Chuyên Đề Rèn Kỹ Năng Chứng Minh Trong Kiểu Bài Nghị Luận Văn Học

Chuyên đề rèn kĩ năng chứng minh trong nghị luận văn học giúp học sinh giỏi quốc gia phát triển tư duy và khả năng lập luận hiệu quả.

• Trường học: Trường THPT Chuyên
• Chuyên ngành: Ngữ Văn
• Đề tài: Rèn Kỹ Năng Chứng Minh Trong Nghị Luận Văn Học Cho Học Sinh Giỏi
• Loại tài liệu: chuyên đề
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 0.1. Lý do chọn đề tài
• 0.2. Mục đích nghiên cứu và nhiệm vụ nghiên cứu
• 0.2.1. Mục đích nghiên cứu
• 0.2.2. Nhiệm vụ nghiên cứu
• 0.3. Phạm vi nghiên cứu
• 0.4. Phương pháp nghiên cứu
• 0.4.1. Phương pháp phân tích
• 0.4.2. Phương pháp so sánh
• 0.4.3. Phương pháp liên ngành
• 0.4.4. Phương pháp mô hình hóa
• 0.4.5. Phương pháp thực nghiệm sư phạm
• 0.5. Cấu trúc chuyên đề
• 1. CHƯƠNG 1: GIỚI THUYẾT VỀ KĨ NĂNG CHỨNG MINH TRONG KIỂU BÀI NGHỊ LUẬN VĂN HỌC VÀ ĐƯA VẤN ĐỀ LÍ LUẬN VĂN HỌC VÀO ĐỀ THI HỌC SINH GIỎI
• 1.1. Giới thuyết về kĩ năng chứng minh trong kiểu bài văn nghị luận
• 1.1.1. Khái niệm văn nghị luận
• 1.1.2. Phân loại văn nghị luận
• 1.1.3. Đặc trưng của văn nghị luận
• 1.1.4. Kĩ năng chứng minh
• 1.2. Phân loại văn nghị luận
• 1.3. Đặc trưng của văn nghị luận
• 1.4. Kĩ năng chứng minh
• 1.4.1. Luận chứng ví dụ chứng minh
• 1.4.2. Luận chứng dẫn chứng
• 1.4.3. Luận chứng nhân quả
• 1.4.4. Luận chứng ví dụ so sánh
• 2. CHƯƠNG 2: NHẬN DIỆN MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÍ LUẬN VĂN HỌC CÓ TRONG ĐỀ THI TUYỂN CHỌN HỌC SINH GIỎI
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC HÀNH KĨ NĂNG CHỨNG MINH TRONG KIỂU BÀI NGHỊ LUẬN VỀ MỘT VẤN ĐỀ LÍ LUẬN VĂN HỌC
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Kỹ Năng Chứng Minh Trong Nghị Luận Văn Học

Kỹ năng chứng minh là một trong những yếu tố quan trọng trong việc viết văn nghị luận, đặc biệt là đối với học sinh giỏi. Văn nghị luận không chỉ đơn thuần là việc trình bày ý kiến cá nhân mà còn yêu cầu người viết phải có khả năng lập luận chặt chẽ, sử dụng dẫn chứng xác thực để thuyết phục người đọc. Việc rèn luyện kỹ năng này giúp học sinh phát triển tư duy phản biện và khả năng diễn đạt ý tưởng một cách rõ ràng.

1.1. Khái Niệm Về Kỹ Năng Chứng Minh Trong Văn Nghị Luận

Kỹ năng chứng minh trong văn nghị luận là khả năng sử dụng lý lẽ và dẫn chứng để làm sáng tỏ một vấn đề. Điều này không chỉ giúp người viết thể hiện quan điểm mà còn thuyết phục người đọc tin tưởng vào luận điểm của mình.

1.2. Tầm Quan Trọng Của Kỹ Năng Chứng Minh Đối Với Học Sinh Giỏi

Đối với học sinh giỏi, kỹ năng chứng minh không chỉ là một yêu cầu trong các kỳ thi mà còn là một công cụ quan trọng trong việc phát triển tư duy và khả năng phân tích. Việc rèn luyện kỹ năng này giúp học sinh tự tin hơn trong việc trình bày ý kiến và lập luận.

II. Những Thách Thức Trong Việc Rèn Luyện Kỹ Năng Chứng Minh

Mặc dù kỹ năng chứng minh rất quan trọng, nhưng nhiều học sinh vẫn gặp khó khăn trong việc áp dụng nó vào thực tế. Các thách thức này có thể đến từ việc thiếu kiến thức lý thuyết, không biết cách chọn dẫn chứng phù hợp, hoặc không tự tin trong việc trình bày ý kiến của mình.

2.1. Thiếu Kiến Thức Lý Thuyết Về Văn Nghị Luận

Nhiều học sinh chưa nắm vững các khái niệm cơ bản về văn nghị luận, dẫn đến việc khó khăn trong việc áp dụng lý thuyết vào thực tiễn. Việc này cần được khắc phục thông qua việc học tập và thực hành thường xuyên.

2.2. Khó Khăn Trong Việc Chọn Dẫn Chứng Phù Hợp

Việc lựa chọn dẫn chứng là một trong những yếu tố quyết định đến sức thuyết phục của bài văn. Học sinh thường gặp khó khăn trong việc tìm kiếm và sử dụng dẫn chứng phù hợp với luận điểm của mình.

III. Phương Pháp Rèn Luyện Kỹ Năng Chứng Minh Hiệu Quả

Để rèn luyện kỹ năng chứng minh, học sinh cần áp dụng một số phương pháp cụ thể. Những phương pháp này không chỉ giúp học sinh nâng cao khả năng lập luận mà còn giúp họ tự tin hơn trong việc trình bày ý kiến của mình.

3.1. Thực Hành Viết Văn Nghị Luận Thường Xuyên

Việc thực hành viết văn nghị luận thường xuyên giúp học sinh làm quen với các thao tác lập luận và chứng minh. Học sinh nên tham gia các buổi viết bài tập và nhận phản hồi từ giáo viên để cải thiện kỹ năng.

3.2. Phân Tích Các Bài Văn Mẫu

Phân tích các bài văn mẫu giúp học sinh hiểu rõ hơn về cách thức lập luận và sử dụng dẫn chứng. Học sinh có thể học hỏi từ các tác giả khác để cải thiện kỹ năng của mình.

IV. Ứng Dụng Kỹ Năng Chứng Minh Trong Thực Tế

Kỹ năng chứng minh không chỉ hữu ích trong việc viết văn nghị luận mà còn có thể áp dụng trong nhiều lĩnh vực khác nhau. Việc biết cách chứng minh và thuyết phục người khác là một kỹ năng quan trọng trong cuộc sống.

4.1. Kỹ Năng Chứng Minh Trong Các Kỳ Thi

Trong các kỳ thi, kỹ năng chứng minh giúp học sinh thể hiện quan điểm và thuyết phục giám khảo. Việc này không chỉ giúp học sinh đạt điểm cao mà còn tạo ấn tượng tốt với người chấm thi.

4.2. Ứng Dụng Trong Cuộc Sống Hàng Ngày

Kỹ năng chứng minh cũng rất cần thiết trong cuộc sống hàng ngày. Việc biết cách thuyết phục người khác sẽ giúp học sinh tự tin hơn trong giao tiếp và xây dựng mối quan hệ.

V. Kết Luận Về Kỹ Năng Chứng Minh Trong Nghị Luận Văn Học

Kỹ năng chứng minh là một phần không thể thiếu trong việc viết văn nghị luận. Việc rèn luyện kỹ năng này không chỉ giúp học sinh giỏi nâng cao khả năng viết mà còn phát triển tư duy phản biện và khả năng giao tiếp. Tương lai của việc rèn luyện kỹ năng này sẽ ngày càng trở nên quan trọng trong bối cảnh giáo dục hiện đại.

5.1. Tương Lai Của Kỹ Năng Chứng Minh Trong Giáo Dục

Kỹ năng chứng minh sẽ tiếp tục được chú trọng trong giáo dục, đặc biệt là trong các kỳ thi tuyển sinh. Việc này sẽ giúp học sinh phát triển toàn diện hơn.

5.2. Khuyến Khích Học Sinh Rèn Luyện Kỹ Năng Này

Giáo viên và phụ huynh cần khuyến khích học sinh rèn luyện kỹ năng chứng minh thông qua các hoạt động học tập và thực hành. Điều này sẽ giúp học sinh tự tin hơn trong việc trình bày ý kiến của mình.

Nội dung chính

Rèn Luyện Kĩ Năng Chứng Minh Trong Nghị Luận Lý Luận Văn Học Dành Cho Học Sinh Giỏi Quốc Gia: Báo Cáo Nghiên Cứu & Khung Phương Pháp Luận Sư Phạm

---

Tóm tắt nghiên cứu (Research Summary)

Báo cáo nghiên cứu chuyên đề "Rèn kĩ năng chứng minh trong kiểu bài nghị luận về một vấn đề lí luận văn học cho học sinh giỏi quốc gia" (trình bày tại Hội thảo Khoa học các trường THPT Chuyên khu vực Duyên hải và Đồng bằng Bắc Bộ) tập trung giải quyết câu hỏi nghiên cứu trung tâm: Làm thế nào để hệ thống hóa và nâng cao năng lực vận dụng thao tác lập luận chứng minh trong kiểu bài nghị luận Lý luận văn học (LLVH) cho học sinh chuyên Văn và đội tuyển Học sinh giỏi Quốc gia (HSGQG)?

• Phương pháp nghiên cứu (Methodology snapshot): Đề tài sử dụng phối hợp liên ngành các phương pháp: phân tích - tổng hợp cơ sở lý luận, phương pháp mô hình hóa cấu trúc tư duy, phương pháp so sánh đối chiếu kết quả bài làm trước/sau can thiệp và phương pháp thực nghiệm sư phạm trực tiếp tại các lớp chuyên khối THPT.
• Phát hiện chính (Key findings): Nghiên cứu đã định danh và chuẩn hóa 4 phương thức luận chứng căn bản (luận chứng ví dụ, luận chứng dẫn chứng học thuật, luận chứng nhân quả, luận chứng so sánh); đồng thời xây dựng quy chuẩn tích hợp biện chứng giữa chứng minh theo bề rộng (tầm nhìn văn học sử, thể loại, không gian - thời gian nghệ thuật) và chứng minh theo bề sâu (giải mã vi mô cấu trúc ngôn từ, biểu tượng, tâm lý sáng tạo và tiếp nhận).
• Hàm ý sư phạm (Implications): Công trình cung cấp giải pháp khắc phục triệt để tình trạng học sinh chỉ sa vào diễn giải lý thuyết suông hoặc biến bài văn LLVH thành bài phân tích tác phẩm đơn thuần, tạo bước đột phá trong phương pháp bồi dưỡng nhân tài Ngữ văn.

---

Bối cảnh và tầm quan trọng (Context & Significance)

Trong cấu trúc đề thi tuyển sinh lớp 10 chuyên Văn và đặc biệt là kỳ thi Chọn học sinh giỏi Quốc gia bậc THPT, câu hỏi Nghị luận văn học luôn là phần chiếm trọng số điểm then chốt và có tính phân hóa năng lực cao nhất. Những năm gần đây, xu hướng ra đề thi đã chuyển dịch mạnh mẽ từ việc cảm thụ tác phẩm đơn lẻ sang bàn luận về các vấn đề bản chất của văn học: đặc trưng ngôn từ nghệ thuật, quy luật sáng tạo của nhà văn, đời sống tác phẩm và mỹ học tiếp nhận của bạn đọc, cấu trúc thể loại và chỉnh thể thẩm mỹ.

flowchart TD
    A[Yêu cầu Đề thi HSG Quốc gia] --> B(Bàn luận vấn đề Lý luận Văn học phức tạp)
    B --> C{Thực trạng học sinh}
    C -->|Lỗ hổng 1| D[Thiếu tư duy logic & phương thức chứng minh]
    C -->|Lỗ hổng 2| E[Minh họa cơ học, diễn xuôi dẫn chứng]
    C -->|Lỗ hổng 3| F[Mất cân bằng giữa Bề rộng & Bề sâu]
    D & E & F --> G[Giải pháp: Khung mô hình hóa thao tác lập luận chứng minh]

Tuy nhiên, giữa lý thuyết hàn lâm và năng lực tạo lập văn bản của học sinh tồn tại một khoảng cách sư phạm đáng kể (research gap). Dù học sinh nắm vững các khái niệm lý luận trong chương trình nâng cao, các em lại gặp khó khăn nghiêm trọng ở khâu thao tác hóa:

• Chọn dẫn chứng thiếu tính đại diện hoặc dẫn giải sơ sài mang tính minh họa cơ học;
• Chưa biết cách dùng lý lẽ đanh thép để phân tích bản chất nghệ thuật của dẫn chứng nhằm làm sáng tỏ luận điểm;
• Thiếu sự kết nối logic giữa luận đề lý luận trừu tượng với kinh nghiệm thẩm mỹ cá nhân.

Trong bối cảnh giáo dục hiện đại chú trọng phát triển tư duy phản biện và năng lực sáng tạo bậc cao, việc xây dựng một hệ thống phương pháp luận hoàn chỉnh để rèn luyện kỹ năng chứng minh trong văn nghị luận LLVH là hết sức cấp thiết. Đề tài không chỉ hỗ trợ trực tiếp cho các đội tuyển chuyên Văn mà còn góp phần nâng chuẩn phương pháp dạy học phân môn Làm văn tại các trường trung học phổ thông chuyên trên cả nước.

---

Phương pháp tiếp cận và Thiết kế nghiên cứu (Methodology & Approach)

Nghiên cứu áp dụng thiết kế nghiên cứu hành động sư phạm (pedagogical action research) kết hợp khung lý thuyết văn học hiện đại nhằm chuẩn hóa quy trình lập luận:

1. Khung lý thuyết và Cơ sở phân tích

Nghiên cứu kế thừa và phát triển quan điểm về văn nghị luận và lý luận văn học từ các công trình chuẩn mực của GS. Nguyễn Đăng Mạnh, GS. Phương Lựu, TS. Đỗ Ngọc Thống, và PGS. Nguyễn Văn Siêu:

• Định vị văn nghị luận là đỉnh cao của tư duy logic, sử dụng khái niệm, phán đoán và suy lý để xác lập chân lý nghệ thuật.
• Quy nạp mọi phương pháp luận chứng trong văn bản nghị luận về thao tác chứng minh trung tâm nhằm thuyết phục người đọc.

2. Các phương pháp nghiên cứu chuyên ngành

• Phương pháp phân tích - tổng hợp: Khảo sát toàn diện hệ thống đề thi HSGQG trong hơn một thập kỷ, phân loại các trục đề tài lý luận lớn (chức năng văn học, quá trình sáng tác, chủ thể tiếp nhận, ngôn từ nghệ thuật, thể loại kịch/truyện ngắn/thơ).
• Phương pháp mô hình hóa (Pedagogical Modeling): Chuyển dịch các nguyên lý mỹ học phức tạp thành các sơ đồ thao tác logic gồm 4 bước triển khai chứng minh và cấu trúc sơ đồ hóa tư duy dẫn chứng.
• Phương pháp liên ngành (Interdisciplinary Approach): Vận dụng tri thức ngôn ngữ học (khái niệm langue/parole), triết học nhận thức, mỹ học tiếp nhận phương Tây (Ingarden, Gadamer, Jauss) và lý luận phê bình cổ điển phương Đông (Thi dĩ ngôn chí, Dĩ ý nghịch chí, Tri âm, Ký thác) để làm sáng rõ đối tượng nghiên cứu.
• Phương pháp thực nghiệm sư phạm & Đối sánh: Thu thập dữ liệu bài viết của học sinh khối chuyên Ngữ văn trước và sau khi được huấn luyện qua bộ mô hình kỹ năng; đánh giá độ tin cậy thông qua barem điểm thi chuẩn quốc gia.

---

Phát hiện chính của nghiên cứu (Key Findings)

Báo cáo nghiên cứu làm sáng tỏ 4 đóng góp cốt lõi về mặt học thuật và phương pháp giảng dạy:

1. Chuẩn hóa 4 phương thức luận chứng trong văn nghị luận LLVH

Để chứng minh một mệnh đề lý luận văn học, học sinh cần thuần thục 4 hình thức luận chứng:

• Luận chứng ví dụ chứng minh: Sử dụng chuỗi sự kiện/tác phẩm tiêu biểu để chứng minh tính phổ quát của một quy luật văn học.
• Luận chứng dẫn chứng học thuật: Trích dẫn và đối thoại với nhận định của các nhà nghiên cứu, phê bình lớn; đặc biệt chỉ ra điểm giới hạn của quan điểm đối lập trước khi khẳng định quan điểm bản thân.
• Luận chứng nhân quả: Sử dụng nguyên nhân bản chất (chất liệu ngôn từ, tâm lý sáng tạo, hoàn cảnh thời đại) để giải thích kết quả thẩm mỹ.
• Luận chứng so sánh: Đặt đối sánh các loại hình nghệ thuật (văn học với hội họa, âm nhạc, điêu khắc) hoặc so sánh giữa các phong cách/trào lưu nhằm làm nổi bật đặc trưng chuyên biệt của văn học.

2. Quy luật cân bằng giữa "Bề rộng" và "Bề sâu" khi khai thác dẫn chứng

• Khai thác theo bề sâu: Tập trung phân tích vi mô các tín hiệu nghệ thuật đặc sắc (ngôn từ, chi tiết đắt giá, cấu trúc xung đột, diễn biến tâm lý nhân vật vi tế) để làm bật lên tầm tư tưởng của tác phẩm.
• Khai thác theo bề rộng: Mở rộng phạm vi dẫn chứng qua các thời kỳ văn học sử, các nền văn học Đông - Tây, đối chiếu liên văn bản nhằm chứng minh quy luật lý luận mang tính toàn cầu và xuyên thế kỷ.
• Nguyên tắc hợp nhất: Tránh sa đà vào dàn trải kể lể (thừa rộng thiếu sâu) hoặc phân tích cô lập một chi tiết mà quên mất bức tranh quy luật toàn cục (thừa sâu thiếu rộng).

3. Hệ thống hóa tri thức lý luận thành các "Trục dẫn chứng chiến lược"

Nghiên cứu đã cấu trúc hóa các mảng tri thức LLVH trọng điểm thành tài liệu thực chiến cho học sinh:

Trục chủ đề LLVH	Nội dung quy luật cốt lõi	Chiến lược huy động dẫn chứng
Đặc trưng Ngôn từ Nghệ thuật	Tính hình tượng gián tiếp, tính tư duy trực tiếp, tính vô cực không - thời gian.	Đối sánh khả năng biểu đạt của ngôn từ với hội họa, âm nhạc qua các kiệt tác (Tolstoy, Victor Hugo, Nguyễn Du, Xuân Diệu).
Nhà văn & Quá trình sáng tác	• 5 thời kỳ phát triển tài năng văn học (Chuẩn bị $\rightarrow$ Định hình $\rightarrow$ Buồn lo tự vượt $\rightarrow$ Hoàng kim 1 $\rightarrow$ Hoàng kim 2/Hồi xuân). • 4 giai đoạn sáng tác: Ý đồ $\rightarrow$ Chuẩn bị $\rightarrow$ Viết (nhập thân) $\rightarrow$ Sửa chữa bản thảo.	Dẫn chứng lịch sử sáng tác của Balzac (Tấn trò đời), Flaubert (Bà Bovary), Tolstoy (Chiến tranh và hòa bình, Anna Karenina), Huy Cận (Tràng giang).
Chủ thể tiếp nhận & Đời sống tác phẩm	Tác phẩm là một cấu trúc mở chứa "các điểm chưa xác định" (Ingarden), chỉ thực sự tồn tại trong vận động của hành vi đọc (Sartre, Gadamer, Kim Thánh Thán).	Dẫn chứng từ các cách đọc tri âm, ký thác, sự biến chuyển ý nghĩa của Truyện Kiều, thơ cổ phương Đông qua các thời đại.

4. Thiết lập quy trình 4 bước triển khai kỹ năng chứng minh

1. Đọc đề & Xác định chuẩn phạm vi dẫn chứng: Nhận diện đúng từ khóa lý luận và định vị tọa độ văn học tương ứng.
2. Thiết lập tiêu chí chọn dẫn chứng: Ưu tiên dẫn chứng đỉnh cao, có giá trị thẩm mỹ kinh điển và giàu tính vấn đề.
3. Xác định "Điểm nhìn" phân tích: Không diễn xuôi tác phẩm mà soi chiếu dẫn chứng hoàn toàn dưới lăng kính của luận điểm lý luận.
4. Tư duy dẫn chứng qua sơ đồ: Khái quát hóa chuỗi dẫn chứng thành mạng lưới logic nhân - quả trước khi viết bài.

---

Đóng góp khoa học và Giá trị thực tiễn (Contributions)

Về mặt học thuật (Theoretical Contributions)

• Chuẩn hóa hệ thống khái niệm về thao tác lập luận chứng minh trong phân môn Làm văn nâng cao, khắc phục sự thiếu thống nhất trong thuật ngữ giữa các bộ sách giáo khoa hiện hành.
• Kết nối mỹ học tiếp nhận, thi pháp học hiện đại và tâm lý học sáng tạo vào việc giải mã cấu trúc bài văn nghị luận học thuật bậc phổ thông.

Về mặt sư phạm & Thực tiễn (Practical Applications)

• Xây dựng bộ công cụ giảng dạy: Cung cấp cho giáo viên bộ khung mô hình hóa và ngân hàng đề thi kèm đáp án định hướng thao tác lập luận chuẩn mực.
• Giải phóng tư duy học sinh: Chuyển hóa phương pháp học của học sinh từ "ghi nhớ - sao chép dẫn chứng" sang "tư duy logic - phản biện - cấu trúc hóa sơ đồ lập luận", nâng cao rõ rệt năng lực tự học và viết bài chuyên sâu.

---

Đối tượng thụ hưởng và Phạm vi áp dụng (Target Audience)

• Giáo viên Ngữ văn THPT & Chuyên gia bồi dưỡng HSG: Tài liệu hướng dẫn phương pháp thiết kế giáo án chuyên đề lý luận văn học và kỹ thuật chấm chữa bài lập luận.
• Học sinh chuyên Văn, thành viên đội tuyển HSG Quốc gia: Cẩm nang thực hành phương pháp tư duy, cung cấp kho tư liệu dẫn chứng học thuật và chiến lược giải quyết các dạng đề thi phân hóa cao.
• Sinh viên, Học viên Cao học ngành Sư phạm Ngữ văn & Lý luận Văn học: Tài liệu tham khảo ứng dụng phương pháp luận nghiên cứu vào thực tiễn giảng dạy tác phẩm và làm văn.
• Cán bộ quản lý chuyên môn & Khảo thí: Cơ sở tham chiếu để xây dựng ma trận đề thi và barem đánh giá năng lực tư duy logic trong môn Văn.

---

Các câu hỏi thường gặp (FAQ)

1. Điểm cốt lõi tạo nên sự khác biệt của chuyên đề nghiên cứu này là gì?

Nghiên cứu không dừng lại ở việc giảng giải lý thuyết LLVH một cách trừu tượng, mà đi thẳng vào việc "thao tác hóa" kỹ năng chứng minh—biến những quy luật mỹ học phức tạp thành quy trình 4 bước hành động cụ thể cho học sinh khi viết bài.

2. Làm thế nào để học sinh cân bằng giữa "bề rộng" và "bề sâu" dẫn chứng?

Học sinh cần tuân thủ cấu trúc lập luận: Dùng bề rộng (nhiều tác giả, thời kỳ, thể loại) để định vị tính phổ quát của chân lý lý luận; sau đó chọn lọc 1–2 tác phẩm kiệt xuất để phân tích bề sâu (bóc tách chi tiết, ngôn từ, kỹ thuật trần thuật) nhằm xác thực bản chất nghệ thuật.

3. Các mô hình chứng minh này có thể áp dụng cho học sinh đại trà thi tốt nghiệp THPT/ĐGNL không?

Hoàn toàn có thể. Mặc dù chuyên đề hướng tới kỳ thi HSGQG, các nguyên tắc về 4 phương thức luận chứng, tư duy logic nhân quả và sơ đồ hóa dẫn chứng đều là nền tảng cốt lõi giúp học sinh đại trà nâng cao chất lượng bài văn nghị luận văn học và nghị luận xã hội.

4. Dẫn chứng học thuật (nhận định của nhà phê bình) nên được sử dụng như thế nào để không bị coi là "học vẹt"?

Thay vì trích dẫn nguyên văn một cách cơ học, học sinh cần đặt nhận định đó vào thế đối thoại, dùng nó như một công cụ soi chiếu để lý giải quy luật tác phẩm, hoặc phản biện lại các quan điểm phiến diện trước khi đúc kết nhận định của chính mình.

5. Hướng phát triển tiếp theo của nghiên cứu này là gì?

Đề tài mở ra hướng nghiên cứu mở rộng: số hóa ngân hàng sơ đồ tư duy dẫn chứng LLVH, xây dựng ma trận đánh giá tự động kỹ năng lập luận văn học và tích hợp các phương pháp đọc hiểu hiện đại theo Chương trình Giáo dục Phổ thông mới.

---

Kết luận (Conclusion)

Báo cáo nghiên cứu chuyên đề về Rèn kĩ năng chứng minh trong kiểu bài nghị luận Lý luận văn học cho học sinh giỏi quốc gia đã giải quyết thành công một nút thắt phương pháp luận quan trọng trong đào tạo năng khiếu Ngữ văn. Bằng việc kết hợp chặt chẽ giữa lý thuyết văn học hàn lâm, tư duy logic học và thực nghiệm sư phạm nghiêm ngặt, công trình đã định hình một lộ trình rõ ràng giúp học sinh làm chủ nghệ thuật lập luận đanh thép, tinh tế và giàu sức thuyết phục. Đây là tài liệu khoa học giá trị, đóng góp tích cực vào công cuộc đổi mới phương pháp dạy học và bồi dưỡng nhân tài môn Ngữ văn trong giai đoạn giáo dục mới.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1. GIỚI THUYẾT VỀ KĨ NĂNG CHỨNG MINH TRONG KIỂU BÀI NGHỊ LUẬN VĂN HỌC VÀ ĐƯA VẤN ĐỀ LÍ LUẬN VĂN HỌC VÀO ĐỀ THI HỌC SINH GIỎI 1. Giới thuyết về kĩ năng chứng minh trong kiểu bài văn nghị luận 1. Khái niệm văn nghị luận Con người có ba phương pháp tư duy bao gồm: tư duy logic, tư duy hình tượng và tư duy linh cảm.

Văn nghị luận là kết tinh của việc vận dụng hình thức tư duy logic. Có nhiều định nghĩa khác nhau về văn nghị luận và cách phân loại văn nghị luận. Nguyễn Đăng Mạnh trong công trình Muốn viết được bài văn hay cho rằng: “văn nghị luận nói chung là dùng lí lẽ, lập luận, bàn bạc làm sáng tỏ một vấn đề nào đó để thuyết phục người đọc, người nghe” và Đối tượng của bài văn nghị luận văn học phải là các vấn đề trong phạm vi tác phẩm văn học như: tác phẩm, tác giả, trào lưu, xu hướng, giai đoạn văn học, chức năng, nhiệm vụ của văn học”, “Đối tượng của nghị luận văn học 1 là tất cả các vấn đề văn học có nghĩa là rất phong phú và đa dạng. Đỗ Ngọc Thống trong Tài liệu tham khảo hướng dẫn giảng dạy Tập làm văn cấp 3 phổ thông nhấn mạnh: “Văn nghị luận là một thể loại văn học dùng lí luận (bao gồm lí lẽ và dẫn chứng) để làm sáng tỏ những vấn đề thuộc về chân lý cuộc sống nhằm làm cho người đọc, người nghe thấu hiểu và tin vấn đề đó để họ có nhận thức đúng, có thái độ 2 đúng và có hành động đúng” và đưa ra định nghĩa trong sách làm văn: “Văn nghị luận là loại văn trong đó người viết đưa ra những lí lẽ, dẫn chứng về một vấn đề nào đó và thông qua cách thức bàn luận mà làm cho người đọc hiểu, tin và tán đồng những ý kiến của 3 mình và hành động theo những điều mà mình đề xuất” Nguyễn Văn Siêu, trong “Kĩ năng làm văn nghị luận phổ thông” khẳng định: “Văn nghị luận là loại văn chương nghị sự, luận chứng, phân tích lí lẽ.

Nó là tên gọi chung một thể loại văn nhật dụng các hình thức tư duy logic như khái niệm, phán đoán, suy lí và thông qua việc nêu sự thực, trình bày lí lẽ, phân biệt đúng sai để tiến hành phân tích luận chứng 1 Nguyễn Đăng Mạnh (chủ biên) (1998), Muốn viết được bài văn hay, Nxb Giáo dục, Hà Nội, tr.21 2 Nguyễn Lộc, Nguyễn Quốc Túy (1980), Tài liệu tham khảo hướng dẫn giảng, dạy tập làm văn cấp 3 phổ thông, tập 1), Nxb Giáo dục, Hà Nội, tr.5 3 Đỗ Ngọc Thống (Chủ biên) (2007), Làm văn, Nxb Đại học Sư phạm Hà Nội, tr.7 8 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] moi nhat khoa học đối với khách quan và quy luật bản chất của sự vật, từ đó nhằm biểu đạt tư 4 tưởng, chủ trương, ý kiến, quan điểm của tác giả”. Từ những cách định nghĩa trên, chúng tôi tán thành ý kiến của Nguyễn Văn Siêu và xét trong việc rèn kĩ năng chứng minh trong kiểu bài nghị luận về một vấn đề lí luận văn học thì nghị luận văn học là dùng lí lẽ, lập luận, bàn bạc làm sáng tỏ vấn đề để thuyết phục người đọc, người nghe về một vấn đề lí luận văn học như vấn đề nội dung và hình của tác phẩm văn học, chức năng của văn học, phong cách nghệ thuật cá nhân của nhà văn, quá trình sáng tạo của nhà văn và quá trình tiêp nhận tác phẩm của người đọc… Như vậy, kiểu bài văn nghị luận là kiểu bài mà người viết đưa ra được minh chứng, dùng lí lẽ để phân tích minh chứng nhằm chứng minh cho nhận định của mình. Không có thao tác lập luận nào trong bài văn nghị luận mà không nhằm mục đích chứng minh cho một quan điểm, một nhận định nào đó của người viết. Do đó, kĩ năng chứng minh là kĩ năng quan trọng, thường xuyên phải vận dụng trong quá trình viết văn nghị luận.

Trong chuyên đề này, chúng tôi sẽ tổng hợp lại lý thuyết về văn nghị luận, về một số vấn đề cơ bản về lí luận văn học liên quan đến đề thi tuyển chọn học sinh giỏi quốc gia mười năm trở lại đây để làm cơ sở cho việc tiến hành nghiên cứu, chỉ ra các bước rèn luyện kĩ năng chứng minh trong kiểu bài nghị luận về một vấn đề lí luận văn học cho học sinh tham gia đội tuyển học sinh giỏi Quốc gia. Phân loại văn nghị luận Có thể phân biệt văn nghị luận từ những góc độ khác nhau: Phân loại theo nội dung phản ánh: chính luận, tư tưởng bình luận, văn nghệ bình luận, học thuật luận văn, quân sự bình luận, kinh tế bình luận, thời sự bình luận… Phân loại theo hình thức biểu hiện: tạp văn, tiểu luận, đoản bình, chuyên luận… Phân loại theo góc độ phát biểu như: xã luận, bài viết của bình luận viên, ban biên tập, tuyên ngôn… Tuy nhiên trong chuyên đề này, chúng tôi chỉ quan tâm đến bài văn nghị luận văn học của học sinh THPT. Bởi vậy, căn cứ để phân loại văn nghị luận có thể tham khảo ý kiến của Nguyễn Đăng Mạnh khi trong công trình kể trên trên, ông đã chia nghị luận văn học thành ba loại: Loại yêu cầu hiểu và cảm thụ tác phẩm văn học Loại yêu cầu nắm được một vấn đề văn học sử Loại yêu cầu hiểu được một vấn đề lí luận văn học 4 Nguyễn Văn Siêu (2001), Kĩ năng làm văn nghị luận phổ thông, Nxb Giáo dục, Hà Nội, tr.7 9 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] moi nhat Dựa trên thực tế ra đề thi của một số trường THTP Chuyên trong những năm gần đây có thể quy văn nghị luận về một số loại như sau: Nghị luận về một bài thơ hoặc đoạn thơ Nghị luận về một tác phẩm hoặc đoạn trích văn xuôi Nghị luận về một ý kiến bàn về văn học Ở loại nghị luận về một ý kiến bàn về văn học, ý kiến có thể bàn về vấn đề văn học sử, có thể bàn về một vấn đề lí luận văn học, trong chuyên đề này chúng tôi thừa nhận cách phân chia của Nguyễn Đăng Mạnh và tập trung vào loại thứ ba mà ông đã phân chia, đó là loại yêu cầu hiểu được một vấn đề lí luận văn học. Để tiện cho việc nghiên cứu, chúng tôi định danh là văn nghị luận bàn về một vấn đề lí luận văn học.

Đặc trưng của văn nghị luận Như đã nói ở trên, nghị luận văn học là một nhánh của văn nghị luận, như vậy văn nghị luận ngoài việc cần đảm bảo lập luận chặt chẽ, lí lẽ đanh thép, dẫn chứng xác thực, nó bao hàm những đặc trưng chung của văn nghị luận và có những đặc trưng riêng như sau: Tính lập luận chặt chẽ Tính thuyết phục cao Tính trang trọng, công khai Tính truyền cảm Tính cá thể hóa 1. Kĩ năng chứng minh Theo Nguyễn Văn Siêu trong “Kĩ năng làm văn nghị luận phổ thông” thì “Chứng minh là một phương pháp sử dụng những lí do đầy đủ và sự thực đáng tin cậy để chứng thực luận điểm. Về mặt logic học, mọi phương pháp luận chững đều có thể quy nạp vào chứng 5 minh”. Chúng tôi khi viết chuyên đề này cũng hoàn toàn nhất trí với Nguyễn Văn Siêu.

Bên cạnh đó, chúng tôi cũng bày tỏ sự đồng tình với Nguyễn Đức Dân khi trong tác phẩm “Muôn màu lập luận”, sau khi khảo sát sách giáo khoa Ngữ văn THPT hiện hành cả chương trình Nâng cao và Cơ bản ông đã đi đến kết luận việc dùng các khái niệm phương pháp lập luận ở hai bộ sách chưa có sự thống nhất. Chứng minh là một kỹ năng cần thiết bao gồm các bước nhất định để học sinh giỏi có thể luyện tập để thuần thục trong việc chọn dẫn chứng, đưa ra lập luận bao gồm các lí lẽ để thuyết phục người tin vào một nhận định, một đánh giá của người viết về một vấn đề lí luận văn học. Trên thực tế, một vấn đề lí luận văn học đã được các nhà khoa học chứng minh, đã được đưa vào giảng dạy trong chương 5 Nguyễn Văn Siêu (2001), Kĩ năng làm văn nghị luận phổ thông, Nxb Giáo dục, Hà Nội. 10 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] moi nhat trình sách giáo khoa trung học phổ thông, thường học sinh sẽ tiếp nhận như là chân lí và việc đưa ra nhận định, đánh giá, thường là đồng tình với chân lí được nêu trong sách giáo khoa.

Với những vấn đề lí luận nêu ra trong đề thi không có trong chương trình học, thường học sinh sẽ tiếp thu và có phản biện để đưa ra nhận định. Do đó, dù gặp đề thi liên quan đến một vấn đề lí luận văn học thì thí sinh đều phải vận dụng thao tác chứng minh. Chúng tôi dẫn Nguyễn Văn Siêu, Nguyễn Đức dân như đã nói ở trên chỉ nhằm nhấn mạnh: chứng minh là một kĩ năng quan trọng bậc nhất trong làm kiểu bài văn nghị luận về một vấn đề lí luận văn học. Nó có quan hệ mật thiết với các thao tác lập luận khác.

Dù vận dụng thao tác lập luận nào trong bài văn nghị luận, mục đích của nó vẫn là nhằm mục đích chứng mình để thuyết phục người đọc tin theo một luận điểm mà người viết đưa ra. Chứng minh, do vậy, trở thành một thao tác xuất hiện liên tục trong quá trình tạo lập văn bản bài văn nghị luận về một vấn đề lí luận văn học. Phương pháp chứng minh có nhiều, học sinh có thông thường vận dụng bốn loại sau: 1. Luận chứng ví dụ chứng minh Phương pháp này đòi hòi người viết phải nêu ra một loạt ví dụ, bày ra nhiều sự thực để chứng minh cho một luận điểm.

Luận chứng dẫn chứng Phương pháp này đòi hỏi người viết phải nêu ra ý kiến của người khác, sử dụng ý kiến, nhận định, đánh giá mang tính học thuật của người khác để tăng sức thuyết phục cho luận điểm của mình. Cách này, học sinh thường dùng trong viết kiểu bài nghị luận. Tuy nhiên, việc dẫn những ý kiến của học giả đi trước đồng tình với mình cũng có thể đi tới sai lầm. Cách làm đúng là cần phải chứng minh ý kiến của các nhà nghiên cứu đi trước trái ngược với quan điểm của mình là sai sau đó mới nêu ý kiến mà mình đồng tình thì hiệu quả thuyết phục sẽ cao hơn.

Luận chứng nhân quả Đây là phương pháp luận chứng dùng nguyên nhân để chứng minh cho kết quả. Luận chứng ví dụ so sánh Bằng cách lấy ví dụ để so sánh, người viết sẽ chứng minh cho phương pháp của mình là một phương pháp đúng đắn.