Mở đầu mỗi chủ đề là mục tiêu của chủ đề, các YCCĐ. Đó là căn cứ quan trọng để triển khai dạy học chủ đề, đồng thời cũng là căn cứ để GV và HS đối chiếu trong tự đánh giá kết quả dạy và học chủ đề đó. Với từng bài học, chúng tôi có nêu một số gợi ý về phương pháp dạy học, về kiểm tra đánh giá thường xuyên, cuối cùng là mục đáp án, hướng dẫn trả lời tất cả các câu hỏi có trong các Hoạt động, Luyện tập, Vận dụng và các Câu hỏi tự kiểm tra trong SGK. SÁCH BÀI TẬP Sách bài tập hỗ trợ HS thực hiện các bài tập theo hướng dẫn của thầy/cô giáo, đồng thời là một tài liệu chính giúp HS tự học và tự tìm hiểu để mở rộng, nâng cao kiến thức.
Sách bài tập gồm hai phần: Phần I. Câu hỏi và bài tập. Tương ứng với mỗi bài học, nội dung của phần này gồm: (1) Tóm tắt nội dung bài học; (2) Câu hỏi và bài tập. Bài tập có thể ở các dạng: trắc nghiệm; tự luận; thực hành và Dự án học tập.
Mỗi bài tập được đánh số thứ tự theo chủ đề, trước các chữ số là chữ cái in hoa – tên chủ đề tương ứng. Hướng dẫn trả lời Câu hỏi và bài tập. HS cần chủ động và nỗ lực tự thực hiện các câu hỏi và bài tập trước (ở phần I). Nội dung tương ứng ở phần II là những hướng dẫn làm bài để gợi ý cho HS hoặc để HS đối sánh, kiểm tra lại kết quả làm bài của bản thân.
18 Phần hai NHỮNG VẤN ĐỀ CỤ THỂ CHỦ ĐỀ A. MÁY TÍNH VÀ CỘNG ĐỒNG SƠ LƯỢC VỀ LỊCH SỬ PHÁT TRIỂN MÁY TÍNH Chủ đề này nhằm đáp ứng các YCCĐ: Trình bày được sơ lược lịch sử phát triển máy tính. Nêu được ví dụ cho thấy sự phát triển máy tính đã đem đến những thay đổi lớn lao cho xã hội loài người. GIỚI THIỆU CHUNG VỀ CHỦ ĐỀ Chủ đề này trình bày về lịch sử phát triển máy tính, kết hợp nêu ví dụ minh hoạ cho thấy máy tính đã đem đến những thay đổi lớn lao cho xã hội loài người.
Chủ đề gồm hai bài học, mỗi bài dự kiến thực hiện trong 1 tiết. Bài 1 “Vài nét lịch sử phát triển máy tính” điểm qua các thế hệ máy tính. Mỗi thế hệ chỉ giới thiệu một số thông tin cơ bản: khoảng thời gian, nền tảng của công nghệ phần cứng, một số đặc tính,… Bài 2 “Vài nét lịch sử phát triển máy tính (tiếp theo)” trình bày một số thành tựu phát triển của giao tiếp người – máy tính. Đây là góc nhìn trực quan, dễ hiểu hơn với HS, không yêu cầu những kiến thức nền sâu hơn về kĩ thuật điện tử.
Mặt khác, sự phát triển giao tiếp người – máy tính được đánh dấu bằng những cột mốc trong quá trình làm cho máy tính nói riêng và thiết bị số nói chung trở thành thân thiện với con người, được dùng phổ biến trong cuộc sống hằng ngày. Đây là một yếu tố quan trọng, minh chứng rõ nhất cho việc máy tính đã tạo ra những thay đổi lớn lao cho xã hội loài người. GIẢI THÍCH KHÁI NIỆM KHÓ VÀ LƯU Ý VỀ YCCĐ Lịch sử phát triển máy tính có thể trình bày theo những góc nhìn khác nhau, tuỳ theo nhằm mục đích gì. Trong nhiều tài liệu, lịch sử phát triển máy tính thường được trình bày theo các thế hệ phát triển và phân chia các thế hệ dựa trên nền tảng công nghệ chế tạo phần cứng.
Các cột mốc về công nghệ phần cứng là rõ ràng, ít gây tranh cãi. 19 Một số thuật ngữ kĩ thuật về công nghệ phần cứng là mới và khó với HS THCS. Lưu ý rằng YCCĐ chỉ ở mức trình bày được sơ lược, không giải thích thêm những chi tiết sâu hơn về kĩ thuật chuyên ngành. Nội dung “máy tính đã đem đến những thay đổi lớn lao cho xã hội loài người” có tầm bao quát rộng và có thể trình bày dưới các góc nhìn khác nhau.
Trong Bài 2, sẽ chỉ nêu một vài nét chính, không tham vọng trình bày đầy đủ các khía cạnh. Bài học trong SGK chỉ đưa ra một số thông tin ở mức giúp HS biết được sơ lược, có những ý niệm ban đầu ở mức học vấn số hoá phổ thông: các thế hệ máy tính là gì; việc phân chia thế hệ dựa trên cái gì; vài đặc điểm cơ bản nhất của mỗi thế hệ máy tính,… Khi triển khai hoạt động giáo dục, GV lưu ý không đặt ra yêu cầu HS phải đạt được mức hiểu biết sâu hơn, đầy đủ hơn và cũng không cần học thuộc lòng các mốc thời gian như viết trong SGK. HS chỉ cần nắm được những nét chủ yếu, quan trọng nhất như vừa nói trên. GỢI Ý VỀ ĐÁNH GIÁ THƯỜNG XUYÊN Nội dung chủ đề là những hiểu biết ở mức học vấn số hoá phổ thông.
Không có yêu cầu tìm hiểu sâu các khái niệm kĩ thuật công nghệ. Để kiểm tra, đánh giá kết quả học tập của HS theo cách tiếp cận phát triển năng lực, có thể dùng các câu hỏi kiểu tự luận, kiểu trắc nghiệm (lựa chọn, ghép cặp, điền khuyết,…). Các câu hỏi, bài tập nên có yêu cầu cụ thể, tránh học thuộc lòng và nhắc lại một đoạn trong SGK. GV có thể dựa trên ý tưởng tương tự trong SGK, sách bài tập để tạo ra các câu hỏi, bài tập của mình dùng trong kiểm tra, đánh giá HS.
VÀI NÉT LỊCH SỬ PHÁT TRIỂN MÁY TÍNH (TIẾP THEO) Mục tiêu: ‒ Nêu được một số thành tựu phát triển của giao tiếp người máy tính. ‒ Nêu được ví dụ về sự phát triển máy tính đã đem đến những thay đổi lớn lao cho xã hội loài người. GỢI Ý VỀ PHƯƠNG PHÁP VÀ CÁCH TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG DẠY HỌC, HỌC TẬP Khởi động: Câu hỏi khởi động nhằm khuyến khích HS phát huy tính chủ động, nêu nhận xét cá nhân về một vấn đề có tầm bao quát rộng, mỗi người có thể có những ý kiến khác nhau. Câu hỏi cũng nhằm đáp ứng YCCĐ của chủ đề, là mục tiêu của bài học, nhắc HS về mục tiêu trước khi bắt đầu bài học.
Giao tiếp người – máy tính ngày càng tiện lợi hơn Giao tiếp người – máy tính phát triển theo hướng ngày càng tiện lợi hơn thể hiện qua các giai đoạn sau: 20 Dùng băng đục lỗ, bìa đục lỗ để nhập dữ liệu đầu vào; Kết quả tính toán được in ra dưới dạng chữ số trên băng giấy. Dùng giao tiếp dòng lệnh, màn hình hiển thị chữ và số. Dùng giao tiếp đồ hoạ với chuột máy tính. Sau đó là thao tác chạm vuốt bằng đầu ngón tay trên màn hình cảm ứng.
Các công nghệ mới hỗ trợ thu nhận thông tin: chuyển văn bản in, tiếng nói dữ liệu số. GV cần nhấn mạnh ý: Sự phát triển giao tiếp người – máy tính ngày càng tiện lợi hơn là một yếu tố quan trọng làm cho máy tính được phổ biến rộng rãi, sử dụng thường xuyên trong cuộc sống hằng ngày. Đây là cơ sở để có được những kết quả trình bày tiếp theo trong Mục 2 dẫn đến kết luận “máy tính đã đem đến những thay đổi lớn lao cho xã hội loài người”. Máy tính và cuộc sống con người Mục này nhằm đáp ứng ý thứ hai trong YCCĐ của chủ đề.
Như đã phân tích ở phần giới thiệu chung về chủ đề, nội dung máy tính và cuộc sống con người còn được phát triển thêm ở những lớp sau, ở đây sẽ chỉ nêu một vài nét chính, không tham vọng trình bày đầy đủ các khía cạnh. Hoạt động: Hoạt động của bài học này đề cập đến những thay đổi và lợi ích mà máy tính mang lại trong việc học tập của HS và giảng dạy của các thầy/cô giáo. Máy tính giúp trao đổi thông tin, giao tiếp xã hội tạo ra bước ngoặt trong cách thức con người chung sống, hợp tác cùng làm việc,… là thay đổi lớn và rộng khắp trong xã hội loài người. Máy tính giúp học tập, nâng cao trình độ, bồi dưỡng kiến thức Đoạn này phát triển tiếp những gợi ý đã nêu trong Hoạt động ở đầu mục, nói về những thay đổi và lợi ích mà máy tính mang lại việc trong tự học, tự bồi dưỡng kiến thức, học tập suốt đời.
Các ví dụ cụ thể giúp HS tự nhận thấy rằng máy tính đã tạo bước ngoặt lớn trong lĩnh vực giáo dục và đào tạo. Các dịch vụ và tiện ích khác của máy tính Đoạn này chỉ liệt kê làm ví dụ một số điểm chính. Nếu điều kiện cho phép, GV có thể hướng dẫn và gợi ý để HS tự nêu thêm, tự bổ sung cho nội dung bài phong phú hơn vì có thể dễ dàng liệt kê nhiều minh hoạ từ cuộc sống hằng ngày. TỔ CHỨC LƯU TRỮ, TÌM KIẾM VÀ TRAO ĐỔI THÔNG TIN ĐẶC ĐIỂM CỦA THÔNG TIN TRONG MÔI TRƯỜNG SỐ.
THÔNG TIN VỚI GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ Chủ đề này nhằm đáp ứng YCCĐ: Nêu được các đặc điểm của thông tin số: đa dạng, được thu thập ngày càng nhanh và nhiều, được lưu trữ với dung lượng khổng lồ bởi nhiều tổ chức và cá nhân, có tính bản quyền, có độ tin cậy rất khác nhau, có các công cụ tìm kiếm, chuyển đổi, truyền và xử lí hiệu quả. Trình bày được tầm quan trọng của việc biết khai thác các nguồn thông tin đáng tin cậy, nêu được ví dụ minh hoạ. Sử dụng được công cụ tìm kiếm, xử lí và trao đổi thông tin trong môi trường số. Nêu được ví dụ minh hoạ.
Chủ động tìm kiếm được thông tin để thực hiện nhiệm vụ (thông qua bài tập cụ thể). Đánh giá được lợi ích của thông tin tìm được trong giải quyết vấn đề, nêu được ví dụ minh hoạ. GIỚI THIỆU CHUNG VỀ CHỦ ĐỀ Ở lớp 8, chủ đề thông tin và dữ liệu được phát triển tiếp, trình bày về đặc điểm của thông tin trong môi trường số và nhấn mạnh tầm quan trọng của việc biết khai thác các nguồn thông tin đáng tin cậy để giải quyết vấn đề. Chủ đề gồm 4 tiết, chia làm 3 bài học.
Bài 1 “Dữ liệu số trong thời đại thông tin” đề cập đến các đặc điểm của thông tin số và việc sử dụng công cụ tìm kiếm, xử lí và trao đổi thông tin trong môi trường số ngày nay. Bài 2 “Khai thác thông tin số trong các hoạt động kinh tế xã hội” trình bày về tầm quan trọng của việc biết khai thác các nguồn thông tin đáng tin cậy. Nhân cơ hội nói về việc khai thác các nguồn thông tin đáng tin cậy, SGK đề cập đến khái niệm cơ sở dữ liệu ở mức học vấn số hoá phổ thông.