CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ RỦI RO TÍN DỤNG VÀ QUẢN TRỊ RỦI RO TÍN DỤNG TẠI CÁC NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1. Rủi ro tín dụng 1. Khái niệm rủi ro tín dụng Rủi ro tín dụng là loại rủi ro phát sinh trong quá trình cấp tín dụng mà khách hàng vì lý do nội bộ hay ngoại cảnh mà mất khả năng thanh toán một phần hay toàn bộ nghĩa vụ thanh toán không đúng hạn được quy định tại hợp đồng. Trong hoạt động ngân hàng, rủi ro tín dụng là khả năng xảy ra tổn thất của các tổ chức tín dụng do khách hàng không thực hiện hoặc không có khả năng thực hiện nghĩa vụ của mình theo cam kết.
Đây được coi là rủi ro lớn nhất và thường xuyên xảy ra nhất, gây tổn thất và ảnh hưởng nghiêm trọng đế hiệu quả kinh doanh ngân hàng. Phân loại rủi ro tín dụng • Phân loại theo tính chất của rủi ro tín dụng - Rủi ro khách quan: là rủi ro xảy ra do các nguyên nhân khách quan như thiên tai, dịch bệnh, hỏa hoạn, người vay bị chết, mất tích,… dẫn đến thất thoát vốn vay mặc dù ngân hàng và người đi vay đã thực hiện đầy đủ các quy định về quản lý và sử dụng khoản vay cũng như các cam kết khác trong hợp đồng tín dụng. - Rủi ro chủ quan: là rủi ro xảy ra do lỗi của ngân hàng hoặc người đi vay có thể là vô tình hay cố ý gây ra dẫn đến thất thoát vốn vay. • Phân loại theo nguồn gốc hình thành rủi ro - Rủi ro giao dịch: là rủi ro xảy ra do những hạn chế trong quá trình giao dịch, xét duyệt cho vay cũng như khi đánh giá khách hàng.
Rủi ro giao dịch bao gồm: rủi ro lựa chọn, rủi ro bảo đảm và rủi ro nghiệp vụ. + Rủi ro lựa chọn: là rủi ro liên quan đến việc đánh giá và phân tích tín dụng để lựa chọn những dự án, phương án kinh doanh khả thi, có hiệu quả để ra quyết định cho vay. TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 6 + Rủi ro bảo đảm: là rủi ro phát sinh từ các tiêu chuẩn bảo đảm như các điều khoản trong hợp đồng cho vay, loại tài sản đảm bảo, hình thức đảm bảo, mức cho vay trên giá trị tài sản đảm bảo. + Rủi ro nghiệp vụ: là rủi ro liên quan đến công tác quản lý khoản vay.
- Rủi ro danh mục: là rủi ro phát sinh do những hạn chế trong quan lý danh mục cho vay của ngân hàng, bao gồm rủi ro nội tại và rủi ro tập trung. + Rủi ro nội tại: là rủi ro xuất phát từ những yếu tố, đặc điểm riêng biệt của mỗi chủ thể vay vốn hoặc từ ngành nghề, lĩnh vực kinh tế. + Rủi ro tập trung: là rủi ro xảy ra khi ngân hàng tập trung cho vay vốn quá nhiều vào một số khách hàng, một số ngành nghề, lĩnh vực kinh tế hay giới hạn trong một vùng địa lý nào đó. Hiện nay, rủi ro này ngày càng trở nên phổ biến do các ngân hàng chưa có sự quan tâm phân tích, đánh giá danh mục khách hàng hiện có, dẫn đến vô tình phát sinh rủi ro tín dụng tập trung.
Bên cạnh đó, do sự cạnh tranh ngày càng khốc liệt cũng như áp lực chỉ tiêu doanh số nên các ngân hàng chỉ mong sao cho vay được khách hàng nào là tốt khách hàng ấy mà không có sự quan tâm phân tích trong mối tương quan với dư nợ của ngành nghề, nhóm khách hàng hiện có. Ảnh hưởng của rủi ro tín dụng • Đối với ngân hàng Khi rủi ro tín dụng xảy ra, khách hàng không trả được nợ (nợ gốc và/hoặc lãi) dẫn đến tổn thất vốn cho vay, ngân hàng phải trích lập dự phòng để xử lý nợ xấu làm cho lợi nhuận kinh doanh sụt giảm, thậm chí thua lỗ. Điều này ảnh hưởng đến khả năng thanh toán các khoản tiền gửi đến hạn của dân chúng. Nếu tình trạng này tiếp tục xảy ra sẽ dẫn đến xuất hiện những tin đồn thất thiệt, khiến dân chúng hoài nghi, không yên tâm, lo sợ bị mất tiền, do đó sẽ gây ra hành động rút tiền hàng loạt, đẩy ngân hàng đến bờ vực phá sản.
• Đối với nền kinh tế TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 7 Có thể nói hệ thống ngân hàng được coi như là huyết mạch của nền kinh tế, với chức năng dẫn vốn từ nơi thừa đến nơi thiếu, đảm bảo cho các hoạt động của nền kinh tế được liên tục. Vì vậy, khi rủi ro tín dụng xảy ra, nợ xấu gia tăng, thì chức năng dẫn vốn của ngân hàng bị gián đoạn, các doanh nghiệp sẽ gặp nhiều khó khăn để duy trì hoạt động sản xuất kinh doanh do thiếu vốn mà sức khỏe của doanh nghiệp thì gắn liền với tình trạng nền kinh tế, do đó, nếu không có các biện pháp can thiệp kịp thời thì sẽ dẫn tới các nguy cơ như rối loạn lưu thông tiền tệ trong nước, giảm giá đồng bản tệ, đình trệ hoạt động sản xuất kinh doanh, khủng hoảng kinh tế… Bên cạnh đó, do xu hướng toàn cầu hóa nền kinh tế nên sự tác động này không chỉ giới hạn trong phạm vi một nước mà có thể còn lan rộng ra toàn thế giới tùy thuộc quy mô và mức độ ảnh hưởng của nền kinh tế nước đó. Các chỉ tiêu đánh giá rủi ro tín dụng Trong hoạt động ngân hàng, chất lượng tín dụng được thể hiện ở sự thỏa mãn nhu cầu vay vốn của khách hàng, phù hợp với sự phát triển kinh tế xã hội của đất nước, đồng thời đảm bảo sự tồn tại và phát triển của ngân hàng. Hiện nay chất lượng tín dụng được đánh giá trên 3 góc độ: - Đối với NHTM: chất lượng tín dụng được thể hiện ở phạm vi, mức độ và giới hạn tín dụng phải phù hợp với khả năng thực tế của ngân hàng, đảm bảo được tính cạnh tranh trên thị trường với nguyên tắc hoàn trả đúng hạn và có lãi.
- Đối với khách hàng: chất lượng tín dụng được đánh giá theo tính chất phù hợp với với mục đích sử dụng vốn với mức lãi suất và thời hạn cho vay hợp lý, bên cạnh đó là thủ tục vay đơn giản, nhanh chóng nhưng vẫn bảo đảm các nguyên tắc tín dụng. - Đối với nền kinh tế: chất lượng tín dụng được đánh giá qua mức độ đáp ứng vốn phục vụ sản xuất và lưu thông hàng hóa, góp phần giải quyết công ăn việc làm, khai thác các khả năng sản xuất của nền kinh tế, thúc đẩy quá trình tích tụ và tập trung sản xuất, giải quyết tốt mối quan hệ giữa tăng trưởng tín dụng và tăng trưởng kinh tế. TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 8 Xét trên góc độ ngân hàng, chất lượng tín dụng được phản ánh qua tình hình nợ xấu, nợ quá hạn. Vì vậy, các chỉ số thường được sử dụng để đánh giá rủi ro tín dụng (Trần Huy Hoàng, 2011): 1.
Tỷ lệ nợ quá hạn Theo Quyết định số 493/2005/QĐ-NHNN quy định về phân loại nợ, trích lập và sử dụng dự phòng để xử lý rủi ro tín dụng trong hoạt động ngân hàng của tổ chức tín dụng thì nợ quá hạn (Non performing loan – NPL) là khoản nợ mà một phần hoặc toàn bộ nợ gốc và/hoặc lãi đã quá hạn. Theo như quy định hiện nay của NHNN Việt Nam thì tỷ lệ nợ quá hạn của các ngân hàng thương mại không được vượt quá 5%. Dư nợ quá hạn Tỷ lệ nợ quá hạn = Tổng dư nợ cho vay Tuy nhiên, tỷ lệ trên chỉ đề cập đến các khoản nợ đã quá hạn mà không xem xét đến những khoản vay mà có một kỳ hạn bị quá hạn (khi đó, toàn bộ dư nợ từ kỳ hạn đó trở về sau sẽ bị chuyển sang nợ quá hạn). Như vậy để chính xác hơn phải là: Tổng dư nợ có nợ quá hạn Tỷ lệ dư nợ quá hạn = Tổng dư nợ cho vay Để đảm bảo quản lý chặt chẽ, hiện nay các ngân hàng thương mại Việt Nam phân loại các khoản nợ quá hạn theo thời gian như sau: + Nợ quá hạn từ 10 ngày đến 90 ngày: Nợ cần chú ý + Nợ quá hạn từ 91 ngày đến 180 ngày: Nợ dưới tiêu chuẩn + Nợ quá hạn từ 181 ngày đến 360 ngày: Nợ nghi ngờ + Nợ quá hạn trên 360 ngày: Nợ có khả năng mất vốn TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.
Tỷ lệ nợ xấu Nợ xấu (Bad Debt): là những khoản nợ quá hạn từ 91 ngày trở lên mà không đòi được và không được tái cơ cấu. Theo Thông tư số 13/2010/TT-NHNN về các tỷ lệ bảo đảm an toàn thì tỷ lệ nợ xấu dưới 3% được xem là trong giới hạn an toàn. Thông thường nợ xấu là những khoản nợ có các đặc trưng như: • Khách hàng đã không thực hiện nghĩa vụ trả nợ với ngân hàng khi các cam kết đã đến hạn. • Tình hình tài chính khách hàng đang có chiều hướng xấu dẫn đến có khả năng ngân hàng không thu hồi được cả vốn lẫn lãi.
• Tài sản đảm bảo được đánh giá là giá trị phát mãi không đủ trang trải nợ gốc và lãi. Hệ số rủi ro tín dụng Tổng dư nợ cho vay Hệ số rủi ro tín dụng = Tổng tài sản có Hệ số này cho biết tỷ trọng của khoản mục tín dụng trong tài sản có càng lớn thì lợi nhuận sẽ càng lớn nhưng đồng thời rủi ro tín dụng cũng rất cao. Thông thường, các ngân hàng thường chia tổng dư nợ cho vay thành ba nhóm: • Nhóm dư nợ cho vay có chất lượng xấu: là những khoản cho vay có mức độ rủi ro lớn nhưng có thể mang lại thu nhập cao cho ngân hàng. Nhóm này chiếm tỷ trọng thấp trong tổng dư nợ cho vay của ngân hàng.
• Nhóm dự nợ cho vay có chất lượng tốt: là những khoản cho vay có mức độ rủi ro thấp và mang lại thu nhập không cao cho ngân hàng. Nhóm này chiếm tỷ trọng thấp trong tổng dư nợ cho vay của ngân hàng vì đặc thù ngân hàng là một tổ chức kinh doanh vì lợi nhuận. • Nhóm dự nợ cho vay có chất lượng trung bình: là những khoản cho vay có mức độ rủi ro có thể chấp nhận được và thu nhập mang lại là vừa phải. Do TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 10 đó, nhóm này chiếm tỷ trọng áp đảo trong tổng dư nợ cho vay của ngân hàng.
Công thức chính xác hơn phải là: Tổng dư nợ của các khoản cho vay có chất lượng trung bình Hệ số rủi ro tín dụng = Tổng tài sản có 1. Tỷ lệ xoá nợ Các khoản xoá nợ ròng Tỷ lệ xoá nợ = Tổng dư nợ cho vay 1.