phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo và phụ lục, luận án gồm 4 chƣơng. 16 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU QUY TRÌNH TỔ CHỨC, THỰC HIỆN TUYẾN BÀI ĐIỀU TRA Ở CÁC TÕA SOẠN BÁO Luận án tổng luận các công trình nghiên cứu trên thế giới và tại Việt Nam với mục đích tìm kiếm các luận cứ, luận chứng thu đƣợc từ những công trình nghiên cứu đi trƣớc về quy trình tổ chức thực hiện các tuyến bài điều tra ở tòa soạn báo; tìm hiểu những giá trị khoa học mà luận án có thể vận dụng và tham khảo trong quá trình nghiên cứu nhằm xác định khung lý thuyết chứng minh giả thuyết nghiên cứu và có đƣợc một bức tranh tổng quát về cơ sở lý thuyết nghiên cứu luận án. Kết cấu tổng quan đƣợc triển khai theo hai hƣớng nghiên cứu liên quan trực tiếp đến luận án: Hƣớng nghiên cứu về lý luận và thực tiễn báo chí điều tra; Hƣớng nghiên cứu về quy trình sáng tạo tác phẩm báo chí điều tra và quy trình tổ chức, thực hiện tuyến bài điều tra. Hướng nghiên cứu về lý luận và thực tiễn báo chí điều tra 1.
N iên cứu trên t ế iới về lý luận v t ực tiễn báo c í điều tra 1. Nghiên cứu về các dấu mốc của lịch sử báo chí điều tra trên thế giới Theo lịch sử của "báo chí phơi bày" (khởi điểm của báo chí điều tra) trong lịch sử Báo chí Mỹ, một số nhà nghiên cứu lịch sử báo chí cho rằng báo chí điều tra tại Mỹ đã đƣợc nhen nhóm từ cuối thế kỷ 17, đầu thế kỷ 18, khi Benjamin Harris (ngƣời sáng lập Publick Occurrences Both Forreign and Domestick - tờ báo đầu tiên sử dụng Tiếng Anh tại Châu Mỹ, xuất bản đầu tiên vào 25/09/1690) và James Franklin (ngƣời sáng lập tờ New England Courant năm 1721, ngƣời phản đối mạnh mẽ các chính sách của lãnh đạo của Boston và đặc biệt chỉ trích sự thất bại của họ trong việc ngăn chặn các cuộc tấn công của cƣớp biển trên Đại Tây Dƣơng) khám phá ra vụ bê bối của các quan chức Boston. Nhà nghiên cứu lịch sử truyền thông James Baughman và biên tập viên của tờ Times Richard Clurman cho rằng sự phát triển của công nghệ và sự cạnh tranh trong ngành, đặc biệt là sự phát triển của 17 truyền thông qua vô tuyến truyền hình, chính là nguyên nhân báo chí điều tra xuất hiện vào những năm 1960. Nhiều tờ báo, tạp chí đã coi báo chí điều tra nhƣ một giải pháp cạnh tranh với truyền hình, bởi truyền hình từng đƣợc cho là không phù hợp với những nội dung nghiên cứu sâu và chi tiết.
Nhƣng lời giải thích này bỏ qua lịch sử hoạt động điều tra qua truyền thông tivi, radio và cũng chƣa đề cập đến sự thất bại của báo chí những năm 1920 và 1930, thời điểm các chƣơng trình radio nắm vị trí bá chủ ngành kinh doanh thông tin. Biên tập viên Carey McWilliams của Tạp chí The Nation chỉ ra 2 yếu tố thúc đẩy sự phát triển của báo chí điều tra - sự xuất hiện của công nghệ mới và độc giả mới bởi những căng thẳng gia tăng trong xã hội. Cho đến giữa thập niên 70 của thế kỷ XX, báo chí điều tra trên thế giới đã đạt một số thành công nhất định. Trong giai đoạn này cơ quan báo chí và các hãng truyền thông chƣa nỗ lực đầu tƣ đào tạo nhà báo của mình mà các nhà báo hầu hết phải tự mình tìm cách kết nối, phát triển năng lực kỹ năng phục vụ hoạt động điều tra.
Năm 1975 là dấu mốc quan trọng của báo chí điều tra thế giới với sự ra đời của IRE (Investigative Reporters and Editors - Nhà báo và Biên tập viên điều tra), một tổ chức phi lợi nhuận đƣợc thành lập nhằm cải thiện chất lƣợng báo chí điều tra. Nó hoạt động nhƣ một diễn đàn nơi nhà báo trên toàn thế giới có thể giúp đỡ lẫn nhau bằng cách chia sẻ các ý tƣởng về câu chuyện, kỹ thuật tin tức và nguồn tin. Cuốn sách The Evolution of American Investigative Journalism (Tạm dịch: Sự phát triển của Báo chí điều tra Mỹ) của tác giả James L. Aucoin, cũng đã chỉ ra rằng, vai trò và tầm quan trọng của báo chí điều tra là rất lớn, đáp ứng nhu cầu thông tin minh bạch, khách quan của công chúng và tiềm ẩn cả những sức mạnh có thể tạo nên sự tác động mạnh mẽ nhiều mặt đến đời sống xã hội [84].
Nghiên cứu quốc tế về bản chất và sứ mệnh của báo chí điều tra Tác giả A.A Chertƣhơnƣi (2004) trong cuốn Báo chí điều tra, (Nxb Thông tấn, Hà Nội) dẫn quan điểm của một nhà báo làm việc trong một toà 18 soạn nổi tiếng trong lĩnh vực điều tra ở Mỹ rằng: mục tiêu của báo chí điều tra là tìm tòi sự kiện nằm sâu dƣới bề mặt, giúp bạn đọc hiểu rằng những điều gì đã xảy ra trong thế giới phực tạp của chúng ta [3, tr. Các nghiên cứu lý thuyết báo chí điều tra của Mỹ và các nƣớc phát triển chủ yếu tiếp cận và trình bày ở mức độ bao quát sự việc, nắm bản chất và đƣa ra những nhận diện đặc điểm của báo chí điều tra theo từng vấn đề, cụ thể là những vấn đề góc khuất, cố ý hay vô tình bị che dấu. Theo tác giả Mark Lee Hunter trình bày trong cuốn "Story - based Inquiry- A manual for investigative journalists (Tạm dịch: Điều tra dựa trên câu chuyện - Sổ tay của Nhà báo điều tra): Báo chí điều tra liên quan đến việc phơi bày cho công chúng các vấn đề đang bị che dấu - do cố ý bởi những ngƣời nắm quyền lực, hay do vô tình, bị ẩn đằng sau một khối lƣợng lớn hỗn độn sự kiện và hoàn cảnh, trở ngại cho việc tìm hiểu, nắm bắt. Báo chí điều tra đòi hỏi sử dùng cả nguồn thông tin và tài liệu mật và công cộng [91, tr.
Hay nhƣ Trung tâm Báo chí Điều tra CIR đặt tại Hoa Kỳ đã miêu tả, báo chí điều tra là theo đuổi các câu chuyện bị che dấu về những cá nhân và các tổ chức có ảnh hƣởng đến cộng đồng. "Đây là những câu chuyện khó khăn: khó để ráp nối và khó nói ra. Thường phải mất nhiều tháng nghiên cứu và hàng trăm cuộc phỏng vấn, lần theo các mối dẫn dắt, kiểm tra nguồn tin, và cuối cùng viết ra một câu chuyện". Trong cuốn sách "Investigative journalism as a means of resistance" (Tạm dịch: Báo chí điều tra - Một hình thức đối kháng) của tác giả David Bauer lại cho rằng, tâm điểm của báo chí điều tra là những vụ bê bối.
Mục đích của báo chí điều tra là tạo ra một vụ tai tiếng, nếu đạt đƣợc nhƣ vậy tức là đã có hiệu quả. Tác giả cuốn sách còn chỉ ra cụ thể báo chí điều tra là gì, tại sao nó là cần thiết ngày hôm nay, làm thế nào nó hoạt động với tƣ cách là một phƣơng tiện kháng cự hay nói đúng hơn là một phƣơng tiện chống lại, một cuộc kháng chiến thông qua ngôn ngữ bằng chứng cụ thể [86, tr. 19 Cơ quan của Liên hợp quốc về ma tuý và tội phạm (UNODC) và Viện nghiên cứu về tƣ pháp và tội phạm liên khu vực của Liên hợp quốc (UNICRI) (2011), trong cuốn sách Hướng dẫn kỹ thuật về việc thực thi Công ước của Liên hợp quốc về chống tham nhũng, Nxb Lao động - xã hội, Hà Nội dành một mục hơn 1 trang để nhận định rằng: việc đáp ứng quyền tiếp cận thông tin liên quan đến hành chính công cần đến sự tham gia của các phƣơng tiện truyền thông đại chúng: " …việc tiếp cận thông tin về chính sách sẽ khởi nguồn từ việc xác định các lý do mà việc tiếp cận cần được hạn chế hoặc bị từ chối". Công việc điều tra của cơ quan điều tra và của nhà báo đƣợc xem xét trong khuôn khổ này [5, tr.
Qua tiếp cận các nguồn tài liệu nƣớc ngoài về báo chí điều tra, chúng tôi nhận thấy báo chí điều tra đƣợc tiếp cận theo nhiều hƣớng và nhiều bình diện khác nhau. Điểm chung nhất của các tài liệu về báo chí điều tra ở Mỹ và các nƣớc phát triển đều cho rằng báo chí điều tra là một trong những công cụ thiết yếu nhất nhằm thực hiện Công ƣớc Liên hợp quốc về phòng chống tham nhũng. Trong hội thảo Sáng kiến chống tham nhũng khu vực châu Á Thái Bình Dƣơng lần thứ năm tại Jakarta (Indonesia) ngày 6-7/8/2007, các sáng kiến của các quốc gia đều nhận mạnh rằng: muốn thúc đẩy thực thi Công ước của Liên hợp quốc về chống tham nhũng (UNCAC) thì cần phải có khung lý thuyết, công cụ và phƣơng tiện nhằm phòng chống và quản lý xung đột lợi ích [82]. Cuốn kỷ yếu của hội thảo này dành riêng phần 3 đề cập tới chuẩn mực nhân cách, đạo đức, đặc biệt là với các tổ chức văn hoá có liên quan, với nghiên cứu trƣờng hợp tại Trung Quốc, Australia, Pakistan và Malaysia.
Các cơ quan báo chí đƣợc đề cập đến trong tài liệu này nhƣ là các cơ quan có chức năng giám sát vấn đề xung đột lợi ích, và nhà báo là các cá nhân đòi hỏi yêu cầu cao về ý thực lợi ích công, nhân cách và chuẩn mực đạo đức [82, tr. Cũng theo hƣớng này, cuốn Hướng dẫn kỹ thuật về việc thực thi Công ước của Liên hợp quốc về chống tham nhũng do cơ quan Liên hợp quốc về ma tuý và tội phạm (UNODC) phát hành nhấn mạnh: 20 Một cơ quan/ một số cơ quan cần đƣợc giao trách nhiệm điều tra và thu thập thông tin cần thiết liên quan đến những trƣờng hợp xung đột lợi ích có thể xảy ra (…). Thông tin về những quy định xung đột lợi ích phải luôn có sẵn để công chúng tiếp nhận [5, tr. Trong cuốn A Manual for Investigative Journalism (Sổ tay báo chí điều tra), xuất bản bởi KAS Media Programme Sub-Sahara Africa, do Syed Nazakat & the KAS Media Programme đồng chịu trách nhiệm biên tập, năm 2010 xuất bản lần đầu, sửa chữa, bổ sung năm 2016) nhấn mạnh bản chất của báo chí điều tra "là thể loại báo chí mà ở đó, phóng viên đi sâu vào khám phá chỉ một câu chuyện, có thể là vụ tham nhũng đang bị che dấu, đánh giá về chính sách của chính phủ, doanh nghiệp hoặc tập trung vào xu hướng xã hội, kinh tế, chính trị hoặc văn hoá".