Đánh giá mô hình rừng trồng và chọn cây gỗ lớn mọc nhanh ở Tây Nguyên, Miền Trung

Tài liệu phân tích mô hình rừng trồng gỗ lớn, cung cấp cơ sở khoa học lựa chọn loài cây mọc nhanh phù hợp cho hệ sinh thái Tây Nguyên, Miền Trung.

• Tác giả: Đặng Văn Man
• Người hướng dẫn: PGS. Trần Văn Con
• Trường học: Đại học Nông Lâm, Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Lâm học
• Đề tài: Điều tra, đánh giá các mô hình rừng trồng cung cấp gỗ lớn làm cơ sở lựa chọn loài cây trồng rừng gỗ lớn, mọc nhanh ở các vùng sinh thái Tây Nguyên và Duyên hải miền Trung
• Loại tài liệu: Luận văn Thạc sĩ Khoa học Lâm nghiệp
• Năm xuất bản: 2010
• Địa điểm: Thái Nguyên

Tóm tắt

I. Khái niệm và tầm quan trọng của rừng trồng gỗ lớn mọc nhanh

Rừng trồng gỗ lớn mọc nhanh là các rừng trồng thương mại với cường độ kinh doanh cao, được thiết lập tập trung nhằm sản xuất gỗ lớn có đường kính trên 25 cm trong vòng tối đa 30 năm. Đây là giải pháp quan trọng để đáp ứng nhu cầu lâm sản ngày càng gia tăng của xã hội. Sự gia tăng dân số kéo theo nhu cầu gỗ nguyên liệu cho các ngành công nghiệp giấy, xây dựng và đồ gỗ ngày một cao. Trong khi đó, khả năng cung cấp của rừng tự nhiên ngày một hạn chế do khai thác quá độ. Hiện tại, toàn cầu có gần 10 triệu ha rừng trồng cây mọc nhanh, với mức gia tăng khoảng 0,8 đến 1,2 triệu ha mỗi năm. Việt Nam, là một nước nhiệt đới phong phú về tài nguyên rừng, cần chủ động phát triển các mô hình rừng trồng gỗ lớn để bảo vệ rừng tự nhiên và phát triển kinh tế bền vững.

1.1. Định nghĩa rừng trồng gỗ lớn mọc nhanh

Theo Viện Khoa học Lâm nghiệp Việt Nam, rừng trồng gỗ lớn mọc nhanh là những rừng trồng được thiết lập chủ yếu bằng các loài cây bản địa hoặc nhập nội có năng suất trên 15 m³/ha/năm. Các rừng này được quản lý theo hướng sản xuất gỗ lớn với chu kỳ canh tác tối đa 30 năm, phục vụ mục đích thương mại cao.

1.2. Nhu cầu phát triển rừng trồng gỗ lớn ở Việt Nam

Nhu cầu về gỗ nguyên liệu ngày càng tăng cao nhưng rừng tự nhiên không đủ cung cấp. Phát triển rừng trồng gỗ lớn mọc nhanh giúp giảm áp lực khai thác rừng tự nhiên, bảo vệ sinh thái và tạo thu nhập bền vững cho cộng đồng. Đây là chiến lược quan trọng trong phát triển lâm nghiệp hiện đại.

II. Loài cây phù hợp trồng rừng gỗ lớn ở Tây Nguyên và Miền Trung

Lựa chọn loài cây phù hợp là yếu tố quyết định thành công của rừng trồng gỗ lớn. Ở Tây Nguyên và duyên hải Miền Trung, các loài cây mọc nhanh thích ứng tốt với điều kiện khí hậu và đất đai địa phương là những lựa chọn hàng đầu. Các loài cây như Bạch đàn (Eucalyptus spp), Keo (Acacia spp), Thông (Pinus spp) đã được chứng minh là có khả năng sinh trưởng nhanh, cho sản lượng gỗ cao và giá trị kinh tế lớn. Tuy nhiên, cần kết hợp các loài cây bản địa như Mỡ (Manglieta glauca), Bồ đề (Styrax tonkinensis) để tạo nên các mô hình rừng đa dạng, bền vững hơn. Sự lựa chọn khôn khéo giữa loài nhập nội và bản địa sẽ tối ưu hóa năng suất rừng trồng gỗ lớn và bảo vệ môi trường.

2.1. Các loài cây mọc nhanh phù hợp với Tây Nguyên

Ở Tây Nguyên, Bạch đàn và Keo là hai loài cây chính được trồng rộng rãi do khả năng mọc nhanh vượt trội và thích ứng tốt với đất cao tính axit. Các loài này có thể cho năng suất trên 15 m³/ha/năm, đáp ứng tiêu chí rừng trồng gỗ lớn. Kết hợp với các loài bản địa sẽ nâng cao tính bền vững.

2.2. Loài cây trồng phù hợp duyên hải Miền Trung

Duyên hải Miền Trung có điều kiện khí hậu khác biệt với Tây Nguyên. Thông và các loài chịu hạn khác là lựa chọn tối ưu. Các loài này có khả năng mọc nhanh trong điều kiện hạn hán và đất cằn cỗi, phù hợp cho rừng trồng gỗ lớn với chu kỳ ngắn.

III. Các mô hình rừng trồng gỗ lớn hiệu quả

Việc xây dựng và đánh giá các mô hình rừng trồng gỗ lớn tại Tây Nguyên và Miền Trung cho thấy hiệu quả kinh tế cao khi áp dụng các giải pháp khoa học. Mô hình rừng trồng thuần loài với Bạch đàn hoặc Keo đạt năng suất 15-20 m³/ha/năm và cho gỗ lớn đạt tiêu chuẩn thương mại. Ngoài ra, mô hình rừng trồng kết hợp giữa các loài cây mọc nhanh với các loài cây quý hiếm bản địa không chỉ tăng giá trị gỗ mà còn bảo vệ sinh thái. Các mô hình này cần được hỗ trợ bởi công nghệ chọn tọa độ địa lý phù hợp, kỹ thuật lâm sinh tiên tiến, quản lý bệnh tật và chăm sóc cây trồng. Đầu tư vào rừng trồng gỗ lớn theo các mô hình đã chứng minh sẽ mang lại hiệu quả kinh tế bền vững.

3.1. Mô hình rừng trồng thuần loài

Mô hình rừng trồng thuần loài với các cây mọc nhanh như Bạch đàn hoặc Keo là phổ biến nhất ở Tây Nguyên. Mô hình này cho năng suất cao, quản lý dễ dàng và lợi nhuận nhanh. Tuy nhiên, cần có biện pháp phòng chống sâu bệnh hiệu quả để đảm bảo rừng trồng gỗ lớn phát triển bền vững.

3.2. Mô hình rừng trồng kết hợp

Mô hình rừng trồng kết hợp giữa loài mọc nhanh (Bạch đàn, Keo) và loài bản địa quý hiếm tạo ra rừng trồng gỗ lớn có giá trị cao hơn. Mô hình này bảo vệ tốt hơn môi trường, tăng đa dạng sinh học và mang lại hiệu quả kinh tế dài hạn.

IV. Giải pháp kỹ thuật và kinh tế phát triển rừng trồng gỗ lớn

Phát triển thành công rừng trồng gỗ lớn mọc nhanh ở Tây Nguyên và Miền Trung đòi hỏi không chỉ lựa chọn loài cây đúng mà còn cần áp dụng các giải pháp khoa học công nghệ toàn diện. Trước tiên, cần phải điều tra chi tiết vùng sinh thái để hiểu rõ điều kiện khí hậu, đất đai, nước và chọn loài cây phù hợp. Thứ hai, áp dụng các kỹ thuật lâm sinh hiện đại như chuẩn bị đất, chọn giống cây tốt, kỹ thuật trồng, tưới tiêu và quản lý đại lâm. Thứ ba, xây dựng hệ thống quản lý tích hợp phòng chống sâu bệnh và chăm sóc cây trong suốt chu kỳ canh tác. Cuối cùng, cần có chính sách khuyến khích, hỗ trợ tài chính từ nhà nước và động viên sự tham gia của cộng đồng địa phương để đảm bảo phát triển rừng trồng gỗ lớn bền vững.

4.1. Giải pháp kỹ thuật lâm sinh

Áp dụng kỹ thuật lâm sinh tiên tiến là chìa khóa thành công. Cần chọn vùng sinh thái thích hợp, chuẩn bị đất kỹ, trồng giống cây chất lượng cao, quản lý nước và dinh dưỡng hợp lý. Các biện pháp phòng chống sâu bệnh và chăm sóc rừng trồng gỗ lớn đòi hỏi sự hiểu biết sâu rộng và kỹ năng cao.

4.2. Giải pháp kinh tế xã hội

Phát triển rừng trồng gỗ lớn cần hỗ trợ kinh tế từ nhà nước, chính sách khuyến khích, tiếp cận tín dụng dễ dàng. Sự tham gia của cộng đồng địa phương, chia sẻ công bằng hiệu quả kinh tế sẽ tạo động lực cho rừng trồng phát triển bền vững và lâu dài.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẶT VẤN ĐỀ « Chọn cây gì trên lập địa nào để đáp ứng được tốt nhất mục tiêu đặt ra? » là câu hỏi đầu tiên mà các nhà đầu tư trồng rừng phải tìm câu trả lời. Việt Nam là một nước nhiệt đới, các loài cây sẵn có trong rừng tự nhiên là rất phong phú, nhưng trong danh sách các loài cây trồng rừng lại rất ít các loài cây bản địa và nếu có thì qui mô ít hơn nhiều so với các loài nhập nội như Bạch đàn, Keo hoặc Thông. Điều này có nhiều nguyên nhân khác nhau thuộc về khoa học tự nhiên, kỹ thuật công nghệ và kinh tế - xã hội. Về mặt khoa học tự nhiên thì hiểu biết của chúng ta về nhu cầu sinh thái và phản ứng của các loài cây bản địa còn quá ít ỏi.

Rất nhiều loài cây tồn tại trong rừng tự nhiên không thể đem trồng ở đất trống vì quan hệ khí hậu ở đó mâu thuẫn với yêu cầu sinh thái của chúng. Thường thì các loài cây lá rộng bản địa có giá trị kinh tế lại là những loài không thích hợp hoặc rất khó cho việc trồng rừng tập trung ở đất trống đồi núi trọc. Chỉ một số loài mà vốn bản tính tự nhiên đã ưa sáng, chịu được hạn như Mỡ (Manglieta glauca), Bồ đề (Styrax tonkinensis), Xoan (Melia azedarach), hay những loài vốn đã sống trong các điều kiện lập địa cực đoan hoặc các vùng khí hậu bất lợi như vùng mưa mùa đông hay các vùng có mùa khô hạn kéo dài, đó là các loài như: Thông (Pinus spp), Bạch đàn (Eucalyptus spp), Phi lao (Casuarina spp), Tếch (Teaktona grandis) và các loài cây ở rừng khộp mới có khả năng trồng tập trung trên đất trống. Về mặt kinh tế-xã hội thì các loài cây lá rộng bản địa thường có chu kỳ sinh trưởng rất lâu mới cho sản phẩm, vốn đầu tư bị chôn lâu hơn nhiều so với các cây nhập nội sinh trưởng nhanh hơn, hiệu quả kinh tế mang lại nhanh hơn.

Sự gia tăng dân số kéo theo các nhu cầu lâm sản ngày càng cao trong khi khả năng cung cấp của rừng tự nhiên ngày một hạn chế. Điều này dẫn đến việc các chính phủ và các ngành công nghiệp phải đẩy mạnh trồng rừng, đặc biệt là rừng có khả năng mọc nhanh và chu kỳ canh tác ngắn để đáp ứng đòi hỏi của sản xuất. Hơn Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - Đại học Thái Nguyên http://www.vn 1 một nửa thế kỷ qua, trồng rừng cung cấp gỗ cho các ngành công nghiệp đã trở thành thương vụ lớn và việc mở rộng rừng trồng cây mọc nhanh phát triển rất nhanh ở một số nước. Người ta đã ước lượng rằng, hiện tại có gần 10 triệu ha rừng trồng cây mọc nhanh trên phạm vi toàn cầu, mỗi năm diện tích này gia tăng khoảng 0,8 đến 1,2 triệu ha và việc mở rộng rừng trồng cây mọc nhanh sẽ tiếp tục trong tương lai gần.

Rừng trồng cây mọc nhanh chu kỳ ngắn chủ yếu là nhằm mục đích sản xuất gỗ nguyên liệu giấy, tuy nhiên nhu cầu về gỗ lớn đang gia tăng cũng đã thúc đẩy các nhà lâm nghiệp quan tâm nghiên cứu trồng rừng gỗ lớn mọc nhanh. Gần đây, nhà nước đã quan tâm đầu tư cho các đề tài nghiên cứu các giải pháp kỹ thuật và kinh tế xã hội để phát triển trồng rừng gỗ lớn mọc nhanh. Một trong số các đề tài đã và đang được thực hiện là đề tài cấp nhà nước: “Nghiên cứu các giải pháp khoa học công nghệ và kinh tế-xã hội trồng rừng gỗ lớn, mọc nhanh trên đất trống còn tính chất đất rừng và đất rừng nghèo kiệt” do TS. Trần Văn Con, Viện Khoa học Lâm nghiệp Việt Nam chủ trì.

Trong đề tài nói trên, nhóm nghiên cứu của Viện Khoa học Lâm nghiệp quan niệm: “Rừng trồng “gỗ lớn mọc nhanh” là các rừng trồng “thương mại” với cường độ kinh doanh cao, được thiết lập tương đối tập trung, chủ yếu là thuần loài (cây bản địa hoặc nhập nội) mọc nhanh (có năng suất trên 15 m3/ha/năm) để sản xuất gỗ lớn (có đường kính trên 25 cm) với luân kỳ kinh doanh tối đa là 30 năm”. Trong thời gian thực hiện luận văn tốt nghiệp cao học, tôi được nhóm nghiên cứu đề tài cho phép tham gia cộng tác và thực hiện luận văn của mình với tiêu đề: “Điều tra, đánh giá các mô hình rừng trồng cung cấp gỗ lớn làm cơ sở lựa chọn loài cây trồng rừng gỗ lớn, mọc nhanh ở các vùng sinh thái Tây Nguyên và Duyên hải miền Trung”. Đây là một trong những nội dung nghiên cứu của đề tài nói trên với mong muốn thông qua việc đánh giá các mô Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - Đại học Thái Nguyên http://www.vn 2 hình rừng trồng cung cấp gỗ lớn đã có ở 2 vùng sinh thái lâm nghiệp (Tây Nguyên và Duyên hải miền Trung) góp phần đưa ra các cơ sở lý luận và thực tiễn lựa chọn các loài cây có khả năng trồng rừng cung cấp gỗ lớn với luân kỳ sản xuất tương đối ngắn (dưới 30 năm) trên các lập địa còn tính chất đất rừng và rừng nghèo kiệt. Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - Đại học Thái Nguyên http://www.vn 3 CHƢƠNG I TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1.

Ngoài nƣớc Thực tiễn trồng rừng đã có từ thời trung cổ và rất nhiều loài cây kinh tế quan trọng đã được trồng ngoài vùng phân bố tự nhiên của chúng từ hàng ngàn năm trước. Trước năm 1900, khi mật độ dân số thấp và diện tích rừng tự nhiên lớn không đặt ra nhu cầu trồng rừng ở quy mô lớn cho nguyên liệu công nghiệp. Tuy nhiên, một số quốc gia đã bắt đầu quan tâm đến sự thiếu hụt rừng tự nhiên của họ và trong nửa đầu của thế kỷ 20 việc trồng rừng đã được bắt đầu ở Tây Âu, Hợp chủng quốc Hoa Kỳ, Úc, Niu Zilân, Nam Phi và một số ít các nước đang phát triển như Ấn Độ, Chilê, Indonesia và Brazin, sau đó vào những năm 1950 là Nhật Bản, Hàn Quốc, Trung Quốc đã thực hiện các chương trình tái trồng rừng lớn. Những năm 1960 chứng kiến các chương trình trồng rừng lớn ở nhiều nước nhiệt đới và á nhiệt đới và từ 1965 đến 1980 diện tích rừng rồng nhiệt đới đã tăng rất mạnh.

Trong thời kỳ này, tổ chức Nông lương thế giới (FAO) đóng vai trò quan trọng trong việc phổ cập các thông tin kỹ thuật và khuyến khích trồng rừng. Trong nhiều trường hợp, rừng trồng đã được thiết lập bằng vốn tài trợ nước ngoài hoặc vốn vay ưu đãi. Phần lớn những người trồng rừng thường được hưởng lợi từ hỗ trợ trực tiếp và hầu hết nó được quản lý bởi các cơ quan nhà nước. Thiếu thông tin thị trường và các mối liên kết giữa rừng trồng và các công nghiệp tiêu thụ nguyên liệu dẫn đến rất nhiều hoạt động trồng rừng đi đến kết thúc khi các nguồn hỗ trợ không còn.

Tuy nhiên, diện tích rừng trồng vẫn tiếp tục mở rộng với tốc độ nhanh. Theo đánh giá lâm nghiệp toàn cầu năm 2002 do FAO [28] thực hiện thì diện tích rừng trồng trên phạm vi toàn cầu tăng từ 17,8 triệu ha năm 1980 lên 43,6 triệu ha năm 1990 và 187 triệu ha năm Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - Đại học Thái Nguyên http://www. Một phần ba rừng trồng hiện nay nằm ở các nước nhiệt đới và hai phần ba ở vùng ôn đới và hàn đới. 5 nước có diện tích rừng trồng trên 10 triệu ha, chiếm 65% diện tích rừng trồng thế giới, đó là các nước: Trung Quốc, Hợp chủng quốc Hoa Kỳ, Liên bang Nga, Ấn Độ và Nhật Bản.

Tuy nhiên rất ít rừng trồng của họ được thừa nhận là cây mọc nhanh. Đánh giá của FAO ước tính tỷ lệ trồng rừng mới hàng năm trên thế giới vào khoảng 4,5 triệu ha, trong đó châu Á chiếm 79%, và Nam Mỹ chiếm 11%. Có sự tăng trưởng chắc của diện tích rừng trồng công nghiệp trong giai đoạn 1991-2000, các rừng trồng công nghiệp này chủ yếu là cây gỗ mọc nhanh, như là kết quả của việc gia tăng sự tham gia của khu vực tư nhân. Các công ty đến từ Bắc Mỹ, châu Âu, Nam Mỹ, Nam Phi, Niu Zilân và Úc chủ yếu là các công ty tư nhân đầu tư trồng rừng.

Trên tất cả, đánh giá tài nguyên rừng toàn cầu của FAO là nguồn thống kê đáng tin cậy nhất về tài nguyên rừng ở quy mô toàn cầu, cả rừng tự nhiên và rừng trồng. Nó đã thừa nhận ba phạm trù lớn của rừng trồng: Rừng trồng công nghiệp nhằm sản xuất gỗ nguyên liệu cho các công nghiệp chế biến gỗ hoặc sản xuất than công nghiệp; Rừng trồng không công nghiệp nhằm sản xuất gỗ củi cho tiêu dùng địa phương hoặc để bảo vệ đất, nguồn nước; và Rừng trồng mà mục đích và sản phẩm cuối cùng của nó chưa xác định. Rừng trồng cây mọc nhanh là rừng trồng công nghiệp. Tuy nhiên, số liệu thống kê của FAO không phân biệt rừng cây mọc nhanh với các loại rừng công nghiệp khác.

Rừng trồng cây mọc nhanh tương đối hạn chế về quy mô và bao gồm số tương đối ít các nước và các ngành công nghiệp nhưng nó có một tỷ lệ đóng góp khá chắc chắn ở khía cạnh kinh tế. Có thể điều này giúp giải thích tại sao không có tương ứng của cây mọc nhanh trong đánh giá tài nguyên rừng toàn cầu của FAO[28]. Phần lớn các thông tin về địa điểm, quy mô, chủ sở hữu, đặc trưng vật lý và tài chính của rừng trồng cây mọc nhanh chứa đựng trong các nghiên cứu thị trường, phân tích tài nguyên và nghiên cứu tiền khả thi được các công Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - Đại học Thái Nguyên http://www.vn 5 ty tư vấn tư nhân thực hiện. Trong nhiều trường hợp, các thông tin này là đáng tin cậy.

Tất nhiên, chúng tôi cố gắng thiết lập một bức tranh toàn cảnh ở mức có thể về hiện trạng rừng cây mọc nhanh hiện nay và thực hiện việc này trên cơ sở tham vấn các nghiên cứu đã nói ở trên. Kết quả trình bày ở bảng 1 đưa ra các đặc trưng chính yếu của các loại rừng trồng cây mọc nhanh về quy mô và phân bố của chúng. Các nước chủ yếu là Brazin, Indonesia, Trung Quốc, Ấn Độ, Nam Phi, Thái Lan, Việt Nam, Malaixia, Venezuela như là các nước quan tâm đến các loài nhiệt đới và á nhiệt đới và Trung Quốc, Chilê, Thổ Nhĩ Kỳ, Tây Ban Nha, Achentina, Uruguay, Nam Phi và Úc đối với các loài ôn đới. Trong khi tập hợp số liệu, chúng tôi nhận thấy rằng có hai vùng màu xám rất rõ.