Luận văn: Quyền tự do tôn giáo ở Mỹ và giá trị tham khảo cho Việt Nam

Luận văn thạc sĩ luật học nghiên cứu Quyền tự do tôn giáo ở mỹ và một số giá trị phổ biến có ý nghĩa tham khảo đối với việt nam luận văn, khảo sát thực trạng, phân tích nguyên

• Người hướng dẫn: Ts. Hồ Chí Minh
• Trường học: Trường Đại Học Luật Tp. Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Luật Hành Chính
• Đề tài: Quyền Tự Do Tôn Giáo Ở Mỹ Và Một Số Giá Trị Phổ Biến Có Ý Nghĩa Tham Khảo Đối Với Việt Nam
• Loại tài liệu: đề tài nghiên cứu khoa học
• Năm xuất bản: 2011
• Địa điểm: Hồ Chí Minh

Tóm tắt

I. Luận cứ khoa học về quyền tự do tôn giáo ở Mỹ cho luận văn

Nghiên cứu về quyền tự do tôn giáo là một nhiệm vụ phức tạp, đòi hỏi sự tiếp cận đa chiều từ triết học, xã hội học và đặc biệt là khoa học pháp lý. Tôn giáo, về bản chất, là sự phản ánh thế giới quan và nhân sinh quan của con người, thể hiện niềm tin vào các lực lượng siêu nhiên. Theo Ph.Ăngghen, “Tôn giáo là sự phản ánh hoang đường vào trong đầu óc con người những lực lượng bên ngoài, cái mà thống trị họ trong đời sống hàng ngày”. Tuy nhiên, tôn giáo không chỉ là sự bất lực của con người mà còn là “tiếng thở dài của chúng sinh bị áp bức”, gieo niềm hy vọng để con người vượt qua những khổ ải trần gian. Do đó, tự do tín ngưỡng không đơn thuần là quyền tin hay không tin, mà còn là quyền được bày tỏ và thực hành niềm tin đó trong khuôn khổ pháp luật. Các văn kiện quốc tế như Tuyên ngôn thế giới về quyền con người năm 1948 đã khẳng định đây là một quyền cơ bản, không thể tách rời. Việc phân tích quyền tự do tôn giáo ở Mỹ cung cấp một luận cứ khoa học vững chắc cho các luận văn thạc sĩ luật học, bởi mô hình này được xây dựng trên một nền tảng pháp lý lâu đời và một thực tiễn đa dạng. Nghiên cứu này không chỉ làm rõ các khái niệm cốt lõi mà còn đặt nền móng cho việc so sánh luật pháp và rút ra những bài học kinh nghiệm quý giá, đặc biệt trong bối cảnh Việt Nam đang nỗ lực hoàn thiện pháp luật về tôn giáo.

1.1. Khái niệm và bản chất của tự do tín ngưỡng trong xã hội

Tự do tín ngưỡng, về cơ bản, là quyền của mỗi cá nhân được tự do lựa chọn, theo hoặc không theo một tôn giáo nào, cũng như quyền được bày tỏ đức tin của mình một cách công khai hoặc riêng tư. Quyền này không phải do nhà nước ban tặng mà là một quyền tự nhiên, vốn có của con người. Tuy nhiên, quyền này không phải là tuyệt đối. Montesquieu đã chỉ rõ: “Tự do là quyền được làm tất cả những điều là luật cho phép”. Điều này có nghĩa là việc thực hành tự do tín ngưỡng phải nằm trong khuôn khổ pháp luật của quốc gia, không được xâm phạm đến an ninh, trật tự công cộng, đạo đức xã hội và quyền tự do của người khác. Các văn kiện pháp lý quốc tế cũng nhấn mạnh giới hạn này, tạo ra sự cân bằng cần thiết giữa quyền cá nhân và lợi ích cộng đồng.

1.2. Vai trò của tôn giáo trong việc điều chỉnh hành vi xã hội

Tôn giáo, bên cạnh pháp luật và các quy phạm đạo đức khác, đóng vai trò quan trọng trong việc điều chỉnh hành vi của con người. Các giáo lý tôn giáo thường hướng con người đến các giá trị chân, thiện, mỹ, khuyến khích lòng nhân ái, sự khoan dung và các hoạt động thiện nguyện. Chức năng liên kết xã hội của tôn giáo cũng rất rõ nét, tạo ra sự gắn kết trong một cộng đồng tín đồ. Tuy nhiên, nếu bị lợi dụng cho các mục đích chính trị, tôn giáo cũng có thể trở thành nhân tố gây chia rẽ, xung đột. Do đó, việc hiểu đúng vai trò và chức năng của tôn giáo là tiền đề quan trọng để xây dựng một chính sách tôn giáo Việt Nam phù hợp.

II. Phân tích thách thức trong mối quan hệ nhà nước và giáo hội

Mối quan hệ giữa nhà nước và giáo hội là một trong những thách thức lớn nhất trong việc đảm bảo quyền tự do tôn giáo. Lịch sử thế giới đã chứng kiến nhiều mô hình khác nhau, từ chính-giáo hợp nhất, nơi nhà nước và giáo hội là một, đến chính-giáo phân ly, nơi hai thực thể này hoạt động độc lập. Mỗi mô hình đều có những ưu và nhược điểm riêng. Ở mô hình hợp nhất, tôn giáo có nguy cơ bị chính trị hóa, trở thành công cụ của giai cấp cầm quyền. Ngược lại, trong mô hình pháp luật phân ly, việc tách bạch hoàn toàn cũng gặp nhiều khó khăn trong thực tiễn. Mối quan hệ giữa nhà nước và giáo hội không chỉ là vấn đề pháp lý mà còn là vấn đề chính trị, văn hóa sâu sắc. Tại Việt Nam, việc xác định rõ ràng vai trò, trách nhiệm và giới hạn của cả hai bên là yếu tố then chốt để hoàn thiện pháp luật và đảm bảo quyền tự do tín ngưỡng được thực thi một cách hiệu quả. Việc nghiên cứu các mô hình quốc tế, đặc biệt là kinh nghiệm của Mỹ trong việc duy trì nguyên tắc nhà nước thế tục, mang lại những góc nhìn giá trị cho việc giải quyết các thách thức này.

2.1. Các mô hình pháp luật phổ biến về nhà nước và giáo hội

Trên thế giới, có ba mô hình chính trong mối quan hệ giữa nhà nước và giáo hội. Thứ nhất là mô hình chính-giáo hợp nhất, tiêu biểu là các nhà nước thần quyền nơi luật tôn giáo cũng là luật quốc gia. Thứ hai là mô hình chính-giáo phân ly, điển hình là Mỹ và Pháp, nơi nhà nước không thành lập quốc giáo và không can thiệp vào công việc nội bộ của các tổ chức tôn giáo. Thứ ba là mô hình hợp tác hoặc hòa hợp, trong đó nhà nước là thế tục nhưng có sự hợp tác với các tổ chức tôn giáo trong một số lĩnh vực như giáo dục, từ thiện. Việc lựa chọn mô hình nào phụ thuộc vào bối cảnh lịch sử, văn hóa và chính trị của mỗi quốc gia.

2.2. Những xung đột tiềm tàng và giải pháp pháp lý tương ứng

Xung đột giữa nhà nước và tôn giáo thường nảy sinh khi có sự tranh chấp về quyền lực, tài sản, hoặc khi các hoạt động tôn giáo bị cho là ảnh hưởng đến an ninh quốc gia. Để giải quyết, hệ thống pháp luật về tôn giáo cần phải rõ ràng, minh bạch và công bằng. Các quy định về đăng ký hoạt động, quản lý đất đai, tài sản của cơ sở tôn giáo, và xử lý các hành vi lợi dụng tôn giáo để vi phạm pháp luật cần được cụ thể hóa. Một hệ thống tư pháp độc lập, có khả năng phân xử các tranh chấp một cách khách quan, cũng là một yếu tố không thể thiếu để duy trì sự hài hòa trong mối quan hệ phức tạp này.

III. Phương pháp Hiến pháp Hoa Kỳ bảo vệ quyền tự do tôn giáo

Nền tảng của quyền tự do tôn giáo ở Mỹ được đặt trong Hiến pháp Hoa Kỳ, cụ thể là Tu chính án thứ nhất. Tu chính án này được xem là một mô hình pháp luật kinh điển về việc bảo vệ các quyền tự do cơ bản. Nó bao gồm hai điều khoản quan trọng liên quan đến tôn giáo: Điều khoản Thành lập (Establishment Clause) và Điều khoản Tự do Hành đạo (Free Exercise Clause). Điều khoản Thành lập ngăn cản chính phủ thành lập một quốc giáo hoặc ưu ái bất kỳ tôn giáo nào so với các tôn giáo khác, tạo nên nguyên tắc về một nhà nước thế tục. Trong khi đó, Điều khoản Tự do Hành đạo bảo vệ quyền của cá nhân được tin và thực hành tôn giáo theo lựa chọn của mình mà không bị chính phủ can thiệp. Hai điều khoản này cùng nhau tạo nên một “bức tường ngăn cách” giữa nhà nước và nhà thờ, một khái niệm được Thẩm phán Hugo L. Black nhắc đến trong vụ Everson kiện Sở giáo dục (1947). Việc phân tích sâu sắc cơ chế pháp lý này là nội dung không thể thiếu trong các luận văn thạc sĩ luật học khi thực hiện so sánh luật pháp về quyền con người và tự do tín ngưỡng.

3.1. Phân tích Tu chính án thứ nhất và nguyên tắc phân ly

Tu chính án thứ nhất của Hiến pháp Hoa Kỳ quy định: “Quốc hội sẽ không ban hành đạo luật nào nhằm thiết lập tôn giáo, hoặc cấm đoán việc tự do hành đạo...”. Mệnh đề đầu tiên, “nhằm thiết lập tôn giáo”, đã tạo ra nguyên tắc phân ly nhà thờ khỏi nhà nước. Nguyên tắc này không chỉ cấm chính phủ liên bang mà cả chính quyền tiểu bang thành lập một tôn giáo chính thức. Nó đảm bảo tính trung lập của nhà nước đối với các vấn đề tôn giáo, không tài trợ, không ủng hộ cũng không chống lại bất kỳ tôn giáo nào. Đây là nền tảng để xây dựng một xã hội đa nguyên, nơi mọi tín ngưỡng đều được đối xử bình đẳng trước pháp luật.

3.2. Điều khoản Tự do Hành đạo và giới hạn của nó trong thực tế

Điều khoản Tự do Hành đạo bảo vệ hai khía cạnh: quyền tự do tin tưởng và quyền tự do hành động. Quyền tự do tin tưởng là tuyệt đối, chính phủ không thể can thiệp vào niềm tin nội tâm của một cá nhân. Tuy nhiên, quyền tự do hành động dựa trên niềm tin đó có thể bị giới hạn. Tòa án Tối cao Hoa Kỳ đã xác định rằng các hành vi tôn giáo nếu vi phạm các luật lệ chung và gây hại cho trật tự công cộng (ví dụ như chế độ đa thê trong vụ Reynolds kiện Hoa Kỳ (1879)) thì không được pháp luật bảo vệ. Sự phân biệt này cho thấy thực tiễn thi hành pháp luật luôn đòi hỏi sự cân bằng giữa bảo vệ tự do cá nhân và duy trì ổn định xã hội.

IV. Thực tiễn thi hành pháp luật về tôn giáo qua phán quyết Tòa án

Lý thuyết về quyền tự do tôn giáo ở Mỹ sẽ không hoàn chỉnh nếu thiếu đi việc phân tích thực tiễn thi hành pháp luật thông qua các phán quyết của Tòa án Tối cao Hoa Kỳ. Tòa án đóng vai trò là người diễn giải cuối cùng của Hiến pháp, và các phán quyết của họ đã định hình và làm rõ ranh giới của quyền tự do tín ngưỡng qua nhiều thập kỷ. Các vụ án mang tính bước ngoặt như Everson kiện Sở giáo dục (1947), Engel kiện Vitale (1962) hay Sở Giáo dục Tây Virginia kiện Barnette (1943) đã trở thành những án lệ kinh điển. Chúng không chỉ giải quyết các tranh chấp cụ thể mà còn thiết lập các tiêu chuẩn pháp lý quan trọng, chẳng hạn như “bài kiểm tra Lemon” để xác định một đạo luật có vi phạm Điều khoản Thành lập hay không. Việc nghiên cứu các phán quyết này cung cấp những luận cứ khoa học xác đáng về cách một hệ thống pháp luật đối mặt và giải quyết những vấn đề phức tạp nảy sinh từ sự đa dạng tôn giáo. Đối với các nhà nghiên cứu luật pháp Việt Nam, đây là nguồn tài liệu vô giá để so sánh luật pháp và tìm kiếm các giải pháp cho việc hoàn thiện pháp luật trong nước.

4.1. Vai trò của Tòa án Tối cao Hoa Kỳ trong diễn giải Hiến pháp

Tòa án Tối cao Hoa Kỳ có thẩm quyền tối cao trong việc diễn giải Hiến pháp Hoa Kỳ. Vai trò này đặc biệt quan trọng trong lĩnh vực tôn giáo, nơi các điều khoản của Tu chính án thứ nhất thường khá ngắn gọn và trừu tượng. Thông qua các vụ kiện cụ thể, Tòa án đã làm rõ các khái niệm như “thiết lập tôn giáo” hay “tự do hành đạo”. Các phán quyết của Tòa án tạo ra các tiền lệ pháp (stare decisis) mà các tòa án cấp dưới phải tuân theo, đảm bảo tính nhất quán và có thể dự đoán được trong việc áp dụng pháp luật trên toàn quốc.

4.2. Các vụ kiện điển hình định hình chính sách tôn giáo Mỹ

Nhiều vụ kiện đã trở thành cột mốc trong lịch sử pháp luật về tôn giáo của Mỹ. Vụ Engel kiện Vitale (1962) đã tuyên bố rằng việc cầu nguyện bắt buộc trong các trường công lập là vi hiến vì nó vi phạm Điều khoản Thành lập. Vụ Wisconsin kiện Yoder (1972) lại bảo vệ quyền của các bậc cha mẹ thuộc cộng đồng Amish không cho con đi học sau lớp 8 dựa trên niềm tin tôn giáo, khẳng định tầm quan trọng của Điều khoản Tự do Hành đạo. Những vụ việc này cho thấy sự giằng co liên tục giữa hai điều khoản tôn giáo trong Tu chính án thứ nhất và nỗ lực của tòa án trong việc tìm ra sự cân bằng hợp lý.

V. Bài học kinh nghiệm từ Mỹ cho việc hoàn thiện pháp luật Việt Nam

Việc nghiên cứu quyền tự do tôn giáo ở Mỹ không nhằm mục đích sao chép máy móc mà là để rút ra những bài học kinh nghiệm có giá trị, từ đó tham khảo cho quá trình hoàn thiện pháp luật tại Việt Nam. Một trong những giá trị quan trọng nhất là việc xác lập một khuôn khổ pháp lý rõ ràng, minh bạch và được hiến định. Nguyên tắc nhà nước không can thiệp vào niềm tin, đồng thời quản lý các hoạt động tôn giáo bằng pháp luật là một gợi ý quan trọng. Bên cạnh đó, vai trò của cơ quan tư pháp trong việc bảo vệ quyền con người và giải quyết các tranh chấp một cách công bằng cũng là một kinh nghiệm đáng học hỏi. Chính sách tôn giáo Việt Nam, được thể hiện qua Luật Tín ngưỡng, tôn giáo 2016, đã có những bước tiến quan trọng. Tuy nhiên, thực tiễn thi hành pháp luật vẫn còn những thách thức. Việc tham khảo mô hình pháp luật của Mỹ, với sự điều chỉnh cho phù hợp với bối cảnh chính trị, xã hội Việt Nam, có thể góp phần thúc đẩy một môi trường tự do tín ngưỡng hài hòa, tôn trọng và thượng tôn pháp luật.

5.1. Gợi ý về xây dựng khuôn khổ pháp lý tôn giáo minh bạch

Kinh nghiệm của Mỹ cho thấy một hệ thống pháp luật về tôn giáo hiệu quả cần dựa trên các nguyên tắc được quy định rõ ràng ở cấp độ hiến pháp. Điều này tạo ra sự ổn định và tin cậy. Đối với Việt Nam, việc tiếp tục cụ thể hóa các quy định trong Luật Tín ngưỡng, tôn giáo 2016 là cần thiết. Cần làm rõ các thủ tục hành chính, tiêu chí công nhận tổ chức tôn giáo, và cơ chế giải quyết khiếu nại, tố cáo một cách minh bạch để tránh sự tùy tiện trong áp dụng. Mục tiêu là tạo ra một hành lang pháp lý thông thoáng, tạo điều kiện cho các tôn giáo hoạt động và đóng góp tích cực cho xã hội.

5.2. Nâng cao vai trò của tòa án trong bảo vệ tự do tín ngưỡng

Tại Mỹ, tòa án là người bảo vệ cuối cùng cho các quyền tự do của công dân. Ở Việt Nam, việc nâng cao vai trò của tòa án hành chính trong việc thụ lý và xét xử các vụ việc liên quan đến tự do tín ngưỡng là một hướng đi quan trọng. Khi người dân và các tổ chức tôn giáo có thể tìm đến một cơ quan tài phán độc lập để bảo vệ quyền lợi hợp pháp của mình, niềm tin vào pháp luật sẽ được củng cố. Điều này đòi hỏi không chỉ hoàn thiện pháp luật về tố tụng mà còn nâng cao năng lực và tính độc lập của thẩm phán trong việc xét xử các vụ án nhạy cảm này.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Mở đầu, Ba phần, Kết luận và Danh mục tài liệu tham khảo. Phần 1: Cơ sở lý luận và pháp lý về quyền tự do tôn giáo ở Mỹ; Phần 2: Thực tiễn về quyền tự do tôn giáo Mỹ; 10 Phần 3: Những hạn chế và những giá trị phổ biến của quyền tự do tôn giáo ở Mỹ và giá trị tham khảo đối với Việt Nam. 11 PHẦN I NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ TÔN GIÁO VÀ QUYỀN TỰ DO TÔN GIÁO Ở MỸ 1.1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ TÔN GIÁO 1.1 Khái niệm và nguồn gốc của tôn giáo 1. Khái niệm tôn giáo Tôn giáo có mặt từ buổi bình minh của xã hội loài người.

Giới khoa học đã 8 thống nhất có một thời kì rất dài con người chưa biết đến tôn giáo. Ăngghen “Tôn giáo sinh ra từ thời đại hết sức nguyên thủy. những khái niệm tôn giáo ban đầu ấy thường là chung cho một tập đoàn dân cư, cùng dòng máu, sau lại 9 phân chia ra, phát triển lên một cách riêng biệt ở mỗi dân tộc”. Mặc dù là một hiện tượng xã hội xuất hiện từ xa xưa trong lịch sử, đồng hành cùng con người trong tiến trình vận động và phát triển (ít nhất cho đến ngày nay), tuy nhiên, việc đặt ra câu hỏi: “Tôn giáo là gì?” mới chỉ được giới khoa học thực sự đặt ra trong thời gian gần đây, khi tôn giáo trở thành vấn đề được xã hội quan tâm.

Từ “tôn giáo” trong tiếng Anh là “religion”, có nguồn gốc của nó từ tiếng Latinh là “relegare” hoặc “relegere”. Từ “relegare” biểu thị “buộc lại với nhau”, “liên kết với nhau”, hàm chứa ý nghĩa “đoàn kết” hoặc “liên kết hữu nghị”; từ “relegere” biểu thị “luyện tập lặp đi lặp lại”, “thực hành khắc khổ”, nói chung là chỉ 10 đặc điểm lặp đi lặp lại của nghi thức tôn giáo. 8 Đó là thời kì từ khi loài người ra đời, sống theo bầy nguyên thuỷ, chưa thành xã hội ổn định đến thời kì xã hội thị tộc – bộ lạc ra đời, kéo dài hàng triệu năm. Tôn giáo chỉ ra đời cách đây 100.000 năm từ khi con người hiện đại Homo sapiens xuất hiện trong xã hội thị tộc – bộ lạc.

Theo: Đặng Nghiêm Vạn, Bàn về tín đồ và tổ chức của một tôn giáo, Tạp chí Nghiên cứu Tôn giáo, số 2 – 2003, tr. Ăngghen, Toàn tập, tập 16, Nxb. Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 1995, tr. 10 Lưu Bành, Tôn giáo Mỹ đương đại, Nxb.

Tôn giáo - Nxb. Từ điển bách khoa (bản dịch của Trần Nghĩa Phương), Hà Nội 2009, tr. Còn theo nhà nghiên cứu tôn giáo Việt Nam Đặng Nghiêm Vạn, thuật ngữ “Tôn giáo” ngày nay, tiếng Latinh, có gốc từ thuật ngữ “legere”, tiếng Anh là “religion”, có nghĩa là thu lượm thêm sức mạnh siêu nhiên. Ông còn chỉ rõ: Những thuật ngữ để chỉ các khái niệm khoa học nói chung thường xuất phát từ phương Tây, một số được dịch qua chữ Hán.

Các thuật ngữ trong lĩnh vực tôn giáo cũng không thoát khỏi quy luật đó. Khi không gian xã hội mở rộng ra toàn cầu, khi tiếp cận với những nền văn minh ngoài Châu Âu, vì tính thống nhất nhưng đa dạng của loài người, các nhà khoa học cố gắng thay đổi nội dung các thuật ngữ cho bao quát được tất cả, để tránh chủ nghĩa trung tâm Châu Âu. Tuy nhiên, nhiều tác giả Châu Âu khi nghiên cứu Châu Âu, vẫn dùng thuật ngữ với nội dung thích hợp với Châu Âu. Do vậy, những định nghĩa các khái niệm 12 Nội hàm của thuật ngữ này cũng có một quá trình biến đổi.

Hiện nay, có nhiều quan niệm, quan điểm và cách định nghĩa khác nhau về tôn giáo. Vào những năm đầu công nguyên, khi đạo Kitô xuất hiện, đế chế Roma yêu cầu phải có một tôn giáo chung và muốn xóa bỏ các tôn giáo trước đó. Khái niệm “religion” lúc này là chỉ đạo Kitô. Trong thời kỳ này, những đạo khác Kitô đều bị coi là tà đạo.

Đến thế kỷ XVI, với sự ra đời của Tin Lành – một đạo tách ra từ Công giáo, trên diễn đàn khoa học và thần học châu Âu, “religion” trở thành một thuật ngữ chỉ hai tôn giáo thờ cùng một chúa. Sau đó, cùng với sự bành trướng của chủ nghĩa tư bản ra khỏi phạm vi Châu Âu và với sự tiếp xúc với các tôn giáo thuộc các nền văn minh khác Kitô giáo, “religion” là thuật ngữ dần dần được dùng để chỉ các 11 hình thức tôn giáo khác nhau trên thế giới. Khi dịch sang các ngôn ngữ khác, “religion” có những phiên bản khác nhau. Chẳng hạn, nó được dịch thành “Tông giáo” ở Nhật Bản vào đầu thế kỷ XVIII.

Tuy nhiên, ở Trung Hoa, thuật ngữ Tông giáo (vào thế kỷ XIII) lại hàm nghĩa chỉ đạo Phật (Giáo: đó là lời thuyết giảng của Đức Phật, Tông: lời của các đệ tử Đức Phật). Thuật ngữ Tông giáo được du nhập vào Việt Nam từ cuối thế kỷ XIX và được đăng 12 trên các báo, nhưng do kỵ húy của vua Thiệu Trị nên được gọi là “Tôn giáo”. thường chưa thống nhất. Tuy nhiên, ta buộc phải và phải dùng các thuật ngữ đó, vì tính phổ biến, nhưng cần mở rộng hay thu hẹp cho đúng với thực tiễn đối tượng được nghiên cứu.

Tuy ta có thuật ngữ đạo, thờ cúng, nhưng vẫn phải dùng thuật ngữ tôn giáo. Theo: Đặng Nghiêm Vạn, Bàn về tín đồ và tổ chức của một tôn giáo, Tạp chí Nghiên cứu Tôn giáo, số 2 – 2003, tr. 11 Mục “Phổ biến kiến thức” -Viện nghiên cứu tôn giáo http://vnctongiao.org- module- news- ViewContent.asp?langid=2&ID=124, truy cập 5- 2- 2011. 12 Mục “Phổ biến kiến thức” -Viện nghiên cứu tôn giáo http:// vnctongiao.org- module- news- ViewContent.asp?langid=2&ID=124, truy cập 5- 2- 2011.

Có một số từ gần nghĩa với tôn giáo được sử dụng, như - Đạo: từ này xuất xứ từ Trung Hoa, tuy nhiên “đạo” không hẳn đồng nghĩa với tôn giáo vì bản thân từ đạo cũng có thể có ý nghĩa phi tôn giáo. “Đạo” có thể hiểu là con đường, học thuyết. Mặt khác, “đạo” cũng có thể hiểu là cách ứng xử làm người: đạo vợ chồng, đạo cha con, đạo thầy trò… Vì vậy khi sử dụng từ “đạo” với ý nghĩa tôn giáo thường phải đặt tên tôn giáo đó sau “đạo”. Ví dụ: đạo Phật, đạo Kitô…; -Giáo: từ này có ý nghĩa tôn giáo khi nó đứng sau tên một tôn giáo cụ thể.

Chẳng hạn: Phật giáo, Nho giáo, Kitô giáo… “giáo” ở đây là giáo hóa, dạy bảo theo đạo lý của tôn giáo. Tuy nhiên “giáo” cũng có thể được hiểu với nghĩa phi tôn giáo (lời dạy của thầy dạy học). Có một điểm cần chú ý là: thường không sử dụng từ “giáo” đối với tôn giáo mới phát sinh như Cao Đài, Hòa Hảo…; - Thờ: đây có lẽ là từ thuần Việt cổ nhất. Thờ có ý bao hàm một hành động biểu thị sự sùng kính một đấng siêu linh: thần thánh, tổ tiên… đồng thời có ý nghĩa như cách ứng xử với bề trên cho phải đạo như thờ vua, thờ cha mẹ, thờ thầy hay một người nào đó mà mình mang ơn… Thờ thường đi đôi với cúng; cúng cũng có nhiều nghĩa: vừa mang tính tôn giáo, vừa mang tính thế tục.

Cúng theo ý nghĩa tôn giáo có thể hiểu là tế, là tiến dâng, là cung phụng, là vật hiến tế… Ở Việt Nam, cúng có nghĩa là dâng lễ vật cho các đấng siêu linh, cho người đã khuất nhưng cúng với ý nghĩa trần tục cũng có nghĩa là đóng góp cho việc công ích, việc từ thiện… Tuy nhiên, từ ghép “thờ cúng” chỉ dành riêng cho các hành vi và nội dung tôn giáo. Đối với người Việt, tôn giáo 13 Tôn giáo là đối tượng nghiên cứu của nhiều bộ môn khoa học xã hội và là một vấn đề được bàn luận nhiều trong giới nghiên cứu. Ngay định nghĩa về nó, cũng có rất nhiều cách tiếp cận khác nhau. Các nhà thần học cho rằng “Tôn giáo là mối liên hệ giữa thần thánh và con người”.

Tylor cho rằng tôn giáo là niềm tin vào các thực thể vô hình như thần thánh, ma quỷ, vong hồn… ; hay theo định nghĩa của E. Durkheim “Tôn giáo là một hệ thống cố kết những tín ngưỡng và thực hành có liên quan tới các sự vật linh thiêng, tức là những sự vật được tách riêng ra, bị cấm đoán, đó là những tín ngưỡng và thực hành nối kết tất cả những ai tin theo thành một cộng đồng gọi là giáo hội". Nhà xã hội học M. Weber, trong tác phẩm Xã hội học tôn giáo lại viết: "Định nghĩa tôn giáo là cái gì là việc không thể vào phần khởi đầu của một công trình như công trình nghiên cứu này.

Nếu thật cần, có thể cố gắng đưa ra định nghĩa nhưng chỉ ở phần kết luận của cuộc nghiên cứu. Bản chất của tôn giáo không phải là mối quan tâm của chúng ta khi xác định nhiệm vụ là nghiên cứu 13 những điều kiện và ảnh hưởng của một loại hành vi xã hội đặc biệt". Theo định nghĩa của J. Wach: “Tôn giáo là kinh nghiệm về cái thiêng”.

Hình thức tôn giáo rất đa dạng, đa dạng đến nỗi một vị có quyền uy trong Giáo hội Công giáo đã có ý kiến phủ nhận Phật giáo như một tôn giáo, hoặc còn có ý kiến tranh cãi coi Nho giáo có 14 phải là một hình thức tôn giáo hay không. Một số nhà tâm lý học lại cho rằng: Tôn giáo là sự sáng tạo của mỗi cá nhân trong nỗi cô đơn của mình, tôn giáo là sự cô đơn, nếu “anh” chưa từng cô đơn thì “anh” chưa bao giờ có tôn giáo. Dưới khía cạnh xã hội, C.Mác cho rằng “Tôn giáo là tiếng thở dài của chúng sinh bị áp bức, là trái tim của thế giới không có trái tim, nó là tinh thần của trật tự không có tinh thần”. Nhìn nhận theo nguồn gốc, Ph.Ăngghen cho rằng “Tôn giáo là sự phản ánh hoang đường vào trong đầu óc con người những lực lượng bên ngoài, cái mà thống trị họ trong đời sống hàng ngày”.

Không phải không có lí trong những văn bản buổi đầu mang tính pháp lí của Hồ Chủ Tịch, Người không dùng chữ Tôn giáo. Trong Chương trình Việt Minh do theo thuật ngữ thuần Việt là thờ hay thờ cúng hoặc theo các từ gốc Hán đã trở thành phổ biến là đạo, là giáo. Thuật ngữ tôn giáo trong sinh hoạt đời thường ít được sử dụng. 13 Nguyễn Xuân Nghĩa, Định nghĩa về tôn giáo và những hệ luận trong nghiên cứu quá trình thế tục hoá (nhìn từ góc độ xã hội học), Nghiên cứu Tôn giáo, số 2 – 2002, tr.21-27 14 Đặng Nghiêm Vạn, Lại bàn về tôn giáo, Nghiên cứu Tôn giáo, số 4 – 2004, tr.

14 Người biên soạn chính đã thể hiện rõ: “… 2.