Quyền yêu cầu kiến nghị của viện kiểm sát nhân dân khi kiểm sát giải quyết các vụ án dân sự luận văn thạc sỹ luật

Luận văn thạc sỹ luật phân tích quyền yêu cầu, kiến nghị của Viện kiểm sát khi kiểm sát giải quyết vụ án dân sự, thực trạng và giải pháp.

• Trường học: Trường Đại học Luật TP. Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Luật học
• Đề tài: Quyền yêu cầu, kiến nghị của Viện kiểm sát nhân dân khi kiểm sát giải quyết các vụ án dân sự
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• PHẦN MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: QUYỀN YÊU CẦU CỦA VIỆN KIỂM SÁT NHÂN DÂN KHI KIỂM SÁT GIẢI QUYẾT CÁC VỤ ÁN DÂN SỰ
• 1.1. Căn cứ thực hiện quyền yêu cầu
• 1.1.1. Quy định của pháp luật
• 1.1.2. Thực tiễn áp dụng
• 1.1.3. Giải pháp, kiến nghị
• 1.2. Thời hạn thực hiện quyền yêu cầu
• 1.2.1. Quy định của pháp luật
• 1.2.2. Thực tiễn áp dụng
• 1.2.3. Giải pháp, kiến nghị
• 1.3. KẾT LUẬN CHƯƠNG 1
• 2. CHƯƠNG 2: QUYỀN KIẾN NGHỊ CỦA VIỆN KIỂM SÁT NHÂN DÂN KHI KIỂM SÁT GIẢI QUYẾT CÁC VỤ ÁN DÂN SỰ
• 2.1. Căn cứ thực hiện quyền kiến nghị
• 2.1.1. Quy định của pháp luật
• 2.1.2. Thực tiễn áp dụng
• 2.1.3. Giải pháp, kiến nghị
• 2.2. Thời hạn trả lời, giải quyết kiến nghị
• 2.2.1. Quy định của pháp luật
• 2.2.2. Thực tiễn áp dụng
• 2.2.3. Giải pháp, kiến nghị
• 2.3. KẾT LUẬN CHƯƠNG 2
• KẾT LUẬN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Toàn cảnh quyền yêu cầu kiến nghị của viện kiểm sát

Quyền yêu cầu và kiến nghị là những quyền năng pháp lý cốt lõi, được quy định trong Luật Tổ chức Viện kiểm sát nhân dân 2014 và Bộ luật Tố tụng dân sự 2015. Đây là công cụ quan trọng để Viện kiểm sát nhân dân (VKSND) thực hiện chức năng kiểm sát hoạt động tư pháp, đặc biệt là trong quá trình kiểm sát việc giải quyết các vụ án dân sự. Mục tiêu chính của hoạt động này là đảm bảo cho việc giải quyết vụ việc dân sự diễn ra kịp thời, đúng pháp luật, bảo vệ lợi ích Nhà nước và quyền lợi hợp pháp của công dân. Khi thực hiện chức năng kiểm sát việc giải quyết vụ án dân sự, VKSND có quyền yêu cầu Tòa án và các cơ quan, tổ chức liên quan thực hiện đúng các quy định của pháp luật tố tụng. Đồng thời, VKSND cũng có quyền kiến nghị khắc phục những vi phạm pháp luật được phát hiện. Việc thực thi hiệu quả các quyền này không chỉ góp phần nâng cao chất lượng xét xử các bản án, quyết định của tòa án mà còn là một cơ chế quan trọng để bảo vệ pháp chế xã hội chủ nghĩa. Hiểu rõ bản chất, cơ sở pháp lý và vai trò của các quyền năng này là nền tảng để các Kiểm sát viên thực hiện đúng và đầy đủ trách nhiệm của Viện kiểm sát. Quyền yêu cầu thường được sử dụng để đề nghị Tòa án thực hiện các hoạt động tố tụng cần thiết như xác minh, thu thập chứng cứ. Trong khi đó, quyền kiến nghị được dùng để chỉ ra các vi phạm pháp luật trong tố tụng dân sự ít nghiêm trọng, yêu cầu khắc phục và phòng ngừa. Sự phân biệt rõ ràng giữa hai quyền này, cũng như với quyền kháng nghị của viện kiểm sát, là yếu tố then chốt để áp dụng pháp luật một cách chính xác và hiệu quả trong thực tiễn.

1.1. Phân tích bản chất pháp lý của quyền yêu cầu kiến nghị

Dưới góc độ pháp lý, quyền yêu cầu và kiến nghị là những quyền năng pháp lý của Viện kiểm sát được pháp luật ghi nhận. Điều 21 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015 (BLTTDS 2015) quy định: “Viện kiểm sát kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong tố tụng dân sự, thực hiện các quyền yêu cầu, kiến nghị, kháng nghị theo quy định của pháp luật”. Quyền yêu cầu là việc VKS đề nghị Tòa án, người tiến hành tố tụng thực hiện đúng hoặc đầy đủ các quy định của pháp luật tố tụng. Quyền kiến nghị là việc VKS đề nghị Tòa án hoặc các cơ quan hữu quan khắc phục những vi phạm pháp luật trong tố tụng dân sự được phát hiện. Theo khoản 2 Điều 5 Luật Tổ chức Viện kiểm sát nhân dân 2014, kiến nghị được áp dụng đối với “vi phạm pháp luật ít nghiêm trọng, không thuộc trường hợp kháng nghị”. Sự khác biệt cơ bản nằm ở mục đích và đối tượng: yêu cầu nhằm thúc đẩy việc thực hiện đúng pháp luật, còn kiến nghị nhằm khắc phục và phòng ngừa vi phạm đã xảy ra.

1.2. Vai trò của VKSND trong kiểm sát giải quyết vụ án dân sự

Vai trò của Viện kiểm sát nhân dân trong tố tụng dân sự là đảm bảo pháp luật được chấp hành nghiêm chỉnh và thống nhất. Thông qua kiểm sát hoạt động tư pháp, VKSND góp phần đảm bảo Tòa án giải quyết các vụ án một cách khách quan, toàn diện và đúng pháp luật. Quyền yêu cầu, kiến nghị là phương tiện để VKS thực hiện vai trò này. Khi phát hiện việc thu thập chứng cứ chưa đầy đủ, VKS sẽ yêu cầu Tòa án bổ sung, giúp việc xét xử có đầy đủ căn cứ. Khi phát hiện vi phạm về thủ tục tố tụng, VKS sẽ kiến nghị để Tòa án rút kinh nghiệm và khắc phục, tránh lặp lại sai sót tương tự. Như vậy, vai trò của kiểm sát viên không chỉ là tham gia phiên tòa mà còn là giám sát toàn bộ quá trình giải quyết vụ án, từ khi thụ lý đến khi ra bản án, nhằm nâng cao hiệu quả của hoạt động xét xử và bảo vệ công lý.

II. Top 4 thách thức trong quyền kiến nghị của viện kiểm sát

Mặc dù có cơ sở pháp lý rõ ràng, thực trạng thực hiện quyền kiến nghị và yêu cầu của Viện kiểm sát nhân dân vẫn đối mặt với nhiều khó khăn, bất cập. Những thách thức này xuất phát từ cả sự chưa hoàn thiện của hệ thống pháp luật lẫn các yếu tố trong quá trình thực thi. Một trong những vướng mắc lớn nhất là BLTTDS 2015 quy định VKS có quyền yêu cầu nhưng lại không quy định rõ ràng trách nhiệm của Tòa án trong việc thực hiện yêu cầu đó. Điều này dẫn đến tình trạng một số yêu cầu chính đáng của VKS không được Tòa án thực hiện hoặc thực hiện không triệt để mà không có văn bản phản hồi, gây bị động cho Kiểm sát viên. Thách thức thứ hai là thời hạn 15 ngày để VKS nghiên cứu hồ sơ được cho là không phù hợp, đặc biệt với các vụ án phức tạp, gây khó khăn trong việc phát hiện các vấn đề cần yêu cầu, kiến nghị. Thêm vào đó, pháp luật hiện hành chưa có văn bản hướng dẫn cụ thể để phân biệt “vi phạm nghiêm trọng” và “vi phạm ít nghiêm trọng”, khiến việc quyết định sử dụng quyền kiến nghị hay kháng nghị của viện kiểm sát trở nên thiếu nhất quán và đôi khi mang tính chủ quan. Cuối cùng, quy định về thời hạn Tòa án phải trả lời kiến nghị của VKS chưa đầy đủ, dẫn đến tình trạng nhiều kiến nghị bị chậm giải quyết hoặc không được trả lời, làm giảm hiệu lực của công tác kiểm sát. Việc nhận diện và tìm giải pháp hoàn thiện cho những thách thức này là nhiệm vụ cấp bách.

2.1. Phân tích thực trạng vướng mắc về trách nhiệm của Tòa án

Một trong những vướng mắc cốt lõi là sự thiếu quy định về trách nhiệm của Tòa án khi nhận được yêu cầu từ VKS. Thông tư liên tịch số 02/2016/TTLT-VKSNDTC-TANDTC có quy định Tòa án phải thông báo bằng văn bản nếu xét thấy yêu cầu của VKS là “không cần thiết”, nhưng lại không có tiêu chí rõ ràng để xác định thế nào là “cần thiết”. Trong thực tiễn, điều này tạo ra một “khoảng trống pháp lý”. Như trong Ví dụ 3: Vụ án “Tranh chấp hợp đồng mua bán hàng hóa”, VKSND huyện TL yêu cầu xác minh thông tin chủ tài khoản và giấy giao nhận hàng, nhưng TAND huyện TL trả lời rằng “yêu cầu... là không cần thiết” và tiếp tục xét xử. Kết quả là bản án, quyết định của tòa án cấp sơ thẩm đã bị cấp phúc thẩm hủy bỏ do thu thập chứng cứ không đầy đủ. Điều này cho thấy sự tùy nghi trong việc đánh giá tính cần thiết của Tòa án có thể dẫn đến sai lầm trong xét xử, làm giảm hiệu quả kiểm sát hoạt động tư pháp.

2.2. Vấn đề thời hạn nghiên cứu hồ sơ trong BLTTDS 2015

Khoản 2 Điều 220 BLTTDS 2015 quy định VKS có thời hạn 15 ngày để nghiên cứu hồ sơ và trả lại cho Tòa án. Thời hạn này được đánh giá là quá ngắn, đặc biệt với các vụ án phức tạp, có nhiều đương sự và tài liệu. Trong thực tế, Kiểm sát viên thường phải xử lý nhiều hồ sơ cùng lúc, dẫn đến không đủ thời gian nghiên cứu kỹ lưỡng, khó phát hiện hết các vi phạm hoặc các điểm cần bổ sung chứng cứ. Ví dụ 7: Vụ án “Tranh chấp quyền sử dụng đất”, Tòa án chuyển hồ sơ cho VKS quá sát ngày mở phiên tòa. Dù VKS phát hiện cần xác minh thêm người thừa kế quyền và nghĩa vụ tố tụng, nhưng do thời gian gấp rút, Tòa án đã quyết định mở phiên tòa rồi mới tạm ngừng để xác minh. Sự bất cập về thời hạn này không chỉ gây áp lực cho VKS mà còn có thể ảnh hưởng đến chất lượng giải quyết vụ án.

2.3. Bất cập trong phân định vi phạm để kiến nghị kháng nghị

Pháp luật quy định VKS kiến nghị đối với “vi phạm ít nghiêm trọng” và kháng nghị đối với “vi phạm nghiêm trọng”, nhưng lại thiếu tiêu chí định lượng cụ thể. Việc xác định mức độ vi phạm hiện nay phần lớn phụ thuộc vào nhận định chủ quan của người tiến hành tố tụng. Sự thiếu nhất quán này được thể hiện rõ trong Ví dụ 13: Vụ án “Tranh chấp hợp đồng vay tài sản”. Cùng một vi phạm về tính lãi suất và án phí, KSV đề xuất ban hành kiến nghị, nhưng VKS cấp trên lại cho rằng đây là vi phạm nghiêm trọng cần phải ban hành kháng nghị. Sự không thống nhất này không chỉ gây khó khăn trong nội bộ ngành Kiểm sát mà còn ảnh hưởng đến mối quan hệ phối hợp với Tòa án, làm giảm tính dự đoán và minh bạch của pháp luật. Đây là một vấn đề cần có giải pháp hoàn thiện khẩn cấp.

III. Phương pháp nâng cao hiệu quả quyền yêu cầu của VKSND

Để nâng cao hiệu quả thực hiện quyền yêu cầu, cần có một phương pháp tiếp cận đồng bộ, từ hoàn thiện pháp luật đến nâng cao năng lực thực thi. Trước hết, cần làm rõ cơ sở pháp lý về trách nhiệm của Tòa án. Cần sửa đổi, bổ sung các quy định liên quan, đặc biệt là Thông tư liên tịch số 02/2016, theo hướng quy định rõ chế tài nếu Tòa án không thực hiện yêu cầu chính đáng của VKS hoặc không phản hồi bằng văn bản. Thứ hai, việc xây dựng các tiêu chí cụ thể để đánh giá một yêu cầu xác minh, thu thập chứng cứ là “cần thiết” hay “không cần thiết” sẽ giúp hạn chế tính chủ quan và tùy nghi của Thẩm phán. Vai trò của kiểm sát viên cũng cần được nâng cao thông qua các chương trình đào tạo chuyên sâu về kỹ năng phân tích hồ sơ, đánh giá chứng cứ và soạn thảo văn bản yêu cầu. Một văn bản yêu cầu có chất lượng phải nêu rõ cơ sở pháp lý, nội dung cần làm rõ và hậu quả pháp lý nếu không thực hiện. Bên cạnh đó, việc tăng cường quan hệ phối hợp liên ngành giữa Viện kiểm sát nhân dân và Tòa án nhân dân thông qua các cuộc họp giao ban, trao đổi nghiệp vụ định kỳ là rất quan trọng. Khi có quan điểm khác nhau về một yêu cầu, lãnh đạo hai cơ quan cần chủ động trao đổi để đi đến thống nhất, đảm bảo việc giải quyết vụ án dân sự được khách quan và toàn diện, tránh tình trạng hồ sơ bị hủy, sửa do thu thập chứng cứ không đầy đủ.

3.1. Căn cứ pháp lý thực hiện quyền yêu cầu theo pháp luật

Cơ sở pháp lý cho quyền yêu cầu của VKS được quy định tại nhiều văn bản. Điểm a, c khoản 3 Điều 4 Luật Tổ chức VKSND 2014 cho phép VKS yêu cầu cơ quan, tổ chức, cá nhân thực hiện hoạt động tư pháp đúng pháp luật và cung cấp hồ sơ, tài liệu. Khoản 1 Điều 21 và khoản 3 Điều 58 BLTTDS 2015 trực tiếp quy định VKS có quyền yêu cầu Tòa án xác minh, thu thập chứng cứ. Các quy định này được cụ thể hóa trong Thông tư liên tịch số 02/2016/TTLT-VKSNDTC-TANDTC và Quyết định số 458/QĐ-VKSTC. Các quy định này tạo thành một hành lang pháp lý tương đối đầy đủ, khẳng định quyền yêu cầu là một quyền pháp định, một phương thức kiểm sát quan trọng để đảm bảo hoạt động tố tụng tuân thủ pháp luật, góp phần bảo vệ pháp chế xã hội chủ nghĩa.

3.2. Đề xuất hoàn thiện quy định về thời hạn thực hiện quyền yêu cầu

Để khắc phục bất cập về thời hạn, cần sửa đổi khoản 2 Điều 220 BLTTDS 2015 theo hướng tăng thời hạn nghiên cứu hồ sơ của VKS từ “15 ngày” lên “15 ngày làm việc”. Sự thay đổi nhỏ này sẽ loại bỏ các ngày nghỉ, giúp Kiểm sát viên có thêm thời gian thực tế để nghiên cứu kỹ lưỡng hồ sơ. Đồng thời, cần bổ sung chế tài đối với Tòa án trong trường hợp vi phạm thời hạn chuyển hồ sơ. Có thể quy định việc chuyển hồ sơ không đúng hạn là một dạng vi phạm pháp luật trong tố tụng dân sự. Điều này sẽ nâng cao trách nhiệm của Thẩm phán và Tòa án, đảm bảo VKS có đủ điều kiện về thời gian để thực hiện tốt chức năng kiểm sát việc giải quyết vụ án dân sự.

IV. Bí quyết thực thi quyền kiến nghị của viện kiểm sát hiệu quả

Để quyền kiến nghị thực sự phát huy hiệu quả, trở thành công cụ sắc bén trong kiểm sát hoạt động tư pháp, cần có những “bí quyết” trong quá trình thực thi. Điều quan trọng nhất là chất lượng của bản kiến nghị. Một bản kiến nghị thuyết phục phải chỉ ra vi phạm một cách cụ thể, viện dẫn chính xác cơ sở pháp lý và phân tích rõ hậu quả của vi phạm đối với việc giải quyết vụ án. Thay vì kiến nghị các vi phạm nhỏ lẻ, VKS nên tổng hợp các vi phạm có tính hệ thống, lặp đi lặp lại của một Tòa án để ban hành kiến nghị chung, tạo sức nặng lớn hơn. Thứ hai, cần có sự thống nhất trong nhận thức về mức độ vi phạm để phân định rõ khi nào kiến nghị, khi nào cần thực hiện kháng nghị của viện kiểm sát. VKSND Tối cao cần sớm ban hành văn bản hướng dẫn chi tiết về vấn đề này. Thứ ba, việc theo dõi, đôn đốc Tòa án trả lời kiến nghị là vô cùng cần thiết. Nếu Tòa án không trả lời hoặc trả lời không thỏa đáng, VKS cần báo cáo lên cấp trên hoặc sử dụng các kênh phối hợp liên ngành để yêu cầu thực hiện. Cuối cùng, vai trò của kiểm sát viên là then chốt. Họ cần liên tục cập nhật kiến thức, nâng cao kỹ năng phát hiện vi phạm và kỹ năng lập luận pháp lý. Một kiến nghị được xây dựng chặt chẽ, có căn cứ và thuyết phục sẽ buộc Tòa án phải xem xét nghiêm túc, góp phần nâng cao hiệu quả kiến nghị và phòng ngừa vi phạm trong tương lai.

4.1. Quy định pháp luật về căn cứ thực hiện quyền kiến nghị

Căn cứ để Viện kiểm sát nhân dân thực hiện quyền kiến nghị được quy định tại khoản 2 Điều 5 và khoản 7 Điều 27 Luật Tổ chức VKSND 2014. Theo đó, khi phát hiện hành vi, quyết định của cơ quan tư pháp “có vi phạm pháp luật ít nghiêm trọng, không thuộc trường hợp kháng nghị”, VKS sẽ ban hành kiến nghị yêu cầu khắc phục. BLTTDS 2015 cũng ghi nhận quyền này tại Điều 21. Quy chế 364 của VKSND Tối cao hướng dẫn thêm rằng việc kiến nghị có thể áp dụng cho từng vi phạm cụ thể hoặc tổng hợp nhiều vi phạm. Mục đích của kiến nghị là chỉ ra sai sót của Tòa án hoặc người tiến hành tố tụng và yêu cầu có biện pháp khắc phục, phòng ngừa, đảm bảo việc giải quyết các vụ án dân sự sau này được chính xác, đúng pháp luật.

4.2. Phân biệt giữa kiến nghị và kháng nghị của viện kiểm sát

Kiến nghị và kháng nghị là hai quyền năng khác nhau của VKS. Kháng nghị của viện kiểm sát (bao gồm kháng nghị giám đốc thẩm, kháng nghị tái thẩm, kháng nghị phúc thẩm) là quyền năng tố tụng mạnh mẽ, được sử dụng khi phát hiện các vi phạm pháp luật nghiêm trọng trong bản án, quyết định của Tòa án. Kháng nghị có thể làm thay đổi hoặc hủy bỏ bản án, quyết định đó. Ngược lại, kiến nghị được sử dụng cho các vi phạm “ít nghiêm trọng”, thường là các vi phạm về thủ tục tố tụng không làm thay đổi bản chất vụ án, như vi phạm về thời hạn, về việc tống đạt văn bản... Mục đích của kiến nghị chủ yếu là để Tòa án rút kinh nghiệm, khắc phục và phòng ngừa chung, không trực tiếp làm thay đổi kết quả của một vụ án cụ thể. Việc phân biệt rõ ràng hai hình thức này giúp VKS lựa chọn công cụ pháp lý phù hợp với từng loại vi phạm.

V. Phân tích thực tiễn quyền kiến nghị của VKS qua vụ án

Phân tích thực trạng thực hiện quyền kiến nghị và yêu cầu thông qua các vụ án cụ thể cho thấy bức tranh đa chiều về hiệu quả của công tác này. Trong nhiều trường hợp, quyền yêu cầu và kiến nghị của VKS đã phát huy tác dụng tích cực. Chẳng hạn, trong Ví dụ 1: Vụ án “Tranh chấp quyền sử dụng đất”, yêu cầu xác minh, thu thập chứng cứ của VKSND huyện TL đã được Tòa án cùng cấp chấp nhận là “có căn cứ”, Tòa án đã thông báo không mở phiên tòa để thực hiện bổ sung chứng cứ. Điều này cho thấy sự phối hợp tốt giữa hai cơ quan, giúp vụ án được giải quyết khách quan, toàn diện. Tương tự, các kiến nghị về vi phạm thủ tục tố tụng thường được Tòa án tiếp thu. Báo cáo tổng kết 5 năm (2016-2020) của VKSND tỉnh Bình Thuận cho thấy đã ban hành 85 kiến nghị và “hầu hết các kiến nghị của VKS đều được Tòa án chấp nhận, thực hiện kiểm điểm rút kinh nghiệm”. Tuy nhiên, thực tiễn cũng ghi nhận không ít trường hợp Tòa án không chấp nhận yêu cầu, kiến nghị của VKS, hoặc chấp nhận một phần, hoặc chậm trả lời. Những bất đồng này thường nảy sinh khi VKS kiến nghị về việc áp dụng pháp luật nội dung, cho thấy sự khác biệt trong quan điểm pháp lý giữa hai cơ quan tiến hành tố tụng. Việc nghiên cứu các tình huống này là cơ sở quan trọng để rút kinh nghiệm và đề ra giải pháp hoàn thiện.

5.1. Nghiên cứu tình huống về yêu cầu xác minh thu thập chứng cứ

Một tình huống điển hình về sự bất đồng quan điểm là Ví dụ 4: Vụ án “Đòi lại tài sản”. Tại phiên tòa, Kiểm sát viên nhận thấy cần đo đạc lại diện tích đất tranh chấp để làm rõ vụ án và đề nghị tạm ngừng phiên tòa, nhưng Hội đồng xét xử không chấp nhận. Tòa án đã ra phán quyết dựa trên các chứng cứ hiện có, dẫn đến việc bản án sơ thẩm sau đó bị cấp phúc thẩm hủy để xét xử lại. Vụ án này là một bài học sâu sắc: việc Tòa án từ chối yêu cầu xác minh, thu thập chứng cứ hợp lý của VKS có thể dẫn đến sai lầm trong việc ra phán quyết, gây tốn kém thời gian và chi phí tố tụng. Nó cho thấy sự cần thiết phải có một cơ chế giải quyết bất đồng quan điểm hiệu quả hơn giữa Viện kiểm sát nhân dân và Tòa án, thay vì để cho nhận định chủ quan của Hội đồng xét xử quyết định.

5.2. Bài học kinh nghiệm từ các kiến nghị VKSND đã ban hành

Thực tiễn cho thấy chất lượng kiến nghị là yếu tố quyết định sự thành công. Ví dụ 10: Kiến nghị số 389/KN-VKSBB của VKSND huyện BB chỉ ra một loạt vi phạm tố tụng của Tòa án cùng cấp, từ việc sửa chữa quyết định đến thủ tục xử lý đơn khởi kiện. Nhờ phân tích rõ ràng, có căn cứ, TAND huyện BB đã có văn bản phúc đáp, thừa nhận sai sót và “nghiêm túc rút kinh nghiệm”. Ngược lại, Ví dụ 14: Vụ án “Tranh chấp về hợp đồng chuyển nhượng quyền sử dụng đất”, VKSND tỉnh Bình Thuận kiến nghị về hai nội dung vi phạm, nhưng TAND huyện HTB chỉ chấp nhận một nội dung. Điều này cho thấy, đối với các kiến nghị liên quan đến áp dụng pháp luật nội dung, nơi có thể có nhiều cách diễn giải khác nhau, VKS cần có lập luận sắc bén và thuyết phục hơn nữa. Bài học rút ra là cần đầu tư vào chất lượng, chiều sâu của mỗi bản kiến nghị để nâng cao hiệu quả kiến nghị.

VI. Hướng đi mới Giải pháp hoàn thiện quyền kiến nghị VKSND

Để quyền yêu cầu, kiến nghị của Viện kiểm sát nhân dân khi kiểm sát giải quyết các vụ án dân sự thực sự hiệu quả, cần một hệ thống các giải pháp hoàn thiện mang tính chiến lược. Giải pháp trọng tâm là hoàn thiện thể chế pháp luật. Cần bổ sung vào BLTTDS 2015 và các văn bản hướng dẫn các quy định cụ thể về trách nhiệm của Tòa án khi nhận được yêu cầu, kiến nghị; tiêu chí phân định vi phạm nghiêm trọng và ít nghiêm trọng; và quy định một thời hạn trả lời kiến nghị thống nhất (ví dụ: 15 ngày làm việc). Việc sửa đổi này sẽ tạo ra một khung pháp lý chặt chẽ, minh bạch, giảm thiểu sự tùy nghi trong áp dụng. Giải pháp thứ hai là nâng cao năng lực của đội ngũ cán bộ. Cần thường xuyên tổ chức các lớp tập huấn, bồi dưỡng nghiệp vụ cho Kiểm sát viên, tập trung vào các kỹ năng phân tích, đánh giá chứng cứ và kỹ năng tranh tụng. Đồng thời, cần có chế tài xử lý trách nhiệm đối với cả Thẩm phán và Kiểm sát viên nếu có sai phạm trong việc thực hiện hoặc không thực hiện các quyền năng này. Cuối cùng, tăng cường cơ chế phối hợp liên ngành là giải pháp không thể thiếu. Lãnh đạo VKS và Tòa án các cấp cần định kỳ tổ chức các cuộc họp để giải quyết các vướng mắc, thống nhất quan điểm đối với các vấn đề pháp lý phức tạp. Chỉ khi có sự đồng bộ giữa pháp luật, con người và cơ chế phối hợp, hiệu quả của công tác kiểm sát mới thực sự được nâng cao, góp phần bảo vệ công lý.

6.1. Đề xuất sửa đổi bổ sung Bộ luật Tố tụng dân sự 2015

Để giải quyết các vướng mắc từ gốc, việc sửa đổi, bổ sung BLTTDS 2015 là cần thiết. Cụ thể, cần bổ sung một điều khoản quy định rõ: “Tòa án có trách nhiệm xem xét, giải quyết và trả lời bằng văn bản đối với yêu cầu, kiến nghị của Viện kiểm sát trong một thời hạn luật định”. Cần sửa đổi khoản 2 Điều 220 theo hướng kéo dài thời gian nghiên cứu hồ sơ cho VKS. Quan trọng hơn, cần có một chương hoặc điều khoản riêng, hoặc một Nghị quyết của Hội đồng Thẩm phán TAND Tối cao, để hướng dẫn chi tiết các tiêu chí phân loại mức độ vi phạm, làm cơ sở thống nhất cho việc áp dụng quyền kiến nghị và kháng nghị trên toàn quốc.

6.2. Nâng cao hiệu quả phối hợp liên ngành Tòa án Viện kiểm sát

Bên cạnh việc hoàn thiện pháp luật, nâng cao hiệu quả phối hợp liên ngành là giải pháp mang tính thực tiễn cao. Hai ngành Tòa án và Viện kiểm sát nhân dân cần xây dựng và thực hiện nghiêm túc quy chế phối hợp công tác. Quy chế này cần quy định rõ cơ chế trao đổi thông tin, tổ chức họp liên ngành định kỳ để giải quyết các vụ án có quan điểm khác nhau, và thống nhất các hướng dẫn nghiệp vụ chung. Khi có sự phối hợp chặt chẽ, các yêu cầu, kiến nghị của VKS sẽ được Tòa án nhìn nhận như một sự đóng góp mang tính xây dựng cho quá trình giải quyết vụ án, thay vì một sự “soi xét”, từ đó nâng cao tỷ lệ chấp nhận và hiệu quả của công tác kiểm sát nói chung.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong giai đoạn 2016-2020, Viện kiểm sát nhân dân (VKSND) hai cấp tại tỉnh Bình Thuận đã ban hành 85 văn bản kiến nghị yêu cầu Tòa án nhân dân (TAND) khắc phục các vi phạm trong quá trình giải quyết vụ án dân sự. Con số này cho thấy vai trò tích cực của VKSND trong chức năng kiểm sát hoạt động tư pháp, nhưng đồng thời cũng hé lộ những bất cập sâu sắc trong cả quy định pháp luật và thực tiễn thi hành. Luận văn "Quyền yêu cầu, kiến nghị của Viện kiểm sát nhân dân khi kiểm sát giải quyết các vụ án dân sự" đi sâu vào phân tích những vướng mắc cốt lõi này.

Vấn đề nghiên cứu trung tâm là sự thiếu đồng bộ và rõ ràng trong cơ chế pháp lý điều chỉnh quyền yêu cầu và kiến nghị của VKSND. Bộ luật Tố tụng dân sự (BLTTDS) năm 2015 trao cho VKSND các quyền năng này, nhưng lại không quy định rõ trách nhiệm tương ứng của Tòa án. Điều này dẫn đến tình trạng nhiều yêu cầu thu thập chứng cứ bị từ chối với lý do chủ quan là "không cần thiết", hoặc các kiến nghị về vi phạm tố tụng không được trả lời đúng hạn, thậm chí bị phớt lờ.

Mục tiêu chính của luận văn là làm rõ những hạn chế này trên cơ sở phân tích quy định pháp luật và các tình huống thực tiễn tại tỉnh Bình Thuận từ năm 2016 đến nay. Từ đó, nghiên cứu đề xuất các giải pháp cụ thể nhằm hoàn thiện BLTTDS 2015 và Thông tư liên tịch số 02/2016/TTLT-VKSNDTC-TANDTC, góp phần nâng cao hiệu quả kiểm sát, đảm bảo tính pháp chế và bảo vệ quyền lợi hợp pháp của các bên trong tố tụng dân sự.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn được xây dựng trên nền tảng của hai lý thuyết pháp lý trọng tâm và các khái niệm chuyên ngành liên quan, tạo thành một khung phân tích vững chắc.

1. Lý thuyết về chức năng kiểm sát hoạt động tư pháp của Viện kiểm sát nhân dân: Đây là lý thuyết nền tảng, xuất phát từ Điều 107 Hiến pháp 2013 và Luật Tổ chức VKSND năm 2014. Lý thuyết này khẳng định vai trò của VKSND không chỉ là cơ quan thực hành quyền công tố mà còn là thiết chế giám sát việc tuân thủ pháp luật trong toàn bộ hoạt động tư pháp, bao gồm cả tố tụng dân sự. Quyền yêu cầu và kiến nghị chính là những công cụ pháp lý để VKSND thực thi chức năng này, nhằm đảm bảo các hoạt động của Tòa án, Thẩm phán và các chủ thể khác diễn ra khách quan, đúng luật.

2. Mô hình quan hệ phối hợp - kiểm soát giữa các cơ quan tiến hành tố tụng: Luận văn áp dụng mô hình này để phân tích mối quan hệ giữa VKSND và TAND. Đây là mối quan hệ vừa phối hợp để giải quyết vụ án nhanh chóng, hiệu quả, vừa kiểm soát lẫn nhau để phòng ngừa sai sót, vi phạm. Sự mất cân bằng, khi cơ chế kiểm soát (quyền yêu cầu, kiến nghị) không được đảm bảo thực thi bằng các chế tài và quy định rõ ràng, sẽ làm suy yếu hiệu quả của cả hệ thống tư pháp.

Các khái niệm chính được làm rõ trong luận văn bao gồm:

• Quyền yêu cầu: Được định nghĩa là quyền của VKSND nêu ra điều gì đó với Tòa án, tỏ ý muốn Tòa án thực hiện một hành vi tố tụng cụ thể (như xác minh, thu thập chứng cứ) vì đó là nhiệm vụ, trách nhiệm theo quy định của pháp luật.
• Quyền kiến nghị: Là quyền của VKSND đề nghị Tòa án khắc phục những vi phạm pháp luật "ít nghiêm trọng" trong quá trình giải quyết vụ án, nhằm phòng ngừa và chấn chỉnh sai sót.
• Vi phạm ít nghiêm trọng: Là các vi phạm về thủ tục, thời hạn... không làm thay đổi bản chất vụ án nhưng ảnh hưởng đến quá trình giải quyết và quyền lợi của đương sự. Hiện chưa có tiêu chí định lượng rõ ràng cho khái niệm này.

Phương pháp nghiên cứu

Để đạt được mục tiêu đề ra, luận văn sử dụng kết hợp nhiều phương pháp nghiên cứu khoa học pháp lý.

• Nguồn dữ liệu: Nguồn dữ liệu sơ cấp bao gồm các văn bản quy phạm pháp luật như BLTTDS 2015, Luật Tổ chức VKSND 2014, và Thông tư liên tịch số 02/2016. Nguồn dữ liệu thứ cấp là kho tư liệu thực tiễn phong phú, bao gồm số liệu thống kê về 85 kiến nghị trong giai đoạn 2016-2020, các báo cáo tổng kết của VKSND tỉnh Bình Thuận, và phân tích chi tiết hơn 20 vụ án cụ thể có các yêu cầu, kiến nghị được ban hành tại các đơn vị như TAND huyện Tánh Linh, Đức Linh, Hàm Thuận Bắc.

• Phương pháp phân tích:

  • Phân tích luật viết: Phương pháp này được sử dụng để mổ xẻ, diễn giải các quy định trong BLTTDS và các văn bản liên quan, từ đó chỉ ra các "khoảng trống" và mâu thuẫn pháp lý.
  • Phương pháp tổng hợp và thống kê: Tác giả tổng hợp dữ liệu từ các báo cáo công tác của VKSND tỉnh Bình Thuận để đưa ra các con số cụ thể về số lượng kiến nghị, tỷ lệ chấp nhận, và các dạng vi phạm phổ biến.
  • Phương pháp so sánh và phân tích tình huống (case study): Đây là phương pháp chủ đạo. Luận văn so sánh quy định của pháp luật với thực tiễn áp dụng qua các vụ án điển hình. Ví dụ, so sánh yêu cầu của VKSND huyện Tánh Linh trong vụ án "Tranh chấp hợp đồng mua bán hàng hóa" với phản hồi "không cần thiết" của Tòa án, và đối chiếu với kết quả bản án bị hủy ở cấp phúc thẩm để chứng minh sự thiếu sót.

• Cỡ mẫu và phương pháp chọn mẫu: Nghiên cứu tập trung vào toàn bộ 85 kiến nghị và các yêu cầu tiêu biểu được ban hành bởi VKSND hai cấp tỉnh Bình Thuận trong 5 năm (2016-2020), đảm bảo tính đại diện cho các vướng mắc tại địa phương.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Qua quá trình phân tích hệ thống quy định pháp luật và thực tiễn tại tỉnh Bình Thuận, luận văn đã chỉ ra 4 phát hiện nổi bật, phản ánh những bất cập mang tính hệ thống.

1. Sự tùy nghi của Tòa án trong việc chấp nhận "Quyền yêu cầu": Pháp luật hiện hành, cụ thể là TTLT số 02/2016, cho phép Tòa án từ chối yêu cầu xác minh, thu thập chứng cứ của VKS nếu "xét thấy không cần thiết". Phát hiện cho thấy, tiêu chí "cần thiết" hoàn toàn phụ thuộc vào nhận định chủ quan của Thẩm phán. Trong vụ án "Tranh chấp hợp đồng mua bán hàng hóa" tại TAND huyện Tánh Linh, yêu cầu làm rõ chủ tài khoản và giấy tờ giao nhận hàng của VKS đã bị từ chối. Kết quả, bản án sơ thẩm bị TAND tỉnh Bình Thuận hủy bỏ do thu thập chứng cứ không đầy đủ, gây lãng phí thời gian và nguồn lực tố tụng. Tỷ lệ các yêu cầu bị từ chối hoặc không được phản hồi chiếm một con số không nhỏ, khoảng 15-20% theo ước tính từ các vụ án phân tích.

2. Thời hạn 15 ngày nghiên cứu hồ sơ là không khả thi: Khoản 2 Điều 220 BLTTDS 2015 quy định VKS có 15 ngày (bao gồm cả ngày nghỉ) để nghiên cứu hồ sơ trước phiên tòa. Đối với các vụ án phức tạp, có nhiều đương sự và tài liệu, thời hạn này là quá ngắn. Thực tế tại VKSND huyện Hàm Thuận Bắc và Bắc Bình cho thấy, nhiều trường hợp Tòa án chuyển hồ sơ chỉ 7-10 ngày trước phiên xử. Điều này buộc Kiểm sát viên phải đề nghị tạm ngừng phiên tòa để có thêm thời gian nghiên cứu, làm chậm tiến độ giải quyết án tới 30%.

3. Thiếu tiêu chí phân định "vi phạm ít nghiêm trọng" và "nghiêm trọng": Luật Tổ chức VKSND 2014 quy định kiến nghị áp dụng cho "vi phạm ít nghiêm trọng" và kháng nghị cho "vi phạm nghiêm trọng". Tuy nhiên, không có văn bản nào định lượng các tiêu chí này. Vụ án "Tranh chấp hợp đồng vay tài sản" tại TAND thành phố Phan Thiết cho thấy sự bất đồng quan điểm ngay trong nội bộ VKS. Ban đầu, sai sót về tính lãi suất và án phí được đề xuất xử lý bằng kiến nghị, nhưng sau đó lại được xác định là vi phạm nghiêm trọng và chuyển thành kháng nghị. Sự thiếu nhất quán này làm giảm tính dự đoán và hiệu quả của hoạt động kiểm sát.

4. Thời hạn trả lời kiến nghị không được quy định thống nhất: BLTTDS 2015 chỉ quy định thời hạn trả lời cho một vài loại kiến nghị cụ thể. Đối với các kiến nghị phổ biến về vi phạm tố tụng, không có quy định chung. Dữ liệu cho thấy sự khác biệt lớn: TAND thành phố Phan Thiết trả lời sau 5 ngày, trong khi TAND huyện Hàm Thuận Bắc mất 18 ngày, và TAND huyện Tánh Linh thậm chí không có văn bản trả lời. Sự chậm trễ này làm giảm hiệu lực của kiến nghị, khiến các vi phạm không được khắc phục kịp thời.

Thảo luận kết quả

Những phát hiện trên cho thấy một bức tranh tổng thể về sự thiếu hụt cơ chế đảm bảo thi hành quyền năng của VKS trong tố tụng dân sự. Nguyên nhân sâu xa nằm ở các "khoảng trống" lập pháp. Pháp luật đã trao "quyền" cho VKS nhưng lại thiếu các "nghĩa vụ" tương ứng và "chế tài" rõ ràng đối với Tòa án. Việc thiếu các tiêu chí định lượng khiến cho việc áp dụng pháp luật trở nên tùy nghi, phụ thuộc vào ý chí chủ quan của người tiến hành tố tụng.

So với mục tiêu của TTLT số 02/2016 là tăng cường phối hợp, thực tiễn lại cho thấy sự thiếu đồng bộ. Thay vì đối thoại và hợp tác, quan hệ giữa hai cơ quan đôi khi trở thành sự áp đặt quan điểm một cách thiếu cơ sở pháp lý. Dữ liệu về thời gian phản hồi kiến nghị có thể được trình bày trực quan qua một biểu đồ cột, trong đó mỗi cột đại diện cho một vụ án, thể hiện số ngày Tòa án cần để trả lời, qua đó làm nổi bật sự chênh lệch và thiếu chuẩn hóa. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến uy tín của VKS mà còn kéo dài thời gian giải quyết vụ án, tác động trực tiếp đến quyền lợi của người dân.

Đề xuất và khuyến nghị

Để khắc phục những bất cập đã được phân tích, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp cụ thể, hướng tới việc hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả thực thi.

1. Sửa đổi Điều 220 BLTTDS 2015 về thời hạn nghiên cứu hồ sơ:

   • Hành động: Kiến nghị Quốc hội sửa đổi Khoản 2 Điều 220 theo hướng thay đổi thời hạn từ "15 ngày" thành "15 ngày làm việc".
   • Target metric: Giảm ít nhất 50% số vụ án Kiểm sát viên phải đề nghị tạm ngừng phiên tòa do không đủ thời gian nghiên cứu hồ sơ.
   • Timeline: Đưa vào chương trình xây dựng pháp luật của Quốc hội trong vòng 2-3 năm tới.
   • Chủ thể thực hiện: Ủy ban Thường vụ Quốc hội, VKSND Tối cao, TAND Tối cao.

2. Ban hành hướng dẫn chi tiết về tiêu chí xác định vi phạm:

   • Hành động: VKSND Tối cao và TAND Tối cao cần phối hợp ban hành Thông tư liên tịch mới hoặc bổ sung TTLT số 02/2016 để định lượng rõ các tiêu chí xác định "yêu cầu cần thiết" và phân biệt "vi phạm ít nghiêm trọng" với "vi phạm nghiêm trọng".
   • Target metric: Tăng tỷ lệ thống nhất quan điểm giữa VKS và Tòa án về việc chấp nhận yêu cầu/kiến nghị lên trên 90%.
   • Timeline: Hoàn thành trong vòng 12-18 tháng.
   • Chủ thể thực hiện: Hội đồng Thẩm phán TAND Tối cao và Lãnh đạo VKSND Tối cao.

3. Quy định chế tài đối với việc không thực hiện yêu cầu, kiến nghị:

   • Hành động: Bổ sung quy định về trách nhiệm của Thẩm phán và Hội đồng xét xử vào các quy chế nội bộ ngành Tòa án. Cụ thể, việc không trả lời yêu cầu của VKS mà không có lý do chính đáng hoặc để bản án bị hủy vì lỗi chủ quan này cần được xem là một tiêu chí để đánh giá, xếp loại thi đua và xem xét trách nhiệm.
   • Target metric: Đảm bảo 100% các yêu cầu và kiến nghị của VKS được Tòa án phản hồi bằng văn bản.
   • Timeline: Triển khai ngay trong chu kỳ thi đua năm tiếp theo.
   • Chủ thể thực hiện: Chánh án TAND Tối cao, Chánh án TAND các cấp.

4. Thống nhất thời hạn trả lời kiến nghị của VKSND:

   • Hành động: Bổ sung vào TTLT số 02/2016 quy định một thời hạn chung để Tòa án trả lời các kiến nghị về vi phạm tố tụng là 15 ngày làm việc kể từ ngày nhận được kiến nghị.
   • Target metric: Chuẩn hóa quy trình phản hồi liên ngành, loại bỏ tình trạng chậm trễ hoặc không trả lời kiến nghị.
   • Timeline: Hoàn thành đồng thời với đề xuất số 2.
   • Chủ thể thực hiện: VKSND Tối cao và TAND Tối cao.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu này mang lại giá trị thực tiễn và lý luận cho nhiều nhóm đối tượng khác nhau trong lĩnh vực pháp luật và tư pháp.

1. Các nhà lập pháp, Đại biểu Quốc hội: Luận văn cung cấp những luận cứ khoa học và bằng chứng thực tiễn sắc bén từ cơ sở, chỉ rõ các "lỗ hổng" trong BLTTDS 2015. Đây là tài liệu tham khảo hữu ích cho quá trình xem xét, sửa đổi, bổ sung luật nhằm tăng cường cơ chế kiểm soát quyền lực tư pháp và đảm bảo tính hiệu quả của pháp luật.

2. Lãnh đạo VKSND và TAND các cấp: Các phân tích về vướng mắc trong phối hợp liên ngành và những đề xuất cụ thể là nguồn thông tin quan trọng để lãnh đạo hai ngành xây dựng các quy chế phối hợp hiệu quả hơn ở cấp địa phương, tổ chức các buổi tọa đàm, tập huấn nghiệp vụ để thống nhất nhận thức và cách thức xử lý các vấn đề phát sinh.

3. Kiểm sát viên, Thẩm phán và Thư ký Tòa án: Đối với những người trực tiếp tiến hành tố tụng, luận văn là một cẩm nang nghiệp vụ. Nó giúp họ nhận diện các dạng vi phạm phổ biến, hiểu rõ nguyên nhân của những bất đồng quan điểm, và trang bị thêm các kỹ năng, lập luận để thực hiện quyền yêu cầu, kiến nghị một cách thuyết phục và đúng pháp luật.

4. Giảng viên, nghiên cứu sinh và sinh viên ngành Luật: Công trình này là một nguồn tài liệu học thuật chuyên sâu, kết hợp giữa lý luận và thực tiễn sinh động. Các case study cụ thể và số liệu thống kê cung cấp chất liệu phong phú cho việc giảng dạy, học tập và các nghiên cứu sâu hơn về vai trò của VKS trong tố tụng dân sự tại Việt Nam.

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao Tòa án thường từ chối yêu cầu thu thập chứng cứ của VKS? Tòa án thường từ chối với lý do "không cần thiết". Nguyên nhân chính là do pháp luật hiện hành (TTLT 02/2016) không đưa ra tiêu chí cụ thể để xác định tính "cần thiết", cho phép Thẩm phán đưa ra quyết định dựa trên nhận định chủ quan. Điều này dẫn đến tình trạng bỏ sót chứng cứ quan trọng, như trong vụ án tại TAND huyện Tánh Linh, khiến bản án sơ thẩm bị cấp phúc thẩm hủy bỏ.

2. Vấn đề lớn nhất của thời hạn 15 ngày nghiên cứu hồ sơ là gì? Vấn đề lớn nhất là không đủ thời gian để Kiểm sát viên nghiên cứu kỹ lưỡng, toàn diện hồ sơ, đặc biệt với các vụ án phức tạp, nhiều tình tiết. Thời hạn này bao gồm cả ngày nghỉ, và thực tế Tòa án thường chuyển hồ sơ muộn. Điều này dẫn đến nguy cơ bỏ sót các vi phạm tố tụng của Tòa án và làm giảm chất lượng bài phát biểu của Kiểm sát viên tại phiên tòa.

3. Sự khác biệt chính giữa "kiến nghị" và "kháng nghị" của VKS là gì? Sự khác biệt nằm ở mức độ vi phạm của Tòa án. "Kiến nghị" được sử dụng cho các "vi phạm ít nghiêm trọng" (chủ yếu về thủ tục, thời hạn) nhằm mục đích khắc phục và phòng ngừa. "Kháng nghị" được sử dụng cho "vi phạm nghiêm trọng" (về áp dụng pháp luật, đánh giá chứng cứ sai lầm) có thể làm thay đổi bản chất vụ án và yêu cầu Tòa án cấp trên xét xử lại.

4. Luận văn đề xuất giải pháp nào để cải thiện sự phối hợp giữa VKS và Tòa án? Luận văn đề xuất giải pháp cốt lõi là hoàn thiện cơ sở pháp lý chung. Cụ thể, VKSND Tối cao và TAND Tối cao cần ban hành văn bản hướng dẫn chung để thống nhất các khái niệm còn mơ hồ như "cần thiết", "vi phạm ít nghiêm trọng". Đồng thời, cần tăng cường các buổi họp liên ngành định kỳ để kịp thời giải quyết các vướng mắc phát sinh trong thực tiễn.

5. Phạm vi nghiên cứu của luận văn chỉ ở Bình Thuận, vậy kết quả có thể áp dụng rộng rãi không? Mặc dù dữ liệu thực tiễn được thu thập chủ yếu tại tỉnh Bình Thuận, nhưng các vấn đề được phát hiện lại bắt nguồn từ những bất cập chung của hệ thống pháp luật quốc gia như BLTTDS 2015 và các văn bản hướng dẫn. Do đó, các kết luận và đề xuất của luận văn hoàn toàn có giá trị tham khảo và áp dụng cho VKSND và TAND trên toàn quốc.

Kết luận

Luận văn đã thực hiện một nghiên cứu chuyên sâu và toàn diện về quyền yêu cầu, kiến nghị của Viện kiểm sát nhân dân trong tố tụng dân sự, chỉ ra những thành tựu và các vướng mắc tồn tại. Những đóng góp chính của công trình có thể được tóm tắt như sau:

• Hệ thống hóa cơ sở lý luận và pháp lý: Luận văn đã làm rõ vai trò, bản chất của quyền yêu cầu, kiến nghị như một công cụ thiết yếu để VKS thực hiện chức năng kiểm sát hoạt động tư pháp.
• Chỉ ra 4 "điểm nghẽn" trong thực tiễn: Nghiên cứu đã xác định chính xác các bất cập lớn: sự tùy nghi của Tòa án, thời hạn nghiên cứu hồ sơ không hợp lý, thiếu tiêu chí phân định vi phạm, và không có quy định thống nhất về thời hạn trả lời kiến nghị.
• Đề xuất các giải pháp khả thi: Dựa trên các phát hiện, luận văn đã đưa ra 4 nhóm giải pháp cụ thể, có tính xây dựng cao, tập trung vào việc sửa đổi BLTTDS 2015 và TTLT số 02/2016.
• Cung cấp nguồn tư liệu giá trị: Với hệ thống case study và dữ liệu thực tiễn phong phú, luận văn là tài liệu tham khảo hữu ích cho các nhà lập pháp, người làm công tác thực tiễn và giới học thuật.
• Khẳng định tính cấp thiết của việc hoàn thiện pháp luật: Để nâng cao hiệu quả hoạt động tư pháp, cần có sự vào cuộc của VKSND Tối cao và TAND Tối cao để ban hành các văn bản hướng dẫn chi tiết trong vòng 12-24 tháng tới.

Việc thực thi hiệu quả quyền yêu cầu và kiến nghị sẽ góp phần đảm bảo cho các vụ án dân sự được giải quyết khách quan, toàn diện và đúng pháp luật, củng cố niềm tin của nhân dân vào công lý. Đây là cơ sở để các cơ quan có thẩm quyền xem xét, sửa đổi pháp luật nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động tư pháp trong giai đoạn mới.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1. Quyền yêu cầu của Viện kiểm sát nhân dân khi kiểm sát giải quyết các vụ án dân sự Chương 2. Quyền kiến nghị của Viện kiểm sát nhân dân khi kiểm sát giải quyết các vụ án dân sự 8 CHƢƠNG 1 QUYỀN YÊU CẦU CỦA VIỆN KIỂM SÁT NHÂN DÂN KHI KIỂM SÁT GIẢI QUYẾT CÁC VỤ ÁN DÂN SỰ 1. Căn cứ thực hiện quyền yêu cầu 1.

Quy định của pháp luật Điều 107 Hiến pháp năm 2013, Điều 2 LTCVKSND 2014, Điều 21 BLTTDS 2015, quy định về nhiệm vụ quyền hạn của VKSND. Theo các quy định trên, VKSND có nhiệm vụ bảo vệ Hiến pháp và pháp luật, bảo vệ quyền con người, quyền công dân, bảo vệ chế độ xã hội chủ nghĩa, bảo vệ lợi ích của Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân, góp phần bảo đảm cho pháp luật được chấp hành nghiêm chỉnh và thống nhất. Với chức năng kiểm sát hoạt động tư pháp nói chung, kiểm sát giải quyết các vụ án dân sự nói riêng, VKSND đảm bảo việc giải quyết các vụ án tại TAND kịp thời, đúng pháp luật và bản án, quyết định đã có hiệu lực phải được thi hành nghiêm chỉnh. Quyền yêu cầu khi kiểm sát giải quyết các vụ án dân sự, là một trong những phương thức kiểm sát hoạt động tư pháp và được thực hiện thường xuyên trong quá trình kiểm sát TAND giải quyết các vụ án dân sự.

Theo Từ điển Tiếng Việt, quyền yêu cầu là “nêu ra điều gì với người nào đó, tỏ ý muốn người đó làm, vì đó là việc 1 thuộc nhiệm vụ, trách nhiệm hoặc quyền hạn, khả năng của người ấy”. Là “nêu lên một điều gì đó, tỏ ý muốn người ấy làm, biết rằng đó là việc thuộc nhiệm vụ, 2 trách nhiệm hoặc quyền hạn, khả năng của người ấy”. Dưới góc độ pháp lý, quyền yêu cầu là một trong ba quyền năng quan trọng mà VKSND thực hiện chức năng, nhiệm vụ kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong TTDS nói chung và trong quá trình kiểm sát các vụ án dân sự nói riêng. Theo quy định tại điểm a, c khoản 3 Điều 4 LTCVKSND 2014, khi thực hiện chức năng kiểm sát hoạt động tư pháp, VKSND có quyền: Yêu cầu cơ quan, tổ chức, cá nhân thực hiện hoạt động tư pháp đúng quy định của pháp luật; tự kiểm tra việc tiến hành hoạt động tư pháp thuộc thẩm quyền và thông báo kết quả cho VKSND; cung cấp hồ sơ, tài liệu để VKSND kiểm sát tính hợp pháp của hành vi quyết định trong hoạt động tư pháp; yêu cầu, kiến nghị cơ quan, tổ chức cá nhân có thẩm quyền khắc phục, xử lý nghiêm minh vi phạm pháp luật trong hoạt động tư pháp.

1 Trung tâm từ điển học (2014), Từ điển tiếng việt, Nhà xuất bản Đà Nẵng, tr. 2 Vũ Thị Hồng Vân (2018), “Một số vấn đề về quyền yêu cầu, quyền kiến nghị của VKSND trong tố tụng dân sự”, Tạp chí khoa học Kiểm sát, số 06, tr. 9 Khoản 1 Điều 21 BLTTDS 2015 quy định: Viện kiểm sát kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong tố tụng dân sự, thực hiện các quyền yêu cầu, kiến nghị, kháng nghị theo quy định của pháp luật nhằm bảo đảm cho việc giải quyết vụ việc dân sự kịp thời, đúng pháp luật. Trên cơ sở quy định của BLTTDS 2015, tại Chương III TTLT số 02/2016/TTLT-VKSNDTC-TANDTC đã cụ thể hóa quyền yêu cầu của Viện trưởng và Kiểm sát viên khi kiểm sát giải quyết các vụ án dân sự, bao gồm: a, Các quyền yêu cầu tại các khoản 3, 6 và 8 Điều 58, khoản 4 Điều 326, điểm c khoản 1 Điều 254, Điều 255, Điều 258 BLTTDS; b, Yêu cầu Tòa án chuyển hồ sơ vụ án theo các Điều 4, 5, 6 Thông tư liên tịch này.

c, Yêu cầu Tòa án cho sao chụp bản sao đơn khởi kiện, đơn yêu cầu và tài liệu, chứng cứ trong trường hợp trả lại đơn khởi kiện, đơn yêu cầu theo quy định tại Điều 21 Thông tư liên tịch này. d, Yêu cầu người gửi đơn sửa đổi, bổ sung đơn đề nghị xem xét bản án, quyết định của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật theo thủ tục giám đốc thẩm, tái thẩm theo khoản 2 Điều 329, Điều 357 BLTTDS. e, Yêu cầu Tòa án, cơ quan khác, tổ chức, cá nhân cung cấp hồ sơ, tài liệu về việc giải quyết khiếu nại, tố cáo theo quy định tại Điều 515 BLTTDS và khoản 3 Điều 34 Thông tư liên tịch này. Hướng dẫn hoạt động về Kiểm sát viên tham gia phiên tòa dân sự sơ thẩm, Điều 5 QĐ 458/QĐ-VKSTC quy định: Trước phiên tòa, KSV có quyền yêu cầu Tòa án xác minh, thu thập tài liệu, chứng cứ (nếu cần thiết).

Điều 13 QĐ 458/QĐ-VKSTC quy định: VKS có quyền yêu cầu Tòa án xác minh, thu thập tài liệu, chứng cứ. Từ những quy định trên, quyền yêu cầu của VKS trong TTDS là quyền pháp định. Quyền yêu cầu của VKS, nhằm đảm bảo khi Tòa án, người tiến hành tố tụng và các chủ thể tham gia tố tụng khác, thực hiện không đúng, không đầy đủ hoặc chưa thực hiện hoặc không thực hiện quy định của pháp luật TTDS, VKS có quyền yêu cầu các chủ thể trên phải thực hiện theo quy định của pháp luật để sửa chữa, khắc phục những thiếu sót nhằm giải quyết vụ án dân sự đúng đắn, chính xác. Thông qua công tác kiểm sát, VKS đảm bảo cho hoạt động tố tụng phù hợp với quy định của pháp luật, nâng cao hiệu của hoạt động xét xử tại TAND.

Thực tiễn áp dụng Kết quả đạt được: Trên cơ sở các quy định về quyền yêu cầu của VKS, trong quá trình kiểm sát giải quyết các vụ án dân sự, về cơ bản, VKSND hai cấp tỉnh Bình Thuận đã thực hiện quyền yêu cầu một cách kịp thời, có chất lượng, góp phần vào việc đảm bảo các vụ án dân sự được giải quyết toàn diện, khách quan và đúng quy định của pháp luật. Các yêu cầu mà VKS thực hiện trong quá trình kiểm sát đều tuân thủ về căn cứ, hình thức, thời hạn. Phần lớn yêu cầu của VKS đều được Thẩm phán và Hội đồng xét xử thống nhất quan điểm về nội dung yêu cầu. Ví dụ 1: Trong quá trình kiểm sát vụ án “Tranh chấp quyền sử dụng đất” giữa nguyên đơn: Bà Trần Thị Đ, Nguyễn Thị T1, Nguyễn Thị T2, Nguyễn Thị T3, Nguyễn Thị T4, Nguyễn Thị L và bị đơn Nguyễn Tấn Sỹ.

Nhận thấy các tài liệu, chứng cứ có trong hồ sơ vụ án chưa đầy đủ, nhiều mâu thuẫn, một số nội dung chưa được làm rõ, VKSND huyện TL đã ban hành yêu cầu xác minh, thu thập chứng cứ 3 với các nội dung : Một, yêu cầu Tòa án tiến hành lấy lời khai của các đồng nguyên đơn vì trong quá trình tố tụng, TAND huyện TL chưa tiến hành lấy lời khai, đồng thời các đồng nguyên đơn cũng chưa có văn bản ủy quyền cho người khác tham gia tố tụng thay mình. Hai, trong hồ sơ thể hiện bà Trần Thị Thủy là vợ của ông Nguyễn Văn Tường và được Tòa án xác định là người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan trong vụ án. Yêu cầu Tòa án xác minh lại địa chỉ và lấy lời khai của bà Thủy, tiến hành các thủ tục tố tụng để đảm bảo quyền và lợi ích hợp pháp của bà Thủy. Ba, xác minh làm rõ thời điểm ông Tường bị tuyên bố mất năng lực hành vi dân sự thì ông có tài sản gì không? nếu có tài sản do ai trông coi, quản lý?.

Sau khi nhận được văn bản yêu cầu xác minh, thu thập chứng cứ của VKS, TAND huyện TL đã tiến hành xác minh, thu thập chứng cứ, có thông báo không mở phiên tòa và gửi đến VKSND huyện TL, với nội dung: “Nhận thấy, yêu cầu xác minh, thu thập chứng cứ của Viện kiểm sát nhân dân huyện Tánh Linh là có căn cứ, cần phải thực hiện để đảm bảo việc xét xử vụ án được chính xác, khách quan. Do đó, Tòa án nhân dân huyện Tánh Linh thông báo không mở phiên tòa sơ thẩm xét xử vào lúc 7h30 ngày 27/4/2021 theo như đã ấn định trong quyết định đưa vụ án ra 3 Yêu cầu xác minh, thu thập chứng cứ số 152/YC-VKS-DS ngày 22/4/2021 của VKSND huyện Tánh Linh. 11 xét xử đã ban hành. Vụ án sẽ được mở lại xét xử khi Tòa án thu thập đầy đủ chứng 4 cứ theo yêu cầu của Viện kiểm sát”.

Sau khi xác minh, thu thập bổ sung tài liệu chứng cứ, Tòa án đã xét xử và bản án đã có hiệu lực pháp luật. Ví dụ 2: Kiểm sát việc giải quyết vụ án “Tranh chấp hợp đồng vay tài sản” giữa nguyên đơn bà Trần Thị Tr và bị đơn bà Phạm Thị V. Nhận thấy các tài liệu, chứng cứ có trong hồ sơ vụ án chưa đầy đủ, nhiều mâu thuẫn, VKSND huyện ĐL đã có văn bản 5 yêu cầu TAND huyện ĐL xác minh, thu thập chứng cứ với các nội dung : Một, giấy mượn tiền do đương sự cung cấp là bản phô tô vì vậy yêu cầu Thẩm phán thu thập tài liệu chứng cứ theo đúng quy định tại Điều 93 BLTTDS 2015. Hai, xác định hợp đồng vay có thỏa thuận lãi không, lãi suất cụ thể? Ba, xác minh làm rõ tình trạng hôn nhân của bị đơn để xác định có hay không nghĩa vụ liên đới của chồng bị đơn.

Sau khi nhận được văn bản yêu cầu, TAND huyện ĐL đã tiến hành xác minh, thu thập chứng cứ theo yêu cầu của VKS, bổ sung vào hồ sơ vụ án và đưa vụ án ra xét xử theo đúng quy định. Đến nay bản án của TAND huyện ĐL đã có hiệu lực pháp luật. Khó khăn, vướng mắc: Bên cạnh những kết quả như trên, việc thực hiện quyền yêu cầu của VKSND khi kiểm sát giải quyết các vụ án dân sự gặp phải khó khăn vướng mắc như sau: Theo quy định tại khoản 1 Điều 25 BLTTDS 2015, VKS kiểm sát việc tuân theo pháp luật TTDS nhằm bảo đảm cho việc giải quyết vụ án dân sự kịp thời, đúng pháp luật. Theo đó, quyền yêu cầu Tòa án xác minh, thu thập chứng cứ là một trong những biện pháp nghiệp vụ của VKS khi thực hiện chức năng kiểm sát giải quyết vụ án dân sự.

Theo quy định tại khoản 3 Điều 58 BLTTDS 2015, khi kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong tố tụng dân sự, KSV có quyền yêu cầu Tòa án xác minh, thu thập chứng cứ trong quá trình giải quyết vụ án dân sự theo quy định nhưng lại không quy định trách nhiệm của Tòa án trong việc thực hiện yêu cầu của KSV.