Chương 1: Nhận xét chung” và “Chương 2: Ông Đuyrinh hứa những gì”. Trong phần này Ph.Ăngghen tóm tắt sự phát triển của triết học, đặc biệt là sự phát triển phép biện chứng, chỉ ra tính tất yếu của sự ra đời triết học duy vật biện chứng, vai trò của phép biện chứng duy vật đối với việc nghiên cứu lịch sử xã hội, vạch ra mâu thuẫn trong xã hội tư bản tất yếu sẽ đưa chủ nghĩa tư bản đến chỗ bị tiêu diệt và thay vào đó là chủ nghĩa xã hội.Ăngghen cũng đã chỉ ra những lời lẽ huênh hoang của Đuyrinh. “Phần 1: Triết học” gồm 12 chương, từ chương III đến chương XIV, trong đó Ph.Ăngghen đã phê phán quan điểm triết học của Đuyrinh trên một loạt các vấn đề như mối quan hệ giữa hình ảnh trong tư duy của chúng ta về thế giới với bản thân thế giới; về tính thống nhất của thế giới; về không gian, thời gian; về sự vận động và đứng im của vật chất; về nguồn gốc sự sống và 14 sự phát triển của thế giới có sự sống; về những quy luật và phạm trù của phép biện chứng duy vật… Ph.Ăngghen đã vạch rõ rằng: quan điểm triết học của Đuyrinh thực chất là quan điểm duy tâm, siêu hình, không đưa ra được một tư tưởng mới nào, mà đơn giản chỉ là sự lặp lại có tính chất chiết trung những tư tưởng của Hêghen và một số các nhà triết học trước kia. Đồng thời với việc phê phán quan điểm triết học của Đuyrinh, Ph.Ăngghen đã trình bày một cách có hệ thống các quan điểm của chủ nghĩa duy vật biện chứng, khái quát những thành tựu của khoa học tự nhiên đương thời để chứng minh tính khoa học của các quan điểm của chủ nghĩa duy vật biện chứng, phân biệt với các quan điểm duy tâm, siêu hình trong lịch sử triết học.
“Phần 2: Kinh tế chính trị học” gồm 10 chương.Ăngghen tập trung phê phán quan điểm của Đuyrinh về những vấn đề của kinh tế chính trị học.Ăngghen đã chỉ rõ phương pháp của Đuyrinh khi nghiên cứu kinh tế chính trị là có tính chất duy tâm, siêu hình, phi lịch sử. Vì thế Đuyrinh đã không thấy được thực chất mối quan hệ biện chứng giữa lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất, giữa phương thức sản xuất hiện tại với phương thức sản xuất cũ, giữa kinh tế với chính trị và văn hoá, giữa sản xuất vật chất và sản xuất tinh thần. Đuyrinh đã không thể nào hiểu được quy luật quan hệ sản xuất phù hợp với trình độ phát triển của lực lượng sản xuất đã quy định sự thay thế các phương thức sản xuất trong lịch sử, tính chất tạm thời của phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa, không hiểu được đời sống kinh tế quyết định đời sống chính trị. Những quan điểm của Đuyrinh về các quan hệ xã hội chỉ là sự tưởng tượng từ đâu óc của ông ta.
Cùng với việc phê phán quan điểm duy tâm, siêu hình của Đuyrinh, Ph.Ăngghen đã trình bày một cách có hệ thống quan điểm của chủ nghĩa duy vật biện chứng trong luận giải các vấn đề của kinh tế chính trị học. Ông khẳng định quan điểm của chủ nghĩa duy vật biện chứng coi sản xuất vật chất là cơ sở cho sự tồn tại và phát triển xã hội, do vậy việc xem xét sự vận động của sản xuất xã hội trong lịch sử là chìa khoá để 15 xem xét sự biến đổi của các mặt khác của đời sống xã hội; giữa kinh tế và chính trị có mối quan hệ biện chứng với nhau, nhưng suy đến cùng kinh tế giữ vai trò quyết định đối với chính trị, chính trị có tính độc lập tương đối và tác động trở lại kinh tế nhưng không thể vượt quá những điều kiện kinh tế cho phép, không thể thoát ly trình độ phát triển của kinh tế. Trong sự phát triển của sản xuất vật chất thì quan hệ sản xuất phải phù hợp với trình độ phát triển của sản xuất. Do vậy, quan hệ sản xuất tư bản chủ nghĩa ra đời và tồn tại là do sự phát triển của lượng lượng sản xuất xã hội quyết định.
Quan hệ sản xuất tư bản chủ nghĩa dựa trên chế độ tư hữu tư nhân về tư liệu sản xuất ngày càng trở nên trật hẹp, không phù hợp với lực lượng sản xuất có tính chất xã hội hoá cao, do vậy nhất định nó phải bị thay thế bằng một quan hệ sản xuất mới phù hợp hơn – quan hệ sản xuất xã hội chủ nghĩa. Đó chính là tất yếu kinh tế của sự tồn tại tạm thời của chủ nghĩa tư bản. “Phần thứ 3: Chủ nghĩa xã hội” gồm 5 chương. Trong phần này Ph.Ăngghen tập trung phê phán quan điểm duy tâm siêu hình của Đuyrinh về những vấn đề của chủ nghĩa xã hội.Ăngghen đã chỉ rõ những sai lầm của Đuyrinh trong việc đánh giá học thuyết của các nhà xã hội chủ nghĩa không tưởng là Ôoen, Xanhximông và Phuriê.
Sai lầm của Đuyrinh là ở chỗ phủ định sạch trơn những học thuyết của họ, không thấy được những mặt tích cực của các học thuyết đó, không thấy được cơ sở kinh tế của những mặt hạn chế trong các học thuyết ấy. Chính vì vậy ông Đuyrinh cũng rơi vào sai lầm không tưởng. Những dự kiến của Đuyrinh về việc xây dựng một xã hội mới không phải xuất phát từ những yêu cầu của hiện thực khách quan, mà chỉ xuất phát từ mong muốn thuần tuý chủ quan của cá nhân ông ta. Đối lập với quan điểm của Đuyrinh, Ph.Ăngghen trình bày quan điểm duy vật về lịch sử của chủ nghĩa Mác cho rằng sản xuất vật chất là cơ sở của đời sống xã hội, do vậy phải xuất phát từ những quan hệ sản xuất hiện thực để giải thích các mặt của đời sống xã hội.
áp dụng quan điểm này vào việc nghiên cứu chủ nghĩa tư bản 16 đã cho thấy, chính mâu thuẫn giữa lực lượng sản xuất có tính xã hội hoá cao với quan hệ sản xuất vẫn dựa trên chế độ tư hữu tư nhân về tư liệu sản xuất trong phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa là mâu thuẫn cơ bản. Mâu thuẫn này biểu hiện thành mâu thuẫn giữa giai cấp vô sản và giai cấp tư sản. Việc giải quyết mâu thuẫn này tất yếu đưa đến việc thay thế quan hệ sản xuất tư bản chủ nghĩa bằng quan hệ sản xuất khác, thay thế chủ nghĩa tư bản bằng một xã hội mới – xã hội cộng sản chủ nghĩa. Đó chính là tất yếu kinh tế của cuộc cách mạng xã hội chủ nghĩa.
Tác phẩm “Chống Đuyrinh” có ý nghĩa cả về lý luận và thực tiễn. Về lý luận, thông qua cuộc đấu tranh với Đuyrinh về hàng loạt vấn đề triết học, kinh tế chính trị, chủ nghĩa xã hội để bác bỏ các luận chứng thiếu cơ sở khoa học, Ph.Ăngghen đã tổng kết, hệ thống hoá những quan điểm cơ bản của chủ nghĩa Mác gồm cả ba bộ phận hợp thành của nó là triết học, kinh tế chính trị học, chủ nghĩa xã hội khoa học. Cùng với việc phê phán các quan điểm duy tâm, siêu hình của Đuyrinh, tác phẩm đã làm sâu sắc và phong phú hơn nội dung triết học của chủ nghĩa Mác, bao gồm nhiều quan điểm, phương diện như vấn đề cơ bản của triết học, phép biện chứng duy vật, lý luận nhận thức, chủ nghĩa duy vật lịch sử… “Chống Đuyrinh” đã bảo vệ vững chắc chủ nghĩa duy vật biện chứng trước sự xuyên tạc của Đuyrinh, đóng góp lớn về mặt lý luận đối với quá trình phổ biến các giá trị của chủ nghĩa Mác vào đời sống, nhất là vào phong trào công nhân quốc tế và các phong trào đấu tranh vì dân chủ và công bằng xã hội, chống xu hướng độc quyền đang thịnh hành. Về thực tiễn, tác phẩm đã đóng vai trò quan trọng trong đấu tranh chống chủ nghĩa cơ hội, ngăn chặn việc truyền bá quan điểm sai lầm của Đuyrinh trong phong trào công nhân, từ đó giúp cho phong trào công nhân có cơ sở khoa học để xác định đúng mục tiêu, phương hướng của cuộc đấu tranh cách mạng, thống nhất về mặt tư tưởng và hành động.
17 “Chống Đuyrinh”, như tên gọi của cuốn sách, trước hết là chống lại thế giới quan duy tâm và duy vật tầm thường, phê phán phương pháp siêu hình, chủ nghĩa cải lương và chủ nghĩa không tưởng chính trị, xác lập phương pháp biện chứng thống nhất với chủ nghĩa duy vật, đưa ra cách hiểu đúng đắn về mối quan hệ giữa triết học và các khoa học cụ thể, giữa triết học và đời sống. Tác phẩm là một công trình tổng thể, nhưng không dàn trải mà tập trung vào những vấn đề cốt lõi, trong đó có những vấn đề được giải quyết một phần (vấn đề cơ bản của triết học, vấn đề tồn tại, đạo đức, pháp quyền…), có những vấn đề được trình bày khá hoàn chỉnh. Trong tác phẩm này, lý luận nhận thức của chủ nghĩa duy vật biện chứng đã được Ph.Ăngghen trình bày một cách có hệ thống.2 Nội dung quan niệm của Ph.Ăngghen về nhận thức Lý luận nhận thức hay còn gọi là nhận thức luận là vấn đề được nêu ra xem xét ngay từ khi triết học mới ra đời. Tất cả các trào lưu triết học đều xuất phát từ lập trường thế giới quan của mình để đưa ra hệ thống quan điểm nhất định về vấn đề nhận thức.
Xuất phát từ cách giải quyết đúng đắn vấn đề cơ bản của triết học, các nhà sáng lập chủ nghĩa Mác đã xem xét hoạt động nhận thức trên cơ sở hoạt động thực tiễn, nên đã đưa ra được những quan điểm đúng đắn về hàng loạt vấn đề phức tạp, nan giải của nhận thức, hình thành nên lý luận nhận thức thực sự khoa học, một bộ phận quan trọng và không thể thiếu được của triết học mácxít.1 Quan niệm về nguồn gốc, bản chất của nhận thức Để có thể biến đổi sự vật, cải tạo thế giới khách quan con người phải hiểu biết sự vật, phải có những tri thức về thế giới. Tri thức không có sẵn trong con người, không được đem lại cho con người dưới dạng “bẩm sinh”. Muốn có tri thức, con người phải tiến hành một loạt hoạt động đặc biệt – hoạt động nhận thức. Nhưng, những tri thức mà con người thu nhận được trong quá trình nhận thức là gì? Chúng có quan hệ như thế nào với các sự vật, hiện 18 tượng, quá trình của thế giới khách quan? Trong lịch sử triết học, đã diễn ra tranh luận rất gay gắt giữa các nhà triết học duy vật và các nhà triết học duy tâm xoay quanh vấn đề này.
Trong thời cổ đại, nhà triết học duy vật Đêmôcrít coi nhận thức như là sự phản ánh, là sự tri giác những hình ảnh đã tách khỏi sự vật.