ruộng đất.

Dồn điển đổi thửa là quá trình mà ở đó những người sở hữu đất trao đổi những mảnh đất để nhận lại mảnh khác tương đương về giá trị hoặc diện tích nhưng ít hơn về số lượng mảnh đất và diện tích từng mảnh lớn hơn. Tuy vậy, dồn điền đổi thửa chỉ là một bước đi đầu tiên trong quá trình xây dựng CĐML, đặc biệt là ở Việt Nam, nhu cầu của người dân trong sản xuất nông nghiệp không đồng nhất, trong khi ruộng đồng manh mún và chia cắt. Theo quyết định 80/2002/QĐ-TTG ngày 24/6/2002 về “Chính sách khuyến khích tiêu thụ nông sản hàng hóa qua hợp đồng”. Liên kết 04 nhà, cũng là một tiếp cận thúc đẩy sự hình thành những liên kết nông dân doanh nghiệp để có những cánh đồng sản xuất lớn.

Vậy cánh đồng lớn mà chúng ta đang kì vọng xây dựng là gì, hiện nay có nhiều cách hiểu, và chưa thống nhất, theo Nhâm Tuấn Phong (2012) có thể hiểu cánh đồng mẫu “Là những cánh đồng có thể một hoặc nhiều chủ, nhưng có cùng quy trình sản xuất, cùng kế hoạch tiêu thụ sản phẩm, cung ứng đồng đều và ổn định về số lượng và chất lượng theo yêu cầu thị trường dưới một thương hiệu nhất định” [1].Đỗ Kim Chung và PGS. Kim Thị Dung trường Đại học nông nghiệp Hà Nội, Cánh đồng mẫu lớn là tên gọi của nông dân Nam Bộ, thể hiện rằng đó là một cánh đồng trồng một hay vài giống cây trồng với diện tích lớn, có cùng thời vụ và quy trình sản xuất, gắn sản xuất với đảm bảo cung ứng về số lượng và chất lượng sản phẩm theo yêu cầu của thị trường. Về bản chất, CĐML thể hiện sản xuất nông nghiệp theo hướng hàng hóa, tập trung quy mô lớn. Điểm mấu chốt của CĐML là nông dân cùng nhau thực hành sản xuất theo một quy trình chung trong tất cả các khâu từ sản xuất, quy trình kỹ thuật, quản lý sản xuất, thu hoạch, bảo quản và tiêu thụ sản phẩm.

Để làm được điều đó người nông dân phải tổ chức được “hành động tập thể” của họ với nhau theo từng cánh đồng lớn thay vì các hoạt động độc lập, riêng lẻ. Quy trình sản xuất, thu hoạch, bảo quản và thương mại cho doanh nghiệp được thiết lập trên cơ sở yêu cầu của doanh nghiệp, thị trường về khối lượng cung ứng, chất lượng,., đây chính là các yếu tố để nông dân xây dựng hành động tập thể. [4] Theo Quyết định 62/2013/QĐ-TTg ngày 25/10/2013 của Thủ tướng chính phủ về Chính sách khuyến khích phát triển hợp tác, liên kết sản xuất gắn với tiêu thụ nông sản phẩm, xây dựng cánh đồng lớn thì Cánh đồng lớn là cách thức tổ chức sản xuất, trên cơ sở hợp tác liên kết giữa nông dân và doanh nghiệp, tổ chức đại diện của nông dân trong sản xuất gắn với chế biến và tiêu thụ nông sản trên cùng địa bàn, có quy mô ruộng đất lớn, với mục đích tạo ra sản lượng nông sản hàng hóa tập trung, chất lượng cao, tăng sức cạnh tranh của nông sản trên thị trường nhằm nâng cao hiệu quả sản xuất, tăng thu nhập cho nông dân và các đối tác tham gia. PDF Watermark Remover DEMO : Purchase from www.com to remove the waterma 6 1.

Mối quan hệ của các tác nhân tham gia trong hợp đồng cánh đồng mẫu lớn Trong Cánh đồng mẫu lớn, 4 nhà: Nhà nước, nhà nông, nhà doanh nghiệp, nhà khoa học cùng bắt tay với nhau để tạo ra giá trị hạt gạo cao và thu nhập cho hộ nông dân. CĐML cũng là cách để đưa “nông hộ nhỏ ra cánh đồng lớn” để nâng cao toàn bộ chuỗi giá trị của người sản xuất lúa và người kinh doanh lúa gạo, và đóng góp vào việc nâng cao sức cạnh tranh của ngành lúa gạo nước ta trên thị trường quốc tế. Cánh đồng mẫu lớn thường có mối liên kết giữa nông dân và doanh nghiệp cụ thể bằng hợp đồng. Khi đó, công ty đầu tư ứng giống, phân bón, thuốc bảo vệ thực vật không tính lãi và cử cán bộ kỹ thuật xuống trực tiếp cùng bám đồng ruộng, hướng dẫn nông dân.

Các bên liên quan trong cánh đồng mẫu lớn giúp đỡ lẫn nhau tạo nên sức mạnh tổng hợp: Ví dụ nhà doanh nghiệp đầu tư vật tư ban đầu cho nhà sản xuất (nông dân).