TỔNG QUAN VỀ SÁCH GIÁO KHOA VÀ TÀI LIỆU HƯỚNG DẪN DẠY HỌC TIN HỌC 8 CÁNH DIỀU

Tổng quan về giáo trình

Tài liệu hướng dẫn và Sách giáo khoa (SGK) Tin học 8 thuộc bộ sách Cánh Diều do Nhà xuất bản Đại học Sư phạm phối hợp cùng Công ty Cổ phần Đầu tư Xuất bản – Thiết bị Giáo dục Việt Nam (VEPIC) phát hành năm 2023. Sách có dung lượng 112 trang, khổ 19 × 26,5 cm, in 4 màu. Đội ngũ biên soạn gồm: Tổng Chủ biên PGS. NGND. Hồ Sĩ Đàm; Chủ biên PGS. NGƯT. Hồ Cẩm Hà; cùng các tác giả PGS. Nguyễn Đình Hoá, TS. Phạm Đăng Hải, ThS. Nguyễn Nguyên Hương và ThS. Nguyễn Thanh Tùng. Nhóm tác giả bao gồm các thành viên thuộc Ban phát triển Chương trình Giáo dục phổ thông môn Tin học 2018.

       CHƯƠNG TRÌNH GDPT TIN HỌC 2018
  (3 Mạch kiến thức hoà quyện xuyên suốt)

Về vị trí trong chương trình đào tạo, tài liệu phục vụ giai đoạn giáo dục cơ bản của cấp Trung học cơ sở (THCS), triển khai theo Chương trình Giáo dục phổ thông 2018 và Tiêu chí sách giáo khoa quy định tại Thông tư 33/2017/TT-BGDĐT của Bộ Giáo dục và Đào tạo.

Mục tiêu học tập tập trung vào việc hình thành 5 phẩm chất chủ yếu (yêu nước, nhân ái, chăm chỉ, trung thực, trách nhiệm), 3 năng lực chung (tự chủ và tự học, giao tiếp và hợp tác, giải quyết vấn đề và sáng tạo), cùng 5 năng lực đặc thù môn Tin học:

  • NLa: Sử dụng và quản lí các phương tiện công nghệ thông tin và truyền thông.
  • NLb: Ứng xử phù hợp trong môi trường số.
  • NLc: Giải quyết vấn đề với sự hỗ trợ của công nghệ thông tin và truyền thông.
  • NLd: Ứng dụng công nghệ thông tin và truyền thông trong học và tự học.
  • NLe: Hợp tác trong môi trường số.

Cấu trúc giáo trình vận hành trên ba mạch kiến thức tích hợp: Học vấn số hoá phổ thông (DL - Digital Literacy), Công nghệ thông tin và truyền thông (ICT - Information and Communication Technology), và Khoa học máy tính (CS - Computer Science). Điểm cốt lõi trong thiết kế là sự dịch chuyển từ tiếp cận nội dung (kiểm tra kiến thức đã biết) sang tiếp cận năng lực (đánh giá khả năng vận dụng tri thức vào giải quyết vấn đề thực tế).

Nội dung kiến thức cốt lõi

Các chương/chủ đề chính

Toàn bộ nội dung gồm 6 chủ đề chính, được phân bổ theo tỷ lệ thời lượng và yêu cầu cần đạt (YCCĐ) chuẩn:

Chủ đề Tên chủ đề Tỷ lệ thời lượng Yêu cầu cần đạt trọng tâm
Chủ đề A Máy tính và cộng đồng 6% Trình bày sơ lược lịch sử phát triển qua các thế hệ máy tính; chỉ ra các cột mốc trong tiến trình giao tiếp người – máy (bìa đục lỗ, dòng lệnh CLI, giao diện đồ họa GUI, màn hình cảm ứng, nhận dạng giọng nói).
Chủ đề C Tổ chức lưu trữ, tìm kiếm và trao đổi thông tin 11% Phân tích các đặc điểm của thông tin số (tốc độ gia tăng theo cấp số nhân, dung lượng, tính bản quyền, độ tin cậy); phân biệt độ tin cậy của thông tin (information credibility) và nguồn tin (source reliability); giới thiệu khái niệm cơ sở dữ liệu và khai phá dữ liệu ở mức cơ sở.
Chủ đề D Đạo đức, pháp luật và văn hoá trong môi trường số 3% Nhận diện các hành vi vi phạm chuẩn mực văn hóa và đạo đức (thu âm, quay phim, chụp ảnh không phép; vi phạm bản quyền dữ liệu); đảm bảo tính văn hóa trong sản phẩm số do cá nhân tạo ra.
Chủ đề E Ứng dụng tin học 45% Chia thành hai phần:
• E1 (Bắt buộc - 6 bài): Xử lý và trực quan hóa dữ liệu bằng bảng tính điện tử (tạo biểu đồ, sắp xếp, lọc, phân biệt địa chỉ tương đối và địa chỉ tuyệt đối).
• Tùy chọn E2 hoặc E3 (28%): E2 (Soạn thảo văn bản và trình chiếu nâng cao: danh sách liệt kê, header/footer, template) hoặc E3 (Làm quen với phần mềm chỉnh sửa ảnh GIMP: cắt, quay, lật, cân bằng màu, quản lý các lớp ảnh - Layers, tạo hiệu ứng).
Chủ đề F Giải quyết vấn đề với sự trợ giúp của máy tính 23% Lập trình trực quan với Scratch qua 7 bài học; mô tả kịch bản thành thuật toán; thể hiện các cấu trúc tuần tự, rẽ nhánh (dạng thiếu, dạng đủ) và lặp; sử dụng biến, hằng, kiểu dữ liệu, biểu thức logic; quy trình gỡ lỗi và thực hiện dự án "Trò chơi mê cung".
Chủ đề G Hướng nghiệp với tin học 6% Nhận thức vai trò của tin học trong các ngành nghề xã hội; phân tích yếu tố bình đẳng giới trong ngành công nghệ; minh họa ứng dụng công nghệ hỗ trợ nâng cao chất lượng cuộc sống (điển hình qua trường hợp của nhà vật lý Stephen W. Hawking). 
                PHÂN BỔ THỜI LƯỢNG MÔN HỌC (35 TIẾT)
  (Ghi chú: Toàn khóa học gồm 31 tiết bài học lý thuyết/thực hành + 4 tiết kiểm tra định kỳ)

Kiến thức nền tảng được xây dựng

  1. Hệ thống hóa tiến trình máy tính và giao tiếp người – máy: Cung cấp hiểu biết cơ bản về cơ sở phần cứng, các bước chuyển đổi phương thức giao tiếp từ cơ học (băng/bìa đục lỗ) sang tương tác đồ họa và dữ liệu giọng nói.
  2. Nguyên lý dữ liệu số và bản quyền số: Xác lập cấu trúc dữ liệu văn bản, âm thanh, hình ảnh; làm rõ sự khác biệt giữa quyền tác giả (copyright) và quyền sử dụng/giấy phép (license).
  3. Mô hình hóa thuật toán và dữ liệu tính toán: Thiết lập mối liên hệ giữa thuật toán mô tả bằng ngôn ngữ tự nhiên với việc mã hóa khối lệnh điều khiển trong môi trường lập trình trực quan; xây dựng nền tảng biến số, biểu thức điều kiện logic.

Kỹ năng phát triển

  • Kỹ năng kỹ thuật (Technical skills): Thao tác kỹ thuật trên phần mềm bảng tính (chuyển đổi dữ liệu, khóa địa chỉ ô tính với dấu $, trực quan hóa biểu đồ); biên tập văn bản nhiều trang; kỹ thuật xử lý ảnh theo lớp (layer manipulation) trên phần mềm GIMP.
  • Kỹ năng phân tích (Analytical skills): Phân rã bài toán lớn thành các modul nhỏ trong lập trình; nhận diện lỗi logic trong quá trình chạy thử mã nguồn; thẩm định tính xác thực của các luồng thông tin trên Internet.
  • Năng lực thực hành (Practical competencies): Xây dựng sản phẩm số phục vụ học tập theo nhóm; triển khai dự án lập trình trò chơi mô phỏng có điều kiện tương tác.

Phương pháp giảng dạy và học tập

Bộ tài liệu hướng dẫn quy trình sư phạm theo định hướng kiến tạo, lấy người học làm trung tâm với chu trình 4 giai đoạn khép kín trong mỗi bài học:

  • Khởi động: Đặt ra bài toán hoặc câu hỏi thực tiễn nhằm kích hoạt kiến thức nền tảng đã tích lũy từ các lớp dưới (ví dụ: chuyển đổi kịch bản truyện tranh "Mèo và Hươu cao cổ" sang thuật toán tuần tự).
  • Hình thành kiến thức mới: Giáo viên đóng vai trò tổ chức thông qua phiếu học tập, dẫn dắt học sinh tự rút ra khái niệm (nội dung cốt lõi được đóng khung định dạng màu xanh).
  • Luyện tập và Vận dụng: Thực hiện các bài thực hành từ mức độ đơn lẻ đến phối hợp đa thao tác. Đối với các bài thuộc Chủ đề E và F, thời lượng tối đa được khuyến nghị triển khai trực tiếp tại phòng máy tính.

Phương pháp kiểm tra, đánh giá tuân thủ quy định của Thông tư 22/2021/TT-BGDĐT:

  1. Đánh giá thường xuyên: Thực hiện qua bảng kiểm quan sát thái độ làm việc nhóm, đánh giá sản phẩm thực hành (tệp bảng tính, sản phẩm ảnh, tệp dự án Scratch .sb3), câu hỏi trắc nghiệm tự đánh giá cuối bài.
  2. Đánh giá định kỳ: Dựa trên ma trận đề kiểm tra tích hợp giữa câu hỏi kiểm tra lý thuyết (tự luận, trắc nghiệm khách quan) và bài thực hành thao tác trên máy tính, bám sát các mức độ nhận thức: Biết, Hiểu và Vận dụng.

Điểm nổi bật và cập nhật

  1. Bám sát cấu trúc mở và phân hóa: Giáo trình không áp đặt một phần mềm đóng mà cho phép giáo viên linh hoạt thay thế các phần mềm mã nguồn mở hoặc công cụ số tương đương, miễn là đáp ứng đúng chuẩn YCCĐ. Nội dung sách có 2 chủ đề tùy chọn (E2: Soạn thảo, trình chiếu nâng cao; E3: Biên tập ảnh GIMP) giúp nhà trường xây dựng kế hoạch dạy học phù hợp với cơ sở vật chất.
  2. Tính liên thông và kế thừa xuyên suốt: Mạch kiến thức lập trình kế thừa từ việc làm quen khối lệnh ở lớp 4, 5 và mô tả thuật toán ở lớp 6, 7; tạo bước đệm hoàn thiện để học sinh tiếp cận lập trình bằng ngôn ngữ bậc cao ở cấp THPT.
  3. Cấu trúc linh hoạt theo khung Kế hoạch bài dạy (Công văn 5512/BGDĐT-GDTrH): Tài liệu phân phối thời lượng 31 tiết giảng dạy trên lớp và 4 tiết kiểm tra định kỳ, đồng thời cung cấp 3 phương án phân chia học kỳ (Học kỳ 1 tập trung A, C, D, F, G hoặc điều chỉnh xen kẽ E) giúp tổ chuyên môn chủ động phân phối chương trình.

Đối tượng sử dụng giáo trình

  • Học sinh lớp 8 cấp Trung học cơ sở: Sử dụng làm tài liệu học tập chính khóa trên lớp và tự học ở nhà; thực hiện các nhiệm vụ khám phá, làm bài tập luyện tập, vận dụng để đạt chuẩn năng lực Tin học cấp độ THCS.
  • Điều kiện tiên quyết: Học sinh cần hoàn thành chương trình môn Tin học lớp 6 và lớp 7 (nắm được các khái niệm cơ bản về mạng máy tính, cấu trúc dữ liệu đơn giản, các thuật toán sắp xếp và tìm kiếm cơ bản).
  • Giáo viên môn Tin học: Sử dụng tài liệu tập huấn và sách giáo viên làm căn cứ xây dựng kế hoạch giáo dục môn học, thiết kế tiến trình dạy học theo Công văn 5512, đồng thời xác lập ma trận kiểm tra đánh giá theo Thông tư 22.
  • Cán bộ quản lý giáo dục và Phụ huynh học sinh: Làm căn cứ theo dõi, giám sát chất lượng giảng dạy hoặc làm tài liệu tham khảo định hướng học sinh tự học tại gia đình.

Câu hỏi thường gặp

1. Giáo trình này phù hợp với đối tượng người học nào?

Sách được biên soạn đạt chuẩn chuẩn hóa kiến thức cho toàn bộ học sinh lớp 8 trên phạm vi toàn quốc thuộc hệ thống giáo dục phổ thông theo Chương trình GDPT 2018, không phân biệt vùng miền.

2. Người học cần kiến thức nền tảng nào trước khi tiếp cận tài liệu này?

Học sinh cần nắm được các kỹ năng tin học cơ bản ở lớp 6 và lớp 7, bao gồm: khái niệm thông tin và dữ liệu, nguyên lý sử dụng Internet an toàn, kiến thức bước đầu về thuật toán (cấu trúc tuần tự, rẽ nhánh, lặp) và thao tác phần mềm văn phòng cơ bản.

3. Điểm khác biệt căn bản so với các chương trình SGK trước đây là gì?

SGK trước đây tiếp cận theo định hướng trang bị nội dung lý thuyết (trả lời câu hỏi học sinh biết gì). Sách Cánh Diều tiếp cận theo định hướng hình thành năng lực thực hành (trả lời câu hỏi học sinh làm được gì), chuyển dịch trọng tâm sang giải quyết tình huống thực tế và tích hợp học tập liên môn.

4. Phương pháp tự học giáo trình này như thế nào để đạt hiệu quả?

Học sinh cần hoàn thành các câu hỏi tại mục "Khởi động", thực hiện đầy đủ các bài tập trong mục "Luyện tập" và "Vận dụng", sau đó tự kiểm tra kết quả học tập thông qua hệ thống "Câu hỏi tự kiểm tra" và mục "Tóm tắt bài học" ở cuối mỗi bài.

5. Bộ tài liệu có các học liệu bổ trợ nào kèm theo?

Hệ thống tài liệu bao gồm: Sách giáo khoa Tin học 8, Sách giáo viên Tin học 8 (hướng dẫn phương pháp giảng dạy, giáo án mẫu theo Công văn 5512, đáp án câu hỏi), và Sách bài tập Tin học 8 (cung cấp hệ thống bài tập trắc nghiệm, tự luận, bài tập thực hành dự án phân hóa theo độ khó).

Kết luận

Sách giáo khoa và tài liệu tập huấn Tin học 8 bộ Cánh Diều cung cấp hệ thống học liệu hoàn chỉnh, chuẩn hóa theo Chương trình Giáo dục phổ thông 2018. Với tỷ trọng thực hành chiếm ưu thế và cấu trúc nội dung tích hợp ba mạch tri thức DL, ICT, CS, tài liệu định hướng rõ ràng lộ trình phát triển tư duy máy tính và năng lực số hóa cho học sinh. Các cơ sở giáo dục có thể sử dụng kết hợp bộ ba tài liệu (SGK, Sách giáo viên, Sách bài tập) cùng phần mềm mã nguồn mở Scratch và GIMP để triển khai hiệu quả chương trình dạy học môn Tin học 8.