Luận văn thạc sĩ về rèn luyện tư duy sáng tạo cho học sinh giỏi lớp 10 tại Đại học Quốc gia Hà Nội

Luận văn thạc sĩ khám phá phương pháp rèn luyện tư duy sáng tạo cho học sinh giỏi lớp 10 qua dạy chuyên đề bất đẳng thức và bất phương trình.

• Tác giả: Trần Thị Thư
• Người hướng dẫn: GS. Nguyễn Văn Mậu
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Sư phạm Toán
• Đề tài: Rèn luyện tư duy sáng tạo cho học sinh lớp 10
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN
• 1.1. Một số vấn đề về tư duy
• 1.2. Khái niệm tư duy
• 1.3. Các thao tác tư duy và phân loại tư duy
• 1.4. Các giai đoạn của quá trình tư duy
• 1.5. Sáng tạo và tư duy sáng tạo
• 1.5.1. Khái niệm sáng tạo
• 1.6. Biểu hiện tư duy sáng tạo của học sinh trong học Toán
• 1.7. Tình hình dạy học phương pháp tọa độ trong các bài toán bất đẳng thức và bất phương trình hiện nay
• 1.8. Mục đích dạy học phương pháp tọa độ
• 1.9. Vị trí, vai trò của phương pháp tọa độ
• 1.10. Thực trạng việc dạy và học nhằm rèn luyện tư duy sáng tạo cho học sinh hiện nay
• 1.11. Thực trạng dạy và học phương pháp tọa độ trong các bài toán bất đẳng thức và bất phương trình hiện nay
• 1.12. Những biện pháp rèn luyện và phát triển tư duy sáng tạo
• 1.13. Kết luận chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: RÈN LUYỆN TƯ DUY SÁNG TẠO THÔNG QUA DẠY CHUYÊN ĐỀ PHƯƠNG PHÁP TỌA ĐỘ TRONG CÁC BÀI TOÁN BẤT ĐẲNG THỨC VÀ BẤT PHƯƠNG TRÌNH
• 2.1. Một số kiến thức về phương pháp tọa độ trong các bài toán bất đẳng thức và bất phương trình
• 2.2. Tổng quan về phương pháp tọa độ trong các bài toán bất đẳng thức và bất phương trình
• 2.3. Hệ thống các dạng toán và cách nhận dạng
• 2.4. Rèn luyện một số yếu tố của tư duy sáng tạo cho học sinh giỏi lớp 10 thông qua dạy chuyên đề phương pháp tọa độ trong các bài toán bất đẳng thức và bất phương trình
• 2.5. Khai thác ứng dụng của phương pháp tọa độ trong các bài toán bất đẳng thức theo định hướng rèn luyện tư duy sáng tạo cho học sinh
• 2.6. Khai thác ứng dụng của phương pháp tọa độ trong các bài toán bất phương trình theo định hướng rèn luyện tư duy sáng tạo cho học sinh
• 2.7. Kết luận chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM
• 3.1. Mục đích thực nghiệm
• 3.2. Tổ chức thực nghiệm
• 3.3. Nội dung thực nghiệm
• 3.4. Phương pháp dạy thực nghiệm
• 3.5. Đánh giá kết quả thực nghiệm
• 3.6. Cơ sở để đánh giá kết quả thực nghiệm
• 3.7. Kết quả của thực nghiệm sư phạm
• 3.8. Kết luận chương 3
• KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về rèn luyện tư duy sáng tạo cho học sinh lớp 10

Rèn luyện tư duy sáng tạo cho học sinh lớp 10 là một trong những mục tiêu quan trọng trong giáo dục hiện đại. Tư duy sáng tạo không chỉ giúp học sinh phát triển khả năng giải quyết vấn đề mà còn khuyến khích sự độc lập trong tư duy. Việc phát triển kỹ năng tư duy này cần được thực hiện thông qua các phương pháp dạy học tích cực, giúp học sinh không chỉ tiếp thu kiến thức mà còn biết cách áp dụng vào thực tiễn.

1.1. Khái niệm tư duy sáng tạo và vai trò của nó

Tư duy sáng tạo được hiểu là khả năng phát hiện và giải quyết vấn đề một cách mới mẻ và hiệu quả. Nó đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành nhân cách và phát triển năng lực học tập của học sinh. Theo nghiên cứu, học sinh có tư duy sáng tạo thường có khả năng học hỏi và thích ứng tốt hơn trong môi trường học tập.

1.2. Tình hình hiện tại về tư duy sáng tạo trong giáo dục

Hiện nay, nhiều trường học vẫn chưa chú trọng đúng mức đến việc phát triển tư duy sáng tạo cho học sinh. Chương trình học thường tập trung vào việc truyền đạt kiến thức mà chưa khuyến khích học sinh tự do sáng tạo. Điều này dẫn đến việc học sinh thiếu khả năng tư duy độc lập và sáng tạo trong học tập.

II. Những thách thức trong việc rèn luyện tư duy sáng tạo cho học sinh lớp 10

Việc rèn luyện tư duy sáng tạo cho học sinh lớp 10 gặp phải nhiều thách thức. Một trong những thách thức lớn nhất là phương pháp dạy học truyền thống vẫn còn phổ biến. Phương pháp này thường không khuyến khích học sinh tham gia tích cực vào quá trình học tập, dẫn đến việc học sinh không phát huy được khả năng sáng tạo của mình.

2.1. Phương pháp dạy học truyền thống và hạn chế của nó

Phương pháp dạy học truyền thống thường tập trung vào việc truyền đạt kiến thức một chiều, không tạo cơ hội cho học sinh tham gia thảo luận và sáng tạo. Điều này làm giảm khả năng tư duy độc lập của học sinh và không khuyến khích họ tìm tòi, khám phá.

2.2. Thiếu sự hỗ trợ từ giáo viên và môi trường học tập

Nhiều giáo viên chưa được đào tạo đầy đủ về các phương pháp dạy học sáng tạo. Họ thường thiếu công cụ và tài liệu hỗ trợ để khuyến khích học sinh phát triển kỹ năng tư duy sáng tạo. Môi trường học tập cũng cần được cải thiện để tạo điều kiện cho học sinh tự do thể hiện ý tưởng của mình.

III. Phương pháp rèn luyện tư duy sáng tạo cho học sinh lớp 10

Để rèn luyện tư duy sáng tạo cho học sinh lớp 10, cần áp dụng các phương pháp dạy học tích cực. Những phương pháp này không chỉ giúp học sinh tiếp thu kiến thức mà còn khuyến khích họ phát triển khả năng tư duy độc lập và sáng tạo.

3.1. Sử dụng phương pháp dạy học dựa trên dự án

Phương pháp dạy học dựa trên dự án khuyến khích học sinh làm việc nhóm và giải quyết vấn đề thực tế. Qua đó, học sinh có cơ hội áp dụng kiến thức vào thực tiễn và phát triển kỹ năng tư duy sáng tạo.

3.2. Khuyến khích học sinh tham gia thảo luận và phản biện

Thảo luận và phản biện là những hoạt động giúp học sinh phát triển tư duy phản biện và khả năng lập luận. Giáo viên nên tạo điều kiện cho học sinh tham gia vào các buổi thảo luận, từ đó khuyến khích họ đưa ra ý kiến và giải pháp sáng tạo.

3.3. Ứng dụng công nghệ thông tin trong dạy học

Công nghệ thông tin có thể được sử dụng để tạo ra các bài học tương tác, giúp học sinh dễ dàng tiếp cận kiến thức và phát triển tư duy sáng tạo. Các công cụ trực tuyến như diễn đàn, blog có thể khuyến khích học sinh chia sẻ ý tưởng và học hỏi lẫn nhau.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu về tư duy sáng tạo

Nghiên cứu cho thấy việc rèn luyện tư duy sáng tạo cho học sinh lớp 10 thông qua các phương pháp dạy học tích cực đã mang lại nhiều kết quả tích cực. Học sinh không chỉ cải thiện khả năng giải quyết vấn đề mà còn phát triển kỹ năng làm việc nhóm và giao tiếp.

4.1. Kết quả từ các nghiên cứu thực nghiệm

Nhiều nghiên cứu đã chỉ ra rằng học sinh tham gia vào các hoạt động dạy học sáng tạo có kết quả học tập tốt hơn. Họ có khả năng áp dụng kiến thức vào thực tiễn và phát triển tư duy độc lập.

4.2. Những mô hình thành công trong rèn luyện tư duy sáng tạo

Một số trường học đã áp dụng thành công các mô hình dạy học sáng tạo, giúp học sinh phát triển tư duy sáng tạo một cách hiệu quả. Những mô hình này thường kết hợp giữa lý thuyết và thực hành, tạo điều kiện cho học sinh thể hiện khả năng của mình.

V. Kết luận và hướng phát triển tư duy sáng tạo trong tương lai

Việc rèn luyện tư duy sáng tạo cho học sinh lớp 10 là một nhiệm vụ quan trọng và cần thiết. Để đạt được mục tiêu này, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa giáo viên, học sinh và phụ huynh. Hướng phát triển trong tương lai cần tập trung vào việc cải thiện phương pháp dạy học và tạo ra môi trường học tập tích cực.

5.1. Đề xuất các biện pháp cải thiện phương pháp dạy học

Cần nghiên cứu và áp dụng các phương pháp dạy học mới, khuyến khích học sinh tham gia tích cực vào quá trình học tập. Việc này sẽ giúp phát triển tư duy sáng tạo một cách hiệu quả hơn.

5.2. Tạo môi trường học tập tích cực và hỗ trợ

Môi trường học tập cần được cải thiện để khuyến khích học sinh tự do thể hiện ý tưởng và sáng tạo. Sự hỗ trợ từ giáo viên và phụ huynh cũng rất quan trọng trong việc phát triển tư duy sáng tạo cho học sinh.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong bối cảnh giáo dục hiện đại, tư duy sáng tạo được xem là kỹ năng hàng đầu cần phát triển cho học sinh, đặc biệt trong môn Toán học. Theo ước tính, nhiều quốc gia đã điều chỉnh chương trình giáo dục nhằm tăng cường phát triển tư duy sáng tạo cho học sinh, như Singapore giảm 30% chương trình tiểu học để tập trung vào kỹ năng này. Tại Việt Nam, Luật Giáo dục năm 2019 cũng nhấn mạnh việc phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động và tư duy sáng tạo cho người học. Tuy nhiên, thực trạng dạy học hiện nay cho thấy việc rèn luyện tư duy sáng tạo cho học sinh, đặc biệt là học sinh giỏi lớp 10, còn nhiều hạn chế.

Luận văn tập trung nghiên cứu việc rèn luyện tư duy sáng tạo cho học sinh giỏi lớp 10 thông qua dạy chuyên đề phương pháp tọa độ trong các bài toán bất đẳng thức và bất phương trình. Phạm vi nghiên cứu được giới hạn trong chương trình Toán lớp 10 tại trường THPT Yên Phong 1, tỉnh Bắc Ninh trong năm học 2016-2017. Mục tiêu nghiên cứu nhằm làm rõ cơ sở lý luận về tư duy sáng tạo, đánh giá thực trạng dạy học, từ đó đề xuất các biện pháp rèn luyện tư duy sáng tạo hiệu quả thông qua chuyên đề phương pháp tọa độ.

Việc nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc nâng cao chất lượng dạy học Toán, phát triển năng lực tư duy sáng tạo cho học sinh giỏi, góp phần đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao cho đất nước. Các chỉ số đánh giá như tỷ lệ học sinh đạt điểm khá giỏi trong các bài kiểm tra bất đẳng thức và bất phương trình được kỳ vọng tăng lên sau khi áp dụng các biện pháp rèn luyện tư duy sáng tạo.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên các lý thuyết về tư duy và sáng tạo trong giáo dục, bao gồm:

• Lý thuyết về tư duy: Tư duy được hiểu là quá trình nhận thức, tìm tòi bản chất và quy luật của sự vật, hiện tượng. Các thao tác tư duy cơ bản gồm phân tích, tổng hợp, so sánh, khái quát hóa, trừu tượng hóa. Quá trình tư duy gồm bốn giai đoạn: xác định vấn đề, huy động tri thức, kiểm tra giả thiết, đánh giá kết quả.

• Lý thuyết về sáng tạo và tư duy sáng tạo: Sáng tạo là quá trình tạo ra cái mới có ích, thể hiện năng lực trí tuệ qua việc phát hiện và giải quyết vấn đề một cách độc đáo. Tư duy sáng tạo là tư duy vượt ra ngoài giới hạn hiện thực, giúp giải quyết nhiệm vụ linh hoạt và hiệu quả. Các đặc trưng cơ bản của tư duy sáng tạo gồm tính mềm dẻo, nhuần nhuyễn, độc đáo, nhạy cảm vấn đề và hoàn thiện.

• Phương pháp tọa độ trong toán học: Phương pháp tọa độ là công cụ toán học hiện đại giúp giải quyết các bài toán bất đẳng thức và bất phương trình một cách xúc tích, đơn giản hơn. Việc vận dụng phương pháp tọa độ giúp học sinh phát triển tư duy logic, khả năng phân tích và sáng tạo trong giải toán.

Phương pháp nghiên cứu

• Nguồn dữ liệu: Luận văn sử dụng dữ liệu thu thập từ khảo sát 89 giáo viên và 250 học sinh tại ba trường THPT thuộc huyện Yên Phong, Bắc Ninh. Ngoài ra, dữ liệu thực nghiệm được thu thập từ lớp chuyên toán 10A1 và 10A2 trường THPT Yên Phong 1.

• Phương pháp phân tích: Sử dụng phương pháp nghiên cứu lý luận để hệ thống hóa các tài liệu về tư duy sáng tạo và phương pháp tọa độ. Phương pháp nghiên cứu thực tiễn gồm phiếu khảo sát, phỏng vấn, dự giờ, quan sát và phân tích sản phẩm học tập. Phương pháp thực nghiệm sư phạm được áp dụng để kiểm nghiệm tính khả thi và hiệu quả của biện pháp dạy học. Phần mềm SPSS được sử dụng để xử lý số liệu khảo sát.

• Timeline nghiên cứu: Nghiên cứu được thực hiện trong vòng 2 năm học 2015-2017, bao gồm giai đoạn khảo sát thực trạng, xây dựng biện pháp, thực nghiệm sư phạm và đánh giá kết quả.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Thực trạng nhận thức về tư duy sáng tạo: Khoảng 47% giáo viên không thể định nghĩa rõ ràng về tư duy sáng tạo, 45% trả lời chung chung. Hơn 90% giáo viên đồng ý các yếu tố thúc đẩy tư duy sáng tạo, nhưng 33,3% cho rằng cử học sinh giỏi đại diện trả lời là biện pháp hiệu quả, điều này có thể hạn chế sự tham gia của học sinh khác.

2. Thực trạng áp dụng phương pháp dạy học: 32,5% giáo viên thỉnh thoảng chỉ đưa ra một cách giải duy nhất cho bài toán, hạn chế sự phát triển tư duy sáng tạo. Việc tổ chức hoạt động thảo luận, tranh luận còn gấp gáp, không tạo điều kiện cho học sinh tự do suy nghĩ.

3. Kết quả thực nghiệm sư phạm: Qua hai bài kiểm tra, tỷ lệ học sinh đạt điểm khá giỏi trong lớp thực nghiệm tăng từ khoảng 40% lên 65%, trong khi lớp đối chứng chỉ tăng nhẹ từ 38% lên 45%. Biểu đồ phân bố điểm cho thấy sự cải thiện rõ rệt về mặt điểm số và sự đa dạng trong cách giải bài tập của học sinh lớp thực nghiệm.

4. Phân tích biểu hiện tư duy sáng tạo: Học sinh trong lớp thực nghiệm thể hiện tính mềm dẻo và nhuần nhuyễn cao hơn khi vận dụng linh hoạt các kiến thức về phương pháp tọa độ để giải các bài toán bất đẳng thức và bất phương trình. Tính độc đáo được thể hiện qua việc học sinh tự xây dựng bài toán mới dựa trên bài toán đã học.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân hạn chế trong việc rèn luyện tư duy sáng tạo chủ yếu do giáo viên chưa có nhận thức đầy đủ và chưa áp dụng hiệu quả các biện pháp dạy học phát triển tư duy sáng tạo. So với các nghiên cứu trước đây, kết quả khảo sát tại địa phương cho thấy tình trạng tương tự, nhưng thực nghiệm sư phạm đã chứng minh được hiệu quả của việc dạy học chuyên đề phương pháp tọa độ trong việc nâng cao tư duy sáng tạo cho học sinh giỏi lớp 10.

Việc sử dụng phương pháp tọa độ giúp học sinh tiếp cận bài toán một cách trực quan, dễ hiểu, đồng thời phát triển các thao tác tư duy như phân tích, tổng hợp, khái quát hóa. Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ phân bố điểm và bảng thống kê tỷ lệ học sinh đạt điểm khá giỏi, minh họa sự khác biệt rõ rệt giữa lớp thực nghiệm và đối chứng.

Kết quả nghiên cứu khẳng định rằng việc rèn luyện tư duy sáng tạo thông qua chuyên đề phương pháp tọa độ không chỉ nâng cao kết quả học tập mà còn phát triển năng lực tư duy mềm dẻo, nhuần nhuyễn và độc đáo cho học sinh giỏi.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tổ chức tập huấn nâng cao nhận thức cho giáo viên về tư duy sáng tạo và phương pháp dạy học phát triển tư duy sáng tạo, đặc biệt là vận dụng phương pháp tọa độ trong giải toán bất đẳng thức và bất phương trình. Thời gian: 6 tháng; Chủ thể: Sở Giáo dục và Đào tạo, các trường THPT.

2. Xây dựng và áp dụng chuyên đề dạy học phương pháp tọa độ trong chương trình bồi dưỡng học sinh giỏi lớp 10 nhằm phát triển tư duy sáng tạo. Thời gian: triển khai trong năm học; Chủ thể: giáo viên bộ môn Toán.

3. Tăng cường hoạt động thảo luận, tranh luận và tự học nhóm trong giờ học để kích thích tính mềm dẻo và nhuần nhuyễn của tư duy sáng tạo. Thời gian: liên tục trong các tiết học; Chủ thể: giáo viên và học sinh.

4. Thiết kế đề kiểm tra, đánh giá có tiêu chí đánh giá tư duy sáng tạo, khuyến khích học sinh đưa ra nhiều cách giải khác nhau và tự xây dựng bài toán mới. Thời gian: áp dụng từ kỳ thi học kỳ tiếp theo; Chủ thể: giáo viên và ban giám hiệu nhà trường.

5. Phát triển tài liệu bổ trợ và hệ thống bài tập đa dạng theo hướng phát triển tư duy sáng tạo, bao gồm các bài toán nâng cao, bài toán mở rộng và bài toán sáng tạo. Thời gian: 1 năm; Chủ thể: nhóm nghiên cứu và giáo viên bộ môn.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Giáo viên Toán trung học phổ thông: Nắm bắt các biện pháp rèn luyện tư duy sáng tạo, áp dụng phương pháp tọa độ hiệu quả trong giảng dạy, nâng cao chất lượng dạy học.

2. Nhà quản lý giáo dục: Hiểu rõ thực trạng và đề xuất chính sách, chương trình đào tạo phù hợp nhằm phát triển năng lực tư duy sáng tạo cho học sinh.

3. Sinh viên sư phạm Toán: Học tập các phương pháp dạy học hiện đại, nghiên cứu chuyên sâu về phát triển tư duy sáng tạo trong môn Toán.

4. Nghiên cứu sinh và nhà khoa học giáo dục: Tham khảo cơ sở lý luận và kết quả thực nghiệm để phát triển các đề tài nghiên cứu liên quan đến tư duy sáng tạo và phương pháp dạy học tích cực.

Câu hỏi thường gặp

1. Tư duy sáng tạo là gì và tại sao quan trọng trong học Toán?
   Tư duy sáng tạo là khả năng phát hiện và giải quyết vấn đề một cách mới mẻ, linh hoạt. Trong học Toán, nó giúp học sinh không chỉ áp dụng công thức mà còn phát triển kỹ năng phân tích, tổng hợp và sáng tạo lời giải, từ đó nâng cao hiệu quả học tập và khả năng ứng dụng.

2. Phương pháp tọa độ giúp phát triển tư duy sáng tạo như thế nào?
   Phương pháp tọa độ giúp học sinh chuyển đổi bài toán về ngôn ngữ hình học và đại số, tạo điều kiện vận dụng linh hoạt các thao tác tư duy như phân tích, tổng hợp, khái quát hóa. Qua đó, học sinh có thể tìm ra nhiều cách giải khác nhau, phát triển tính mềm dẻo và nhuần nhuyễn trong tư duy.

3. Làm thế nào để giáo viên có thể rèn luyện tư duy sáng tạo cho học sinh?
   Giáo viên cần tổ chức các hoạt động học tập tích cực như thảo luận nhóm, tranh luận, đặt câu hỏi mở, khuyến khích học sinh tìm nhiều cách giải và tự xây dựng bài toán mới. Đồng thời, thiết kế đề kiểm tra đánh giá năng lực tư duy sáng tạo và sử dụng các phương pháp dạy học hiện đại.

4. Thực trạng dạy học tư duy sáng tạo hiện nay có những khó khăn gì?
   Khó khăn chính là nhận thức chưa đầy đủ của giáo viên về tư duy sáng tạo, áp lực chương trình học nặng, thiếu thời gian tổ chức hoạt động phát triển tư duy, và việc đánh giá chưa chú trọng đến năng lực sáng tạo của học sinh.

5. Kết quả thực nghiệm sư phạm cho thấy hiệu quả của chuyên đề phương pháp tọa độ ra sao?
   Kết quả cho thấy tỷ lệ học sinh đạt điểm khá giỏi tăng từ khoảng 40% lên 65% sau khi áp dụng chuyên đề, đồng thời học sinh thể hiện sự đa dạng trong cách giải và phát triển tư duy sáng tạo rõ rệt hơn so với lớp đối chứng.

Kết luận

• Luận văn đã làm rõ cơ sở lý luận về tư duy sáng tạo và phương pháp tọa độ trong dạy học Toán lớp 10.
• Thực trạng dạy học hiện nay còn nhiều hạn chế trong việc phát triển tư duy sáng tạo cho học sinh giỏi.
• Việc áp dụng chuyên đề phương pháp tọa độ giúp nâng cao hiệu quả học tập và phát triển các đặc trưng của tư duy sáng tạo như tính mềm dẻo, nhuần nhuyễn và độc đáo.
• Đề xuất các biện pháp cụ thể, khả thi nhằm rèn luyện tư duy sáng tạo cho học sinh giỏi thông qua chuyên đề này.
• Khuyến nghị triển khai rộng rãi chuyên đề và tổ chức tập huấn giáo viên để nâng cao chất lượng dạy học trong các năm học tiếp theo.

Các trường THPT nên phối hợp với Sở Giáo dục và Đào tạo tổ chức tập huấn, xây dựng chuyên đề và áp dụng thực nghiệm rộng rãi nhằm phát triển tư duy sáng tạo cho học sinh. Giáo viên và nhà quản lý giáo dục được khuyến khích nghiên cứu và áp dụng các biện pháp đề xuất để nâng cao chất lượng giáo dục môn Toán.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo và phụ lục, luận văn được trình bày trong 3 chương: Chƣơng 1: Cơ sở lí luận và thực tiễn. Chƣơng 2: Rèn luyện tư duy sáng tạo thông qua dạy chuyên đề phương pháp tọa độ trong các bài toán bất đẳng thức và bất phương trình. Chƣơng 3: Thực nghiệm sư phạm. 5 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] CHƢƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 1.

Một số vấn đề về tƣ duy 1. Khái niệm tư duy Quá trình nhận thức, tìm tòi bản chất, quy luật của những cái chưa biết đó là quátrình tư duy. Trong Tâm lý học: “Tư duy là một thuộc tính đặc biệt của vật chất có tổ chức cao.Tư duy phản ánh những thuộc tính bản chất, những mối liên hệ bên trong có tínhquy luật của sự vật hiện tượng trong hiện thực mà trước đó ta chưa biết”. Theo Art Costa cho rằng: "Tư duy là sự cảm nhận của chúng ta khi chúng ta nhậnđược những dữ kiện, những thông tin diễn ra trong các mối quan hệ".

Dưới góc độ giáo dục, có thể hiểu tư duy là một hệ thống gồm nhiều ý tưởng, nódùng suy nghĩ hay tái tạo suy nghĩ để nắm được bản chất của sự việc và giải quyếtđược nó. Như vậy, tôi có thể quan niệm: “Tư duy là một quá trình tâm lý có sự tìm kiếm vàphát hiện ra các quy luật, thuộc tính bản chất của sự vật, hiện tượng”. Các thao tác tư duy và phân loại tư duy Theo Nguyễn Bá Kim trong cuốn “Phương pháp dạy học môn Toán” quá trình tư duy được tiến hành dựa trên các thao tác trí tuệ cơ bản như:  Phân tích - tổng hợp: - Phân tích: là quá trình dùng trí óc để phân chia đối tượng mà bản thân nhận thứcthành các phần khác nhau từ đó đưa ra được những thuộc tính, những đặc điểm củađối tượng nhận thức. Sau đó so sánh, phân loại, đối chiếu làm cho bản chất của đốitượng được rõ ràng.

- Tổng hợp: là quá trình dùng trí óc để sắp xếp, kết hợp những thành phần, thuộctính của đối tượng nhận thức được làm sáng tỏ nhờ sự phân tích từ đó nhìn nhận đốitượng một cách bao quát, toàn diện hơn. Phân tích – tổng hợp là thao tác tư duy quan trọng nhất để giải quyết vấn đề. Nóđược xem là dấu ấn của sáng tạo.  So sánh - tương tự: là thao tác tư duy nhằm xác định sự giống và khác nhau giữacác hiện tượng, sự vật.

Nhờ có so sánh mà có thể tìm ra được các dấu 6 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] hiệu, thuộc tínhgiống nhau và khác nhau của các sự vật. Ngoài ra còn thấy được dấu hiệu bản chấthay không bản chất của chúng.Trong cuốn Toán học và những suy luận có lý của G.Polya cho rằng: “Hai hệ làtương tự nếu chúng phù hợp với nhau trong các mối quan hệ xác định rõ ràng giữabộ phận tương ứng”[3].  Khái quát hóa - đặc biệt hóa: Khái quát hóa là thao tác tư duy nhằm hợp nhất nhiềuđối tượng khác nhau thành một nhóm, một loại theo những thuộc tính, những liên hệhay quan hệ chung nhất định. Nguyễn Bá Kim trong cuốn "Phương phápdạy học môn toán" đã cho rằng: "Khái quát hóa là chuyển từ một tập hợp đối tượnglớn hơn chứa tập hợp ban đầu bằng cách nêu bật một số đặc điểm chung của cácphần tử trong tập hợp xuất phát"[8].

Polya: “Khái quát hóa là chuyển từ việcnghiên cứu một tập hợp đối tượng đã cho đến việc nghiên cứu một tập hợp lớn hơn,bao gồm cả tập hợp ban đầu” [4]. Như vậy có thể hiểu khái quát hóa là quá trình đi từ cái riêng, cái đặc biệt đến cái chung, cái tổng quát hoặc từ một cái tổng quát đến cái tổng quát hơn. Trong toán học người ta thường khái quát hóa một số yếu tố hoặc nhiều yếu tố của khái niệm, định lý, bài toán. thành những kết quả tổng quát.Bởi vậy khái quát hóa là một trong những năng lực cơ bản của năng lực Toán học.Đặc biệt hóa là thao tác tư duy ngược của khái quát hóa.Bởi vậy, trước khi khái quát hóa ta thử đặc biệt hóa trước, nếu kết quả là của đặc biệt hóa là đúng thì ta mới tìm cách chứng minh dự đoán từ khái quát hóa.

 Trừu tượng hóa: Trừu tượng hóa là quá trình dùng trí óc nhằm gạt bỏ những mặt,những thuộc tính, những mối liên hệ, những quan hệ thứ yếu không cần thiết và chỉgiữ lại các yếu tố đặc trưng cần thiết, bản chất của đối tượng nhận thức. Sự phân biệtbản chất hay không bản chất ở đây phụ thuộc vào mục đích hành động và chỉ mangý nghĩa tương đối. Tóm lại, các thao tác tư duy cơ bản có thể coi là quy luật bên trong của mỗi hoạtđộng tư duy, các thao tác này đan chéo vào nhau không theo một trình tự nhất địnhvà khi tư duy thì không nhất thiết phải thực hiện tất cả các thao tác trên. Các giai đoạn của quá trình tư duy 7 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Tư duy là một hoạt động trí tuệ với 4 bước cơ bản như sau: - Xác định vấn về, nhiệm vụ cần tư duy.

- Huy động những tri thức, kinh nghiệm để hình thành cách thức giải quyết vấn đề. - Xác minh tính đúng đắn của giả thiết, nếu giả thiết đúng thì thực hiện bước tiếp theo, nếu giả thiết sai thì phủ định nó và hình thành giả thiết mới. - Đánh giá kết quả và thực hiện. Các giai đoạn của một quá trình tư duy Đây là sơ đồ do nhà tâm lí học K.

Số lượng các giai đoạn có thể không cần đầy đủ trong những trường hợp nhất định, nhưng thứ tự các giai đoạn phải tuân thủ theo sơ đồ. Sáng tạo và tƣ duy sáng tạo 1. Khái niệm sáng tạo Sáng tạo có rất nhiều định nghĩa khác nhau.Trong "Phương pháp luận sángtạo và đổi mới" của Phan Dũng thì "Sáng tạo là hoạt động tạo ra bất cứ cái gì có tính mới và tính ích lợi trong phạm vi áp dụng". 8 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Định nghĩa trong từ điển Tiếng Việt cho rằng:"Sáng tạo là tìm ra cái mới, cách giải quyết vấn đề mới không bị gò bó và phụ thuộc vào cái đã có".

Nhà tâm lý học Mỹ Willson M nhận định rằng:"Sáng tạo là quá trình mà kết quảlà tạo ra những kết hợp mới cần thiết từ các ý tưởng dạng năng lượng, các đơn vị thông tin, các khách thể hay tập hợp của hai ba yếu tố nêu ra". Theo tác giả Chu Quang Tiềm thì " Sáng tạo là sự căn cứ vào những ý tưởng đã có sẵn rồi cắtxén, chọn lọc, tổng hợp lại để hình thành một hình tượng mới" [14]. Như vậy có thể nói một cách ngắn gọn và đơn giản là sáng tạo chính là tìm ra cái mới và có ích. Nó chính là một quá trình thể hiện năng lực trí tuệ của con người thông qua việc phát hiện ra vấn đề và giải quyết được vấn đề đó một cách mới mẻ và độcđáo.Đa số các nhà tâm lý học đều nhận định rằng sáng tạo là thành phần quan trọng trong mô hình cấu trúc tài năng.

Năm 1993 tại hội thảo Tokyo, Renzuli J.B đã đưa ra mô hình cấu trúc chung của tài năng như sau: Biểu đồ 1. Mô hình cấu trúc tài năng 1. Quá trình sáng tạo và các cấp độ sáng tạo 1.1Quá trình sáng tạo: Theo Poăngcarê và Ađama, quá trình sáng tạo gồm bốn giai đoạn:  Giai đoạn 1: Giai đoạn chuẩn bị Trong giai đoạn này, chủ thể sẽ đặt ra nhiệm vụ nghiên cứu, huy động và thu thập các thông tin có ích liên quan để thử giải quyết vấn đề bằng nhiều phương thức khác nhau.  Giai đoạn 2: Giai đoạn ấp ủ 9 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Giai đoạn này bắt đầu khi công việc giải quyết vấn đề một cách có ý thức bị ngừng lại, chỉ còn lại các hoạt động của tiềm thức.Tuy nhiên trong giai đoạn này vẫn cần sự nỗ lực của ý chí và tính tích cực của trí óc.

Điều đó được nhà tâm lý G.Polya khẳng định: "Chỉ có những bài toán mà ta tập trung suy nghĩ nhiều, thì khi trở lại mới được biến đổi, sáng ra. Hình như sự cố gắng có ý thức và lao động trí óc là cần thiết để buộc tiềm thức làm việc" [3].  Giai đoạn 3: Giai đoạn bừng sáng Đây là một bước nhảy vọt về chất trong quá trình nhận thức, xuất hiện đột ngột và kéo theo là sự sáng tạo. Sự bừng sáng này thường xuất hiện đột ngột và không thấy được ở trước đó.

Đây là giai đoạn mấu chốt trong quá trình tìm kiếm lời giải. Nhà toán học Gauss cũng đã từng nói: "Việc giải một bài toán mà tôi loay hoay trong vài năm không xong bỗng cuối cùng vụt đến cách đây vài hôm. Cách giải quyết đã đến bất ngờ như một tiachớp lóe sáng".  Giai đoạn 4: Giai đoạn kiểm chứng Là giai đoạn chủ thể, nhà nghiên cứu xem xét, khái quát kết quả, kiểm tra trực giác, triển khai các luận chứng lôgíc để có thể chứng tỏ tính đúng đắn của cách thức giải quyết vấn đề, vì tri thức nhận được bằng trực giác chưa hẳn là đúng đắn.

Khi đó sự sáng tạo mới được khẳng định. Trong bốn giai đoạn trên thì giai đoạn ấp ủ và bừng sáng là giai đoạn then chốt trong quá trình sáng tạo.2Cấp độ sáng tạo Sự sáng tạo được thể hiện ở nhiều mức độ khác nhau như: - Thứ nhất: Sự sáng tạo có thể là sự cải tạo, cải tiến, nâng cao cái đã có lên một trình độ cao hơn, phát triển cái đã biết và mở rộng sự ứng dụng của nó trong xã hội. - Thứ hai: Sáng tạo là sự tạo ra cái mới về chất. Đây cũng chính là cấp độ cao nhất của hoạt động sáng tạo.

Nó đòi hỏi chủ thể, người nghiên cứu phải có những năng lực nhất định. Xã hội gọi đó là tài năng và thiên tài. Trong sự phát triển vượt bậc của xã hội hiện nay thì sự sáng tạo có ý nghĩa vô cùng quan trọng bởi nó có thể khắc phục được những vấn đề khó khăn trong cuộc sống, đem lại rất nhiều thành tựu trên khắp các lĩnh vực khác nhau giúp thế 10 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] giới phát triểnvà vận động không ngừng. Cũng chính vì như vậy năng lực sáng tạo cần được bồi dưỡng và phát triển.

Khái niệm tư duy sáng tạo Đã có rất nhiều quan niệm, quan điểm, định nghĩa khác nhau về tư duy sáng tạo, chẳng hạn: Trong Bách khoa toàn thư: "Tư duy sáng tạo (creative thinking) hay còn gọi là tư duy ngoại biên (lateral thinking).