MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài nghiên cứu Công cuộc đổi mới và mở cửa nền kinh tế do Đảng Cộng sản Việt Nam đề xướng từ Đại hội VI (12/1986) đã đem lại những thành quả to lớn về kinh tế và xã hội. Nền kinh tế nước ta sau hơn hai mươi năm đổi mới đã có những chuyển biến tích cực, hợp tác và giao lưu thương mại ngày càng phát triển. Đặc biệt, kể từ khi trở thành thành viên thứ 150 của Tổ chức Thương mại thế giới (WTO) vào ngày 07/11/2006 và gần đây nhất ngày 04/02/2016, Việt Nam chính thức ký gia nhập Hiệp định đối tác xuyên Thái Bình Dương (TPP) đánh dấu quá trình hội nhập mạnh mẽ của Việt Nam với các nước trong khu vực và trên thế giới, mặc dù Hiệp định này hiện tại vẫn đang trong giai đoạn hoàn thiện các thủ tục pháp lý khi Hoa Kỳ đã chính thức tuyên bố rút khỏi thành viên của TPP.
Trong trường hợp TPP chính thức có hiệu lực thì bên cạnh những khó khăn và thách thức, Việt Nam sẽ là một trong những quốc gia được hưởng nhiều lợi ích. Một trong những lợi ích mà Việt Nam sẽ được TPP mang lại là quyền tự do kinh doanh của các chủ thể cũng ngày càng được mở rộng đặc biệt nội dung đó được thể hiện thông qua các quy định của pháp luật về quyền tự do kinh doanh trong giải quyết các tranh chấp thương mại bằng thủ tục tố tụng trọng tài. Trong xu thế hội nhập kinh tế quốc tế, việc xảy ra các tranh chấp thương mại là điều không thể tránh khỏi. Hiện có rất nhiều phương pháp giải quyết tranh chấp nhưng phương pháp giải quyết tranh chấp bằng trọng tài đang là phương thức được xem trọng trên trường quốc tế.
Tuy nhiên, làm thế nào để sáng tỏ quyền tự do kinh doanh trong giải quyết tranh chấp thương mại bằng trọng tài và tận dụng hiệu quả quy định của pháp luật về quyền tự do kinh doanh trong giải quyết tranh chấp thương mại thông qua trọng tài tại Việt Nam đang là vấn đề đặt ra. Thực tiễn quyền tự do kinh doanh trong giải quyết tranh chấp thương mại 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com thông qua thủ tục tố tụng trọng tài đang có những rào cản, hạn chế một phần hoặc toàn phần về quyền tự do kinh doanh của các chủ thể trong khi lựa chọn hình thức giải quyết tranh chấp ngoài Tòa án này. Có thể kể đến đó là các điều kiện, thủ tục trọng tài khi giải quyết tranh chấp thương mại. Nói như vậy, không có nghĩa là chúng ta đang phủ nhận vai trò của trọng tài khi giải quyết tranh chấp thương mại nhưng không phải mọi quy định mang tính thủ tục hay điều kiện đều hoàn toàn phù hợp trong việc thực hiện quyền tự do kinh doanh của các bên trong nền kinh tế khi Việt Nam là một trong số các nước đang trong xu thế toàn cầu hóa.
Giải quyết tranh chấp thương mại bằng trong tài đã phổ biến ở hầu hết các nước trên thế giới. Ở Việt Nam, do đặc thù của nền kinh tế, chính trị, xã hội nên hình thức này phát triển muộn hơn. Trước sự phát triển mạnh mẽ của đất nước, đặc biệt là sự gia tăng về số lượng, tính chất phức tạp của các quan hệ tranh chấp thương mại, ngày 28/4/1993, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Quyết định số 204/1993/TTg về việc thành lập Trung tâm trọng tài quốc tế Việt Nam (VIAC). Mặt khác, hệ thống pháp luật Việt Nam nói chung cũng đã và đang hoàn thiện để đảm bảo tốt nhất quyền tự do kinh doanh của chủ thể trong giải quyết tranh chấp thương mại thông qua thủ tục tố tụng trọng tài.
Từ thực tiễn trên, em đã quyết định chọn đề tài “Quyền tự do kinh doanh trong giải quyết tranh chấp thương mại bằng Trọng tài khi Việt Nam gia nhập TPP” làm đề tài cho luận văn tốt nghiệp của mình. Mục tiêu nghiên cứu 1. Mục tiêu tổng quát Luận văn tập trung nghiên cứu nhằm làm sáng tỏ những vấn đề lý luận về quyền tự do kinh doanh nói chung, quyền tự do kinh doanh trong giải quyết tranh chấp thương mại nói riêng và nêu lên được một cách khái quát nhất các 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com quy định của pháp luật Việt Nam về quyền tự do kinh doanh trong giải quyết tranh chấp thương mại thông qua thủ tục tố tụng trọng cũng như một số tác động của Hiệp định TPP đến quyền tự do kinh doanh trong giải quyết tranh chấp bằng cơ chế trọng tài tại Việt Nam nếu Hiệp định chính thức có hiệu lực. Trên cơ sở đó tìm ra những định hướng, giải pháp nhằm xây dựng và hoàn thiện pháp luật Việt Nam nhằm bảo đảm quyền tự do kinh doanh trong giải quyết tranh chấp thương mại thông qua thủ tục tố tụng trọng tài ở nước ta.
Mục tiêu cụ thể Để đạt được mục tiêu tổng quát nêu trên, luận văn đặt ra các mục tiêu cụ thể: Luận giải các vấn đề lý luận về quyền tự do kinh doanh nói chung, quyền tự do kinh doanh trong giải quyết tranh chấp thương mại nói riêng và việc giải quyết tranh chấp thương mại bằng thủ tục tố tụng trọng tài, từ đó xác định đúng đắn bản chất, nội dung, những yếu tố chi phối quyền tự do kinh doanh trong giải quyết tranh chấp thương mại của các chủ thể trong nền kinh tế; Phân tích các quy định của pháp luật hiện hành thể hiện quyền tự do kinh doanh trong giải quyết tranh chấp thương mại thông qua thủ tục tố tụng trọng tài, đánh giá thực trạng các quy định nêu trên trong thực tiễn giải quyết tranh chấp thương mại bằng trọng tài tại Việt Nam và những tác động của Hiệp định TPP đến quyền tự do kinh doanh trong giải quyết tranh chấp thương mại bằng trọng tài trong trường hợp Hiệp định có hiệu lực. Từ đó chỉ ra các khó khăn, vướng mắc mà Việt Nam đang và sẽ gặp phải và các nguyên nhân ảnh hưởng đến việc thực hiện quyền tự do kinh doanh của các chủ thể trong giải quyết tranh chấp thương mại bằng thủ tục tố tụng trọng tài khi Việt Nam gia nhập TPP. 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Đưa ra những giải pháp nhằm thực tiễn hóa một cách hiệu quả các quy định của pháp luật nhằm bảo đảm và nâng cao quyền tự do kinh doanh của các chủ thể trong giải quyết tranh chấp thương mại bằng trọng tài. Tình hình nghiên cứu đề tài Quyền tự do kinh doanh trong giải quyết tranh chấp thương mại thông qua thủ tục tố tụng trọng tài đang ngày càng được chú trọng trong giai đoạn hiện nay, chính vì thế một số công trình nghiên cứu về quyền tự do kinh doanh trong giải quyết tranh chấp thương mại nói chung và quyền tự do kinh doanh thông qua thủ tục trọng tài nói riêng đã được tiến hành ở nước ta.
Ở trong nước, đã có các bài viết và công trình nghiên cứu ở cấp độ khác nhau về phương thức giải quyết tranh chấp bằng trọng tài, có thể nêu một số công trình như: “Quyền con người trong thế giới hiện đại” do TS.Phạm Khiêm Ích và GS.TS Hoàng Văn Hảo chủ biên, “Thực trạng pháp luật kinh tế ở nước ta và các quan điểm đổi mới đưa pháp luật kinh tế vào cuộc sống” của PGS.TS Nguyễn Niên; “Một số vấn đề cấp thiết cần giải quyết để đảm bảo quyền tự do kinh doanh” của TS.Dương Đăug Huệ, Luận văn của Tiến sĩ Bùi Ngọc Cường năm 2001 “Xây dựng và hoàn thiện pháp luật kinh tế đảm bảo quyền tự do kinh doanh ở nước ta”. Ngoài ra, vấn đề hoàn thiện pháp luật kinh tế nói chung và pháp luật về giải quyết tranh chấp thương mại thông qua thủ tục tố tụng trọng tài nhằm nâng cao quyền tự do kinh doanh của các chủ thể còn thu hút sự chú ý của nhiều đề tài khoa học thuộc dự án do các tổ chức quốc tế thực hiện như: Dự án của Chương trình Phát triển Liên hợp quốc (Viết tắt là UNDP) mang tên “Tăng cường năng lực pháp luật tại Việt Nam” (Dự án VIE/94/003) mà nội dung chính là xây dựng khung pháp luật kinh tế phù hợp với nền kinh tế thị trường ở Việt Nam nói chung và nâng cao hiệu quả các quy định về quyền tự do kinh doanh của chủ thể trong giải quyết tranh chấp thương mại bằng trọng tài tại Việt Nam nói riêng. 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Nhìn chung, các bài viết, các công trình nghiên cứu nói trên đã đề cập đến nhiều khía cạnh và ở các mức độ khác nhau của quyền tự do kinh doanh trong giải quyết tranh chấp thương mại bằng trọng tài, so với thời điểm hiện tại, pháp luật về đảm bảo quyên tự do kinh doanh nói chung và quyền tự do kinh doanh trong giải quyết tranh chấp thương mại thông qua thủ tục tố tụng trọng tài nói riêng ở nước ta hiện nay đã có nhiều thay đổi. Tuy nhiên, chưa có một công trình nghiên cứu có hệ thống khía cạnh các quy định của pháp luật hiện hành và các biện pháp bảo đảm quyền tự do kinh doanh của chủ thể trong giải quyết tranh chấp kinh doanh thương mại thông qua thủ tục tố tụng trọng tài khi Việt Nam gia nhập TPP và nhất là thực trạng của pháp luật trong việc đảm bảo quyền tự do kinh doanh trong giải quyết tranh chấp thương mại bằng trọng tài ở nước ta hiện nay.
Trên cơ sở đó đưa ra những kiến nghị để xây dựng và hoàn thiện pháp luật kinh tế đảm bảo quyền tự do kinh doanh của chủ thể trong nền kinh tế khi giải quyết tranh chấp thương mại bằng con đường trọng tài. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu Quyền tự do kinh doanh nói chung và quyền tự do kinh doanh trong giải quyết tranh chấp thương mại thông qua tố tụng trọng tài nói riêng là một trong những vấn đề pháp lý có nội dung rất rộng, liên quan đến nhiều lĩnh vực khoa học. Trong khuôn khổ Luận văn này, em không có tham vọng và không có đủ trình độ cần thiết để giải quyết tất cả các vấn đề về quyền tự do kinh doanh của các chủ thể.