Quản Lý Xung Đột Xã Hội Ở Tây Nguyên Hiện Nay

Tây Nguyên, vùng đất đa dân tộc với vị trí chiến lược quan trọng, đang đối mặt với nhiều thách… 190 trang · Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh · 2024.

• Tác giả: Triệu Văn Bình
• Người hướng dẫn: GS. Phan Xuân Sơn
• Trường học: Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Chính trị học
• Đề tài: Quản Lý Xung Đột Xã Hội Ở Tây Nguyên: Thực Trạng và Giải Pháp
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2024
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI
• 1.1. Các nghiên cứu liên quan đến xung đột xã hội
• 1.2. Các nghiên cứu liên quan đến quản lý xung đột xã hội
• 1.3. Giá trị của các nghiên cứu có liên quan và những vấn đề đặt ra cần tiếp tục nghiên cứu
• 2. CHƯƠNG 2: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CHUNG VỀ XUNG ĐỘT XÃ HỘI VÀ QUẢN LÝ XUNG ĐỘT XÃ HỘI
• 2.1. Lý thuyết về xung đột xã hội
• 2.2. Lý thuyết về quản lý xung đột xã hội
• 2.3. Quan điểm về quản lý xung đột xã hội ở Tây Nguyên
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG QUẢN LÝ XUNG ĐỘT XÃ HỘI Ở TÂY NGUYÊN
• 3.1. Hoạt động của các chủ thể trong quản lý xung đột xã hội ở Tây Nguyên
• 3.2. Quản lý xung đột xã hội ở Tây Nguyên trên một số lĩnh vực
• 3.3. Nhận xét về quản lý xung đột xã hội ở Tây Nguyên
• 4. CHƯƠNG 4: BỐI CẢNH, QUAN ĐIỂM, GIẢI PHÁP NÂNG CAO HIỆU QUẢ QUẢN LÝ XUNG ĐỘT XÃ HỘI Ở TÂY NGUYÊN
• 4.1. Bối cảnh và những vấn đề đặt ra đối với quản lý xung đột xã hội ở Tây Nguyên
• 4.2. Quan điểm, giải pháp nâng cao hiệu quả quản lý xung đột xã hội ở Tây Nguyên
• MỞ ĐẦU
• KẾT LUẬN
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Xung Đột Xã Hội Tây Nguyên Nguyên Nhân Thực Trạng

Tây Nguyên, vùng đất đa dân tộc với vị trí chiến lược quan trọng, đang đối mặt với nhiều thách thức liên quan đến xung đột xã hội. Các vấn đề như tranh chấp đất đai, khác biệt văn hóa, tôn giáo, và sự lợi dụng của các thế lực thù địch đã tạo ra những điểm nóng tiềm ẩn, ảnh hưởng đến an ninh trật tự và sự phát triển bền vững của vùng. Việc quản lý xung đột hiệu quả là yếu tố then chốt để đảm bảo ổn định và thúc đẩy sự thịnh vượng cho Tây Nguyên. Luận án này tập trung phân tích sâu sắc thực trạng, nguyên nhân, và đề xuất các giải pháp quản lý xung đột phù hợp với bối cảnh hiện nay, nhằm góp phần xây dựng một Tây Nguyên hòa bình, ổn định, và phát triển.

1.1. Bối cảnh địa chính trị và dân tộc học của Tây Nguyên

Tây Nguyên có vị trí địa lý chiến lược và là nơi sinh sống của nhiều dân tộc thiểu số. Sự đa dạng về văn hóa và tộc người tạo nên bức tranh phong phú, nhưng cũng tiềm ẩn những mâu thuẫn. Vấn đề đất đai, tài nguyên thiên nhiên, và sự chênh lệch về trình độ phát triển kinh tế - xã hội giữa các nhóm dân tộc là những yếu tố cơ bản dẫn đến xung đột. Theo thống kê, có 52 thành phần tộc người với 2.784 người thiểu số, chiếm 37,65% dân số toàn vùng. Việc nắm bắt và giải quyết hài hòa các yếu tố này là chìa khóa để phòng ngừa xung đột.

1.2. Ảnh hưởng của các thế lực thù địch đến tình hình an ninh

Các thế lực thù địch thường xuyên lợi dụng các vấn đề dân tộc, tôn giáo để kích động, gây rối, và chia rẽ khối đại đoàn kết toàn dân tộc. Chúng ra sức xuyên tạc lịch sử, bóp méo chính sách dân tộc, và tài trợ cho các tổ chức phản động lưu vong như FULRO. Vụ tấn công khủng bố ngày 11/6/2023 tại Đắk Lắk là một minh chứng rõ ràng cho âm mưu bạo loạn và phá rối an ninh. Cần tăng cường công tác an ninh trật tự, đặc biệt là tại các địa bàn trọng điểm, để ngăn chặn và đẩy lùi các hoạt động chống phá này.

II. Phân Tích Thực Trạng Xung Đột Xã Hội Ở Tây Nguyên Điểm Nóng

Thực trạng xung đột xã hội ở Tây Nguyên diễn biến phức tạp với nhiều hình thức đa dạng, từ tranh chấp đất đai, mâu thuẫn trong cộng đồng, đến các hoạt động lợi dụng tôn giáo, dân tộc để gây mất ổn định. Các vụ khiếu kiện, tranh chấp liên quan đến đất đai, tôn giáo, tộc người diễn ra ngày càng nhiều, trở thành nhân tố cản trở sự ổn định. Bên cạnh đó, sự phát triển kinh tế - xã hội không đồng đều, thiếu cơ hội tiếp cận dịch vụ công bằng, và những tác động tiêu cực của biến đổi khí hậu cũng góp phần làm gia tăng căng thẳng và xung đột trong xã hội. Cần có những đánh giá khách quan, toàn diện để đưa ra các giải pháp phù hợp.

2.1. Tranh chấp đất đai Nguyên nhân chính gây bất ổn xã hội

Tình trạng tranh chấp đất đai diễn ra phổ biến, chủ yếu do lịch sử để lại, sự chồng chéo trong quản lý, và việc thực thi chính sách chưa hiệu quả. Nhiều hộ dân tộc thiểu số mất đất sản xuất, không có sinh kế ổn định, dẫn đến bức xúc và khiếu kiện kéo dài. Cần rà soát, điều chỉnh chính sách đất đai, tăng cường quản trị địa phương và đảm bảo quyền lợi chính đáng của người dân, đặc biệt là đồng bào dân tộc thiểu số. Sự thay đổi về chính sách đất đai cần được xem xét thận trọng, có sự tham gia của cộng đồng để đảm bảo tính bền vững.

2.2. Mâu thuẫn tôn giáo và vấn đề tự do tín ngưỡng ở Tây Nguyên

Một số tổ chức tôn giáo hoạt động trái phép, lợi dụng tự do tín ngưỡng để tuyên truyền, lôi kéo người dân tham gia các hoạt động vi phạm pháp luật. Sự khác biệt về tín ngưỡng và các hoạt động tôn giáo cực đoan có thể gây ra căng thẳng và xung đột trong cộng đồng. Cần tăng cường công tác quản lý nhà nước về tôn giáo, đảm bảo quyền tự do tín ngưỡng của người dân, đồng thời kiên quyết xử lý các hành vi lợi dụng tôn giáo để gây mất an ninh trật tự.

2.3. Tác động của di cư tự do đến an ninh trật tự xã hội

Di cư tự do từ các tỉnh khác đến Tây Nguyên gây áp lực lên tài nguyên, môi trường, và cơ sở hạ tầng xã hội. Sự gia tăng dân số đột ngột có thể dẫn đến tranh chấp đất đai, xung đột về văn hóa, và các vấn đề xã hội khác. Cần có quy hoạch phát triển kinh tế - xã hội hợp lý, tạo việc làm và sinh kế ổn định cho người dân, đồng thời kiểm soát chặt chẽ tình trạng di cư tự do, tránh gây quá tải cho địa phương.

III. Giải Pháp Quản Lý Xung Đột Nâng Cao Vai Trò Của Cộng Đồng

Để quản lý xung đột xã hội hiệu quả ở Tây Nguyên, cần có sự phối hợp đồng bộ giữa các cấp chính quyền, các ban ngành chức năng, và đặc biệt là sự tham gia tích cực của cộng đồng. Cần xây dựng cơ chế đối thoại, hòa giải, và giải quyết tranh chấp hiệu quả, đảm bảo quyền lợi chính đáng của người dân. Đồng thời, cần tăng cường công tác tuyên truyền, giáo dục pháp luật, nâng cao nhận thức của người dân về quyền và nghĩa vụ của mình. Vai trò của cộng đồng trong việc phòng ngừa và giải quyết xung đột là vô cùng quan trọng, cần được phát huy tối đa.

3.1. Phát huy vai trò của già làng trưởng bản trong hòa giải

Già làng, trưởng bản là những người có uy tín trong cộng đồng, am hiểu phong tục tập quán, và có khả năng hòa giải các mâu thuẫn một cách hiệu quả. Cần tạo điều kiện để họ tham gia vào quá trình giải quyết tranh chấp, góp phần xây dựng sự đồng thuận và đoàn kết trong cộng đồng. Các hình thức hòa giải dựa trên truyền thống văn hóa cần được khuyến khích và phát huy.

3.2. Tăng cường đối thoại lắng nghe ý kiến của người dân

Việc đối thoại, lắng nghe ý kiến của người dân là yếu tố then chốt để xây dựng lòng tin và giải quyết các vấn đề một cách công bằng, minh bạch. Cần tạo ra các kênh thông tin hai chiều hiệu quả, đảm bảo người dân có thể bày tỏ ý kiến, kiến nghị, và được giải đáp kịp thời. Các cuộc đối thoại cần được tổ chức thường xuyên, với sự tham gia của đại diện các cấp chính quyền và các ban ngành chức năng.

3.3. Nâng cao năng lực cán bộ cơ sở trong quản lý xung đột

Cán bộ cơ sở là lực lượng trực tiếp tiếp xúc với người dân, nắm bắt tình hình địa phương, và giải quyết các vấn đề phát sinh. Cần nâng cao năng lực chuyên môn, nghiệp vụ cho cán bộ cơ sở, đặc biệt là kỹ năng giao tiếp, hòa giải, và giải quyết tranh chấp. Các khóa đào tạo, bồi dưỡng cần được tổ chức thường xuyên, cập nhật kiến thức mới và chia sẻ kinh nghiệm thực tiễn.

IV. Chính Sách Phát Triển Bền Vững Giảm Thiểu Nguy Cơ Xung Đột

Để giảm thiểu nguy cơ xung đột xã hội ở Tây Nguyên một cách bền vững, cần có các chính sách phát triển kinh tế - xã hội phù hợp, đảm bảo công bằng, bình đẳng, và tạo cơ hội cho mọi người dân. Cần ưu tiên đầu tư vào giáo dục, y tế, và các dịch vụ xã hội cơ bản, đặc biệt là ở vùng sâu, vùng xa, vùng đồng bào dân tộc thiểu số. Đồng thời, cần chú trọng bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa Tây Nguyên truyền thống, tạo động lực cho sự phát triển của vùng.

4.1. Đầu tư vào giáo dục và đào tạo nguồn nhân lực chất lượng

Giáo dục và đào tạo là chìa khóa để nâng cao dân trí, tạo việc làm, và giảm nghèo. Cần tăng cường đầu tư vào hệ thống giáo dục, đặc biệt là ở vùng đồng bào dân tộc thiểu số, đảm bảo mọi trẻ em đều có cơ hội được học tập. Cần chú trọng đào tạo nghề, tạo nguồn nhân lực có tay nghề cao, đáp ứng nhu cầu của thị trường lao động.

4.2. Đảm bảo an sinh xã hội và giảm nghèo bền vững

An sinh xã hội là yếu tố quan trọng để đảm bảo cuộc sống ổn định cho người dân, đặc biệt là những người nghèo, người yếu thế. Cần mở rộng các chương trình trợ giúp xã hội, hỗ trợ người nghèo tiếp cận các dịch vụ y tế, giáo dục, và nhà ở. Cần tạo điều kiện để người nghèo tham gia vào các hoạt động sản xuất, kinh doanh, tạo thu nhập ổn định.

4.3. Phát triển kinh tế xanh bảo vệ môi trường sinh thái

Phát triển bền vững phải gắn liền với bảo vệ môi trường sinh thái, đảm bảo các thế hệ tương lai cũng có cơ hội được hưởng thụ tài nguyên thiên nhiên. Cần kiểm soát chặt chẽ các hoạt động khai thác tài nguyên, xử lý ô nhiễm môi trường, và khuyến khích các mô hình kinh tế xanh, thân thiện với môi trường. Công tác quản lý khai thác và sử dụng tài nguyên thiên nhiên cần được tăng cường, đi kèm với bảo tồn văn hóa Tây Nguyên.

V. Hoàn Thiện Pháp Luật Tăng Cường Quản Lý Xung Đột Xã Hội

Hệ thống pháp luật đóng vai trò quan trọng trong việc điều chỉnh các quan hệ xã hội, giải quyết tranh chấp, và đảm bảo an ninh trật tự. Cần rà soát, sửa đổi, bổ sung các quy định pháp luật liên quan đến xung đột xã hội, đảm bảo tính minh bạch, công bằng, và phù hợp với thực tiễn. Đồng thời, cần tăng cường công tác tuyên truyền pháp luật, nâng cao nhận thức của người dân về quyền và nghĩa vụ của mình, giúp người dân hiểu rõ và tuân thủ pháp luật.

5.1. Rà soát và hoàn thiện hệ thống pháp luật về dân tộc

Hệ thống pháp luật về dân tộc cần được rà soát, sửa đổi, bổ sung để đảm bảo quyền bình đẳng của các dân tộc, bảo vệ văn hóa Tây Nguyên và tạo điều kiện cho sự phát triển của các dân tộc thiểu số. Các quy định pháp luật cần rõ ràng, cụ thể, và dễ thực hiện, tránh tình trạng chồng chéo, mâu thuẫn.

5.2. Tăng cường công tác kiểm tra giám sát việc thi hành pháp luật

Việc thi hành pháp luật cần được kiểm tra, giám sát chặt chẽ để đảm bảo tính nghiêm minh và hiệu quả. Các hành vi vi phạm pháp luật cần được xử lý nghiêm theo quy định, không có vùng cấm, không có ngoại lệ. Cần có cơ chế để người dân tham gia vào quá trình kiểm tra, giám sát việc thi hành pháp luật.

5.3. Nâng cao năng lực của các cơ quan tư pháp

Các cơ quan tư pháp đóng vai trò quan trọng trong việc giải quyết tranh chấp và bảo vệ quyền lợi của người dân. Cần nâng cao năng lực chuyên môn, nghiệp vụ cho cán bộ tư pháp, đảm bảo tính độc lập, khách quan, và công bằng trong xét xử. Cần tăng cường đầu tư cơ sở vật chất, trang thiết bị cho các cơ quan tư pháp.

VI. Kết Luận Hướng Đến Quản Lý Xung Đột Hiệu Quả ở Tây Nguyên

Quản lý xung đột xã hội ở Tây Nguyên là một nhiệm vụ phức tạp và lâu dài, đòi hỏi sự nỗ lực của toàn hệ thống chính trị, sự tham gia tích cực của cộng đồng, và các giải pháp đồng bộ, toàn diện. Việc nhận diện đúng các nguyên nhân, yếu tố tác động, và đề xuất các giải pháp phù hợp với bối cảnh thực tế là yếu tố then chốt để đạt được hiệu quả cao nhất. Với sự quan tâm của Đảng và Nhà nước, sự đồng lòng của người dân, Tây Nguyên sẽ vượt qua những khó khăn, thách thức, và vươn lên phát triển bền vững.

6.1. Tóm tắt những kết quả nghiên cứu chính của luận án

Luận án đã phân tích sâu sắc thực trạng xung đột xã hội ở Tây Nguyên, chỉ ra các nguyên nhân, yếu tố tác động, và đề xuất các giải pháp quản lý xung đột hiệu quả. Luận án cũng xây dựng khung lý thuyết về quản lý xung đột xã hội ở Tây Nguyên, cung cấp cơ sở khoa học cho việc xây dựng chính sách và thực hiện các biện pháp can thiệp.

6.2. Đề xuất các hướng nghiên cứu tiếp theo

Các hướng nghiên cứu tiếp theo có thể tập trung vào việc đánh giá hiệu quả của các chính sách và giải pháp quản lý xung đột đã được triển khai, nghiên cứu các mô hình hòa giải xung đột hiệu quả, và tìm hiểu sâu hơn về các yếu tố văn hóa, xã hội ảnh hưởng đến xung đột ở Tây Nguyên.

6.3. Khuyến nghị chính sách để phát triển bền vững Tây Nguyên

Khuyến nghị chính sách tập trung vào việc tăng cường đầu tư vào giáo dục, y tế, và an sinh xã hội, phát triển kinh tế xanh, bảo vệ môi trường, và hoàn thiện hệ thống pháp luật. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cấp chính quyền, các ban ngành chức năng, và cộng đồng trong việc thực hiện các chính sách này, đảm bảo bình đẳng giới Tây Nguyên và dân chủ hóa.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ chuyên ngành Chính trị học (mã số: 931 02 01) với đề tài "Quản lý xung đột xã hội ở Tây Nguyên hiện nay" được thực hiện bởi nghiên cứu sinh Triệu Văn Bình, dưới sự hướng dẫn khoa học của GS.TSKH Phan Xuân Sơn, bảo vệ tại Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh năm 2024. Công trình được phát triển dựa trên kết quả nghiên cứu và cơ sở dữ liệu của Đề tài khoa học cấp nhà nước "Quản lý xung đột xã hội và điểm nóng chính trị - xã hội vùng dân tộc thiểu số ở nước ta hiện nay" (Mã số: CTDT.17/16-20), thuộc Chương trình Khoa học và Công nghệ cấp quốc gia giai đoạn 2016-2020 "Những vấn đề cơ bản và cấp bách về dân tộc thiểu số và chính sách dân tộc ở Việt Nam đến năm 2030".

Về tính cấp thiết, Tây Nguyên giữ vị trí địa chính trị, kinh tế - xã hội, môi trường và quốc phòng - an ninh trọng yếu của Việt Nam. Địa bàn này có lịch sử phức tạp, nơi tập trung nhiều mâu thuẫn về đất đai, sắc tộc, tôn giáo và là tâm điểm chống phá của các thế lực thù địch thông qua chiến lược "diễn biến hòa bình", tài trợ lực lượng FULRO lưu vong nhằm kích động tư tưởng ly khai, thành lập "Nhà nước Dega". Thực tiễn ghi nhận các vụ bạo loạn chính trị - xã hội năm 2001, 2004, 2008 và vụ khủng bố ngày 11/6/2023 tại huyện Cư Kuin, tỉnh Đắk Lắk. Đồng thời, khu vực này còn đối mặt với khoảng cách giàu nghèo lớn, tỷ lệ hộ nghèo cao, cùng hàng trăm vụ khiếu kiện, tranh chấp đất đai kéo dài. Khoảng trống nghiên cứu được xác định là sự thiếu vắng một công trình khoa học chính trị nghiên cứu toàn diện, hệ thống về cơ chế, mô hình và hoạt động quản lý xung đột xã hội của hệ thống chính trị tại 5 tỉnh Tây Nguyên trong giai đoạn từ năm 2000 đến năm 2023.

Mục đích nghiên cứu của luận án là làm rõ những vấn đề lý luận và thực tiễn về quản lý xung đột xã hội ở Tây Nguyên, từ đó đề xuất quan điểm và hệ thống giải pháp nâng cao hiệu quả quản lý xung đột xã hội tại địa bàn này trong thời gian tới.

Nhiệm vụ nghiên cứu được xác định gồm bốn nội dung:

1. Tổng quan các công trình nghiên cứu trong nước và nước ngoài về xung đột xã hội, quản lý xung đột xã hội và quản lý xung đột xã hội ở Tây Nguyên làm cơ sở xác định các vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu.
2. Làm rõ cơ sở lý luận, xây dựng khung lý thuyết về xung đột xã hội, quản lý xung đột xã hội và quản lý xung đột xã hội ở Tây Nguyên.
3. Khảo sát, phân tích thực trạng xung đột xã hội và quản lý xung đột xã hội ở Tây Nguyên; đánh giá những ưu điểm, hạn chế và chỉ rõ nguyên nhân của hạn chế, yếu kém.
4. Làm rõ các yếu tố tác động, từ đó kiến nghị, đề xuất các quan điểm và giải pháp quản lý xung đột xã hội ở Tây Nguyên trong giai đoạn tiếp theo.

Đối tượng nghiên cứu của luận án là xung đột xã hội và quản lý xung đột xã hội ở Tây Nguyên. Phạm vi nghiên cứu về không gian bao gồm 5 tỉnh Tây Nguyên: Kon Tum, Gia Lai, Đắk Lắk, Đắk Nông và Lâm Đồng. Phạm vi thời gian nghiên cứu tập trung từ năm 2000 đến năm 2023.

Tiêu chí địa bàn nghiên cứu	Số liệu và thông tin ghi nhận trong văn bản luận án
Đơn vị hành chính thuộc phạm vi	5 tỉnh: Kon Tum, Gia Lai, Đắk Lắk, Đắk Nông, Lâm Đồng
Tổng diện tích tự nhiên	54.474 km² (chiếm 16,8% diện tích cả nước)
Quy mô dân số toàn vùng	5.681 nghìn người [89]
Cơ cấu thành phần dân tộc	52 thành phần tộc người
Dân số các tộc người thiểu số	2.784 nghìn người (chiếm 37,65% dân số toàn vùng) [89]
Các mốc xung đột, điểm nóng điển hình	Các vụ bạo loạn năm 2001, 2004, 2008; vụ việc ngày 11/6/2023 tại huyện Cư Kuin, Đắk Lắk

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Tổng quan tình hình nghiên cứu trong luận án được phân chia thành hai nhóm nội dung chính:

Thứ nhất, các nghiên cứu về lý thuyết xung đột xã hội:

• Các học giả quốc tế: Lewis A. Coser (1956) với công trình Functions of Social Conflict, định nghĩa xung đột là sự đấu tranh vì giá trị, quyền lực, vị trí xã hội và phân biệt giữa "xung đột thực tế" và "xung đột không thực tế"; K. Frink (1999) phân tích xung đột qua hai hình thức là đối kháng tâm lý và đối kháng hành động; J. Chalin tiếp cận xung đột từ các động cơ đối kháng đồng thời; Severy, Brigham và Schlenker nghiên cứu sự không tương thích về mục đích; Talcott Parsons (trường phái cấu trúc - chức năng) coi xung đột là bệnh hoạn, dị thường của xã hội; Sigmund Freud tiếp cận từ góc độ phân tâm học; Ralf Dahrendorf (1958, 1959, 1988) với các công trình Class and class conflict in industrial society và Modern Social Conflict, luận giải xung đột gắn liền với sự phân phối không bình đẳng về quyền lực và quyền hành; Karl Marx và Friedrich Engels thông qua Luận cương về Phoiơbắc và Hệ tư tưởng Đức, khẳng định nguồn gốc xung đột bắt nguồn từ mâu thuẫn giữa lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất, biểu hiện thành đấu tranh giai cấp; Max Weber mở rộng nguyên nhân xung đột sang các yếu tố địa vị, sắc tộc, tôn giáo; C. Wright Mills (1956, 1962) xác định ba loại quyền lực chi phối xã hội gồm thẩm quyền, sự thao túng và cưỡng chế; Thomas Schelling (2005); Raimo Väyrynen (1991); Putnam và Poole (1987).
• Các tác giả trong nước: Lê Hữu Nghĩa (1998) nghiên cứu xử lý điểm nóng tại Thái Bình, Thừa Thiên - Huế, Đồng Nai; Lưu Văn Sùng và Hoàng Chí Bảo (1998) trong giáo trình Xử lý tình huống chính trị, lần đầu đưa ra khái niệm "điểm nóng xã hội", "điểm nóng chính trị - xã hội"; Phạm Xuân Cần (2007) vận dụng lý thuyết xã hội học hiện đại nghiên cứu xung đột tại Nghệ An; Võ Khánh Vinh (2009, 2010) nghiên cứu mối quan hệ biện chứng giữa xung đột xã hội và đồng thuận xã hội; Nguyễn Chí Tình (2012) phân tích xung đột văn hóa; Phan Tân (2013) nghiên cứu xung đột nông thôn; Vương Xuân Tình (2014) hệ thống hóa 5 mối quan hệ dân tộc ở Việt Nam; Chu Văn Tuấn (2018) phân tích biểu hiện của xung đột xã hội tại Việt Nam.

Thứ hai, các nghiên cứu về quản lý xung đột xã hội:

• Tài liệu nước ngoài: J. Stulberg (1987) đề xuất mô hình "Five-P" trong quản lý xung đột (Perceptions, Problems, Processes, Principles, Practices); Wolfgang Stroebe (1988) nghiên cứu tâm lý học xung đột nhóm; Raimo Väyrynen (1991) tiếp cận giải tỏa và chuyển đổi xung đột gắn với luật pháp quốc tế; Schellenberg (1996) phân loại 4 nhóm lý thuyết giải quyết xung đột; Heidi Burgess (1997) xây dựng bách khoa toàn thư về đàm phán, hòa giải và trọng tài; Kevin Avruch (1998) tiếp cận giải quyết tranh chấp dưới lăng kính văn hóa; Olara A. Otunnu và Michael W. Doyle (1998) tổng kết hoạt động kiến tạo và gìn giữ hòa bình của Liên hợp quốc tại Somalia, Rwanda, Bosnia; Sandra Cheldelin, Daniel Druckman, Larissa A. Fast (2003); Butler (2009); Morton Deutsch và Peter T. Coleman (2011).
• Tài liệu trong nước: Ban Dân vận Trung ương (2003) nghiên cứu công tác dân vận vùng dân tộc thiểu số; Ban chỉ đạo Tây Nguyên (2006) phân tích phát triển bền vững và an ninh quốc phòng; Lưu Văn Sùng (2010) tổng kết bài học xử lý điểm nóng vùng đa dân tộc thiểu số miền núi; Phan Xuân Sơn (2014) mô hình hóa 4 dạng xung đột xã hội (công nghiệp, đất đai, tôn giáo, điểm nóng chính trị - xã hội); Bùi Tất Thắng (2015) nghiên cứu nguồn nhân lực Tây Nguyên; Trần Phúc Thăng (2016) tích hợp lý thuyết trong quản lý xã hội; Phan Hữu Dật (2009) nghiên cứu giải pháp của Mặt trận chống âm mưu lợi dụng dân tộc, tôn giáo; Phạm Bích San (2018) phân tích xung đột sắc tộc; Nguyễn Đỗ Anh Tuấn nghiên cứu chính sách đặc thù vùng biên giới; Phan Xuân Sơn (2021) chủ biên đề tài CTDT.17/16-20 và xuất bản chuyên khảo Quản lý xung đột xã hội vùng tộc người thiểu số ở Việt Nam hiện nay.

Khoảng trống luận án lựa chọn giải quyết: Mặc dù các công trình tiền nhiệm đã đề cập đến xung đột xã hội và điểm nóng chính trị - xã hội dưới góc độ triết học, xã hội học hoặc luật học, song chưa có công trình nào nghiên cứu một cách hệ thống dưới giác độ chuyên ngành Chính trị học về thực trạng xung đột và hoạt động quản lý xung đột xã hội trên địa bàn 5 tỉnh Tây Nguyên từ năm 2000 đến năm 2023. Luận án đi sâu phân tích cơ chế phối hợp của toàn bộ hệ thống chính trị, nhận diện cụ thể các hình thái xung đột đất đai, tôn giáo, sắc tộc và xây dựng hệ thống giải pháp chính trị đặc thù cho vùng Tây Nguyên.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án xây dựng khung phân tích dựa trên sự kết hợp giữa lý thuyết xung đột xã hội và khoa học quản trị nhà nước:

Về lý thuyết xung đột xã hội: Tác giả đưa ra định nghĩa: "Xung đột xã hội là những bất đồng, mâu thuẫn, đối lập giữa các chủ thể về nhận thức, quan điểm, lợi ích, từ đó dẫn đến những va chạm, đấu tranh với các hình thức, quy mô và mức độ khác nhau giữa các bên trong các quan hệ xã hội nào đó". Bản chất của xung đột phản ánh mâu thuẫn khách quan của đời sống xã hội khi đã chuyển hóa thành hành vi xã hội. Cấu trúc xung đột gồm 5 yếu tố: nguồn gốc (mâu thuẫn, đối lập), đối tượng (mục tiêu hướng tới), chủ thể (các bên tham gia), tình huống (quá trình đấu tranh) và môi trường (bối cảnh kinh tế, văn hóa, chính trị). Luận án xác định tiến trình vận động của xung đột qua 5 giai đoạn: (1) Giai đoạn ngầm; (2) Giai đoạn công khai; (3) Giai đoạn căng thẳng; (4) Giai đoạn đối đầu; (5) Giai đoạn đấu tranh quyết liệt (chuyển hóa thành điểm nóng chính trị - xã hội).

Về lý thuyết quản lý xung đột xã hội: Tác giả kế thừa các quan niệm quản lý của Henri Fayol (các chức năng dự báo, tổ chức, chỉ đạo, điều phối, kiểm tra), Frederick W. Taylor (tổ chức và quản lý nhân lực), Herbert Simon và Victor H. Vroom (ra quyết định), Mary Parker Follett (quản lý là một nghệ thuật linh hoạt), Paul Hersey và Ken Blanchard (quản lý theo tình huống). Từ đó, tác giả định nghĩa: "Quản lý là việc chủ thể quản lý sử dụng công cụ, nguồn lực tác động đến các đối tượng quản lý nhằm đạt được mục tiêu đề ra". Trong luận án, quản lý xung đột xã hội được xác định là một chức năng của Nhà nước. Chủ thể quản lý trung tâm là Nhà nước, phối hợp cùng các tổ chức trong hệ thống chính trị (Đảng, Mặt trận Tổ quốc, các đoàn thể) và các thiết chế xã hội truyền thống (già làng, người có uy tín trong buôn làng).

Phương pháp nghiên cứu của luận án:

• Phương pháp luận: Chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử của chủ nghĩa Mác - Lênin; các quan điểm, chủ trương của Đảng Cộng sản Việt Nam về công tác dân tộc, tôn giáo và an ninh vùng Tây Nguyên.
• Phương pháp nghiên cứu cụ thể:
  1. Phương pháp lịch sử và logic: Phân tích nguồn gốc hình thành và tính quy luật trong quá trình phát sinh mâu thuẫn, xung đột xã hội tại Tây Nguyên.
  2. Phương pháp tổng hợp, phân tích tài liệu: Xử lý, sàng lọc hệ thống văn bản quy phạm pháp luật, báo cáo tổng kết và tài liệu lưu trữ.
  3. Phương pháp hệ thống: Đặt vấn đề Tây Nguyên trong mối liên hệ tổng thể với cả nước; làm rõ cơ chế phối hợp giữa các cơ quan Đảng, chính quyền, đoàn thể và lực lượng vũ trang.
  4. Phương pháp thống kê: Xử lý số liệu từ các cuộc điều tra, báo cáo hành chính và dữ liệu thống kê dân số, đất đai, an ninh trật tự.
  5. Phương pháp dự báo: Đánh giá xu hướng tác động của bối cảnh quốc tế và các nhân tố phát sinh mâu thuẫn mới tại địa bàn.
  6. Phương pháp tổng kết thực tiễn: Khái quát các bài học kinh nghiệm từ quá trình giải quyết các điểm nóng chính trị - xã hội trong quá khứ.
  7. Phương pháp điều tra xã hội học: Khảo sát thực địa, thu thập thông tin định lượng và định tính về nhận thức của người dân và cán bộ cơ sở.

Nguồn tư liệu và dữ liệu: Luận án sử dụng dữ liệu kế thừa hợp pháp từ Đề tài nghiên cứu khoa học cấp nhà nước mã số CTDT.17/16-20 do GS.TSKH Phan Xuân Sơn làm Chủ nhiệm; các văn kiện Đại hội Đảng, nghị quyết của Bộ Chính trị về phát triển Tây Nguyên; các báo cáo định kỳ, chuyên đề của Ban chỉ đạo Tây Nguyên, Ban Dân tộc, Hội đồng nhân dân, Ủy ban nhân dân và các sở, ban, ngành của 5 tỉnh: Kon Tum, Gia Lai, Đắk Lắk, Đắk Nông, Lâm Đồng.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài

Nội dung chương 1 gồm ba tiết (1.1, 1.2 và 1.3), tập trung hệ thống hóa toàn diện các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước về xung đột xã hội và quản lý xung đột xã hội. Tác giả phân tích rõ sự đối lập giữa hai trường phái xã hội học lớn: thuyết cân bằng (cấu trúc - chức năng của Talcott Parsons) coi xung đột là "sai lệch bệnh hoạn" và thuyết xung đột (Ralf Dahrendorf, Lewis A. Coser, Karl Marx) coi xung đột là hiện tượng khách quan, động lực thúc đẩy xã hội biến đổi. Chương này khẳng định rằng xung đột có thể mang yếu tố tích cực nếu được nhận diện và điều tiết kịp thời, nhưng sẽ mang tính tiêu cực nặng nề nếu bị đẩy lên thành điểm nóng chính trị - xã hội. Luận án chỉ ra khoảng trống: các công trình trước đây tại Việt Nam chủ yếu nghiên cứu xử lý tình huống đơn lẻ, chưa phân tích có hệ thống cơ chế quản lý xung đột dưới góc độ khoa học chính trị áp dụng cho địa bàn đặc thù Tây Nguyên giai đoạn 2000-2023.

Chương 2: Những vấn đề lý luận chung về xung đột xã hội và quản lý xung đột xã hội

Chương 2 gồm ba tiết (2.1, 2.2 và 2.3), xây dựng hệ thống cơ sở lý thuyết cho đề tài. Tác giả luận giải ba trường phái nghiên cứu xung đột chính gồm: trường phái mác-xít, trường phái cấu trúc - chức năng và trường phái mô hình xung đột. Luận án xác định nguyên nhân sâu xa của xung đột xã hội là sự bất bình đẳng về lợi ích kinh tế, địa vị xã hội và sự phân bổ không đồng đều về quyền lực; nguyên nhân trực tiếp bắt nguồn từ những hạn chế, bất cập trong quản lý nhà nước khi không đảm bảo sự công bằng và không kịp thời giải tỏa bức xúc của nhân dân. Tác giả phân tích mô hình 5 giai đoạn phát triển của xung đột, trong đó chỉ rõ điểm nóng chính trị - xã hội là giai đoạn đối đầu, đấu tranh quyết liệt. Về quản lý xung đột, chương này khẳng định Nhà nước giữ vai trò chủ thể trung tâm thông qua việc ban hành pháp luật, thực thi chính sách và điều hòa các mối quan hệ lợi ích, đồng thời nhấn mạnh nguyên tắc quản lý gắn kết giữa an ninh quốc gia, chính sách dân tộc và bảo đảm quyền làm chủ của nhân dân tại Tây Nguyên.

Chương 3: Thực trạng quản lý xung đột xã hội ở Tây Nguyên

Chương 3 gồm ba tiết (3.1, 3.2 và 3.3), đi sâu khảo sát thực tiễn tại 5 tỉnh Tây Nguyên. Tiết 3.1 phân tích hoạt động của các chủ thể quản lý: cấp ủy Đảng giữ vai trò lãnh đạo, chính quyền (HĐND, UBND các cấp) tổ chức thực thi pháp luật, Mặt trận Tổ quốc và các đoàn thể chính trị - xã hội tham gia tuyên truyền, hòa giải, lực lượng công an, quân đội giữ vai trò nòng cốt bảo đảm an ninh trật tự, cùng với việc phát huy vai trò của già làng, trưởng bản, người có uy tín trong buôn làng. Tiết 3.2 đi sâu phân tích thực trạng quản lý trên các lĩnh vực cụ thể:

• Quản lý xung đột đất đai: Tranh chấp đất đai giữa người dân bản địa với các công ty nông, lâm nghiệp, các dự án kinh tế và tình trạng xâm lấn đất rừng do làn sóng di cư tự do.
• Quản lý xung đột tôn giáo: Hoạt động lợi dụng tôn giáo của các thế lực thù địch nhằm kích động ly khai sắc tộc, sự phát triển phức tạp của các tổ chức mang danh tôn giáo như "Tin lành Dega" và các tà đạo mới.
• Quản lý xung đột tộc người và điểm nóng chính trị - xã hội: Quá trình xử lý các vụ bạo loạn chính trị - xã hội quy mô lớn năm 2001, 2004, 2008 và vụ tấn công khủng bố ngày 11/6/2023 tại huyện Cư Kuin, tỉnh Đắk Lắk. Tiết 3.3 tổng kết các ưu điểm (giữ vững ổn định chính trị, kiểm soát tình hình, triển khai nhiều chính sách an sinh) và thẳng thắn chỉ ra các hạn chế: phản ứng cơ sở đôi lúc bị động, công tác dự báo chưa kịp thời, quản lý đất đai còn bất cập kéo dài, việc giải quyết mâu thuẫn từ giai đoạn ngầm chưa triệt để.

Chương 4: Bối cảnh, quan điểm, giải pháp nâng cao hiệu quả quản lý xung đột xã hội ở Tây Nguyên

Chương 4 gồm hai tiết (4.1 và 4.2). Tiết 4.1 dự báo bối cảnh quốc tế, khu vực và các yếu tố tác động tiêu cực: chiến lược "diễn biến hòa bình", hoạt động của các tổ chức phản động lưu vong như Hội người Thượng Dega (MDA), Hội những người miền núi (MFI), Hội bảo vệ nhân quyền Thượng Dega (MHRO), cùng áp lực từ biến đổi khí hậu và chuyển đổi cơ cấu kinh tế. Tiết 4.2 xác định các nhóm quan điểm chỉ đạo và đề xuất hệ thống giải pháp nâng cao hiệu quả quản lý:

• Nhóm giải pháp hoàn thiện thể chế và chính sách: Điều chỉnh chính sách đất đai phù hợp với tập quán canh tác của đồng bào dân tộc thiểu số; giải quyết dứt điểm đất sản xuất, đất ở cho người dân bản địa; sắp xếp, đổi mới hoạt động của các công ty nông, lâm nghiệp.
• Nhóm giải pháp nâng cao năng lực chủ thể quản lý: Củng cố hệ thống chính trị cơ sở, nâng cao năng lực lãnh đạo của cấp ủy và hiệu lực quản lý của chính quyền địa phương; xây dựng đội ngũ cán bộ người dân tộc thiểu số am hiểu phong tục, tập quán buôn làng.
• Nhóm giải pháp về kinh tế - xã hội: Đẩy mạnh giảm nghèo bền vững, thu hẹp khoảng cách phát triển giữa người Kinh và các tộc người thiểu số; nâng cao chất lượng giáo dục, y tế và bảo tồn văn hóa truyền thống Tây Nguyên.
• Nhóm giải pháp về an ninh, quốc phòng: Chủ động nắm chắc tình hình từ sớm, từ xa; nhận diện và xử lý mâu thuẫn ngay từ giai đoạn ngầm, không để chuyển hóa thành điểm nóng chính trị - xã hội; kiên quyết đấu tranh triệt phá âm mưu phục hồi FULRO và các tổ chức phản động lưu vong.
• Nhóm giải pháp phát huy vai trò cộng đồng: Khai thác hiệu quả uy tín của già làng, trưởng buôn, chức sắc tôn giáo tiến bộ trong công tác hòa giải cơ sở và giữ gìn an ninh trật tự.

Kết quả và những đóng góp mới

Về mặt lý luận:

• Luận án xây dựng khung lý thuyết hoàn chỉnh về xung đột xã hội và quản lý xung đột xã hội dưới giác độ chuyên ngành Chính trị học, vận dụng cụ thể vào vùng đặc thù đa tộc người, đa tôn giáo Tây Nguyên.
• Hệ thống hóa và làm sáng tỏ mô hình vận động 5 giai đoạn của xung đột xã hội, chỉ ra các điều kiện và cơ chế chuyển hóa từ mâu thuẫn ngầm sang điểm nóng chính trị - xã hội trong bối cảnh các thế lực thù địch can thiệp, kích động tư tưởng sắc tộc hẹp hòi.
• Xác định rõ vị trí, vai trò của Nhà nước với tư cách là chủ thể quản lý trung tâm, đồng thời phân tích cơ chế tương tác giữa các chủ thể trong hệ thống chính trị, lực lượng vũ trang và các thiết chế tự quản truyền thống của buôn làng trong quản lý xung đột xã hội.

Về mặt thực tiễn:

• Cung cấp bức tranh toàn diện, khách quan về thực trạng xung đột xã hội và quản lý xung đột tại 5 tỉnh Tây Nguyên giai đoạn 2000-2023, phân tích sâu các vụ việc điển hình gồm bạo loạn năm 2001, 2004, 2008 và vụ khủng bố ngày 11/6/2023 tại Cư Kuin, Đắk Lắk.
• Hệ thống hóa các nguồn tư liệu thực địa, báo cáo tổng kết và dữ liệu từ đề tài khoa học cấp nhà nước CTDT.17/16-20, đóng góp nguồn cứ liệu khoa học tin cậy cho các nhà hoạch định chính sách.
• Đề xuất hệ thống các quan điểm, định hướng và giải pháp đồng bộ trên các lĩnh vực đất đai, dân tộc, tôn giáo, xây dựng hệ thống chính trị và quốc phòng - an ninh nhằm ngăn chặn nguy cơ tái diễn xung đột xã hội.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Về mặt hạn chế:

• Phạm vi nghiên cứu thực địa giới hạn tại 5 tỉnh Tây Nguyên trong khung thời gian 2000-2023; tính chất phức tạp, nhạy cảm của các vụ án an ninh trật tự và điểm nóng chính trị khiến việc tiếp cận một số tài liệu điều tra nghiệp vụ chi tiết còn có ranh giới bảo mật nhất định.
• Dữ liệu khảo sát xã hội học định lượng chủ yếu kế thừa từ Đề tài nghiên cứu khoa học cấp nhà nước CTDT.17/16-20 mà không tiến hành một cuộc điều tra xã hội học độc lập quy mô toàn vùng ngoài khuôn khổ đề tài.

Hướng nghiên cứu tiếp:

• Đi sâu nghiên cứu cơ chế cảnh báo sớm và quản lý xung đột trên không gian mạng, đối phó với các thủ đoạn tuyên truyền, kích động ly khai của các thế lực thù địch lưu vong trong kỷ nguyên số.
• Nghiên cứu mô hình kết hợp giữa hương ước, luật tục truyền thống của các tộc người bản địa Tây Nguyên với pháp luật nhà nước trong quản trị xã hội cơ sở.
• Đánh giá tác động của việc sắp xếp các công ty nông, lâm nghiệp và các dự án năng lượng tái tạo đến sinh kế và quan hệ tộc người tại Tây Nguyên sau năm 2023.

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo có giá trị học thuật cho nghiên cứu sinh, học viên cao học, giảng viên thuộc các chuyên ngành Chính trị học, Xã hội học, Dân tộc học, Khoa học quản lý và An ninh xã hội. Phần tổng quan lý thuyết (Chương 1 và Chương 2) cung cấp hệ thống luận điểm phong phú về lý thuyết xung đột xã hội hiện đại của cả phương Tây và chủ nghĩa Mác - Lênin.

Đối với thực tiễn, công trình là nguồn luận cứ khoa học trực tiếp phục vụ các cơ quan tham mưu, hoạch định chính sách của Đảng và Nhà nước như Ban Dân vận Trung ương, Ủy ban Dân tộc, Hội đồng Dân tộc của Quốc hội, Bộ Công an, Bộ Quốc phòng, cùng cấp ủy và chính quyền 5 tỉnh Tây Nguyên (Kon Tum, Gia Lai, Đắk Lắk, Đắk Nông, Lâm Đồng). Nội dung Chương 3 và Chương 4 là cẩm nang hữu ích cho cán bộ quản lý nhà nước các cấp tại Tây Nguyên trong việc giải quyết khiếu kiện đất đai, quản lý sinh hoạt tôn giáo, hòa giải cơ sở và xử lý các tình huống phức tạp về an ninh trật tự.

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án định nghĩa xung đột xã hội như thế nào và xác định cấu trúc của xung đột gồm những thành tố nào?
   Luận án định nghĩa xung đột xã hội là những bất đồng, mâu thuẫn, đối lập giữa các chủ thể về nhận thức, quan điểm, lợi ích, dẫn đến những va chạm, đấu tranh với các hình thức, quy mô và mức độ khác nhau giữa các bên trong quan hệ xã hội. Cấu trúc xung đột xã hội gồm 5 thành tố: nguồn gốc (mâu thuẫn, khác biệt), đối tượng (mục tiêu cần đạt), chủ thể (các bên tham gia), tình huống (quá trình đấu tranh) và môi trường (bối cảnh xã hội diễn ra xung đột).

2. Sự vận động của xung đột xã hội được luận án phân chia thành các giai đoạn nào và điểm nóng chính trị - xã hội xuất hiện ở giai đoạn nào?
   Luận án phân chia xung đột xã hội thành 5 giai đoạn phát triển liên tiếp: (1) Giai đoạn ngầm, (2) Giai đoạn công khai, (3) Giai đoạn căng thẳng, (4) Giai đoạn đối đầu, và (5) Giai đoạn đấu tranh quyết liệt. Điểm nóng chính trị - xã hội xuất hiện ở giai đoạn thứ năm (đấu tranh quyết liệt), khi các bên sử dụng sức mạnh hoặc bạo lực không khoan nhượng, tạo ra các biến cố mang tính bước ngoặt đe dọa sự ổn định chính trị - xã hội.

3. Luận án chỉ ra sự khác biệt căn bản nào giữa quan điểm của Karl Marx và Max Weber về xung đột xã hội?
   Karl Marx khẳng định xung đột xã hội về bản chất là xung đột giai cấp, bắt nguồn từ sở hữu tư nhân về tư liệu sản xuất và mâu thuẫn giữa lực lượng sản xuất với quan hệ sản xuất; xung đột giai cấp khi đạt đến đỉnh điểm sẽ dẫn tới cách mạng xã hội. Ngược lại, Max Weber cho rằng xã hội không chỉ có hai giai cấp đối kháng mà có nhiều nhóm khác nhau; xung đột là hiện tượng vĩnh cửu bắt nguồn từ nhiều cơ sở đa dạng ngoài kinh tế như vị trí quyền lực, chính trị, tôn giáo và chủng tộc.

4. Dữ liệu thực nghiệm của luận án được kế thừa từ công trình khoa học nào?
   Luận án kế thừa kết quả nghiên cứu và cơ sở dữ liệu từ Đề tài nghiên cứu khoa học cấp nhà nước "Quản lý xung đột xã hội và điểm nóng chính trị - xã hội vùng dân tộc thiểu số ở nước ta hiện nay" (Mã số: CTDT.17/16-20), do GS.TSKH Phan Xuân Sơn làm Chủ nhiệm, thuộc Chương trình Khoa học và Công nghệ cấp quốc gia giai đoạn 2016-2020.

5. Những sự kiện an ninh chính trị điển hình nào trên địa bàn Tây Nguyên được luận án phân tích thực trạng?
   Luận án phân tích sâu các sự kiện điểm nóng chính trị - xã hội và bạo loạn diễn ra tại Tây Nguyên vào các năm 2001, 2004, 2008, và vụ việc tấn công có tính chất khủng bố xảy ra ngày 11/6/2023 tại địa bàn huyện Cư Kuin, tỉnh Đắk Lắk, gắn liền với các âm mưu kích động của tổ chức FULRO lưu vong và các tổ chức phản động như MDA, MFI, MHRO.

Kết luận

Luận án tiến sĩ "Quản lý xung đột xã hội ở Tây Nguyên hiện nay" của tác giả Triệu Văn Bình là một công trình nghiên cứu chuyên ngành Chính trị học có tính hệ thống cao, làm rõ bản chất, cấu trúc và 5 giai đoạn phát triển của xung đột xã hội tại địa bàn chiến lược Tây Nguyên giai đoạn 2000-2023. Công trình đã phân tích thực trạng quản lý của hệ thống chính trị đối với các xung đột phức tạp về đất đai, tôn giáo, tộc người và các điểm nóng an ninh trật tự điển hình. Các luận điểm lý thuyết và hệ thống giải pháp chính trị, kinh tế, xã hội, quốc phòng - an ninh do luận án đề xuất cung cấp luận cứ khoa học xác đáng, phục vụ hiệu quả cho công tác hoạch định chính sách dân tộc và giữ vững an ninh chính trị, trật tự an toàn xã hội vùng Tây Nguyên.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI 1. CÁC NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN XUNG ĐỘT XÃ HỘI Xung đột xã hội đã được nhiều học giả quan tâm, nghiên cứu từ rất sớm, đến nay các kết quả nghiên cứu về xung đột xã hội được ứng dụng rộng rãi trong xã hội. Những nghiên cứu về xung đột xã hội, quản 1ý xung đột xã hội là tiền đề hình thành khoa học về xung đột, một chuyên ngành khoa học mới nghiên cứu về lợi ích thực tế của con người, đó là những nhu cầu cơ bản, trực tiếp, thường xuyên trong cuộc sống, từ đó đưa ra những cách thức, giải pháp xử lý, hạn chế, giải tỏa những mâu thuẫn, xung đột trong thực tiễn đời sống. Lý thuyết xung đột đóng vai trò quan trọng để nhận thức xã hội.

Theo kết quả nghiên cứu của tác giả, có ba thành tố chính tạo nên lý thuyết xung đột, đó là: Xung đột mang tính phổ biến, đặc trưng cơ bản nhất diễn ra trong thực tế đời sống xã hội; xung đột xuất phát từ lợi ích khác nhau của các nhóm xã hội tạo nên giá trị một xã hội trong thực tế; mọi xung đột xã hội xảy ra đều do cạnh tranh về lợi ích giữa các nhóm trong xã hội. Các công trình nghiên cứu của nước ngoài Đã có rất nhiều công trình, tài liệu ở nước ngoài lý giải về lý thuyết xung đột, xung đột xã hội. Tiêu biểu là Lewis A. Coser, nhà xã hội học đương đại Mỹ (1913), một trong những người đã đưa ra định nghĩa đầu tiên về xung đột xã hội.

Công trình nghiên cứu nổi tiếng của ông “Functions of Social Conflict” (Chức năng của xung đột xã hội) (1956) [108]. Đây là một công trình nghiên cứu nổi tiếng của Lewis A. Coser, trong đó ông đã đưa ra định nghĩa về xung đột. Ông quan niệm: Xung đột theo đúng nghĩa của nó là “đấu tranh”, nó xuất hiện khi có sự thiếu hụt quyền lực, vị trí hay công cụ cần thiết để thỏa mãn những đòi hỏi kỳ vọng.

Trong cuộc “đấu tranh” sẽ làm cô lập, lấn át hoặc dập tắt mục đích của đối phương. Coser, xung đột là một phần của các mối quan hệ và không nhất thiết nó phải là dấu hiện của sự bất ổn. Xung đột như là phương tiện để đạt đến một kết quả nhất định và xung đột là mục đích tự thân 7 của nó [108, tr. Theo quan niệm của Lewis A.

Coser, các nhà xã hội học đương đại tập trung vào một số khía cạnh của hành vi xã hội trong khi bỏ qua rất nhiều điểm quan trọng về lý thuyết. Một trong những khía cạnh bị bỏ quên của lý thuyết xã hội học liên quan đến các chức năng của xung đột xã hội. Coser phân biệt giữa xung đột “thực tế” và xung đột “không thực tế”. Xung đột thực tế phát sinh từ sự thất vọng của nhu cầu cụ thể.

Xung đột không thực tế là nhu cầu của những nhân vật, những nhóm phản diện. Ở đây xung đột chính là mục đích và không có lựa chọn thay thế cho các phương tiện, mặc dù mục tiêu của sự thù địch có thể dễ dàng thay đổi. Nếu một khi các bên liên quan đạt được mục tiêu của mình, thì xung đột thực tế sẽ chấm dứt. Sự khác biệt này cho thấy lý do tại sao chúng ta không nên giải thích hiện tượng xung đột xã hội hoàn toàn về phía gây căng thẳng.

Coser cho rằng, xung đột thiết lập lại sự thống nhất. Khắc phục sự khiếm khuyết trong khái niệm xung đột của Lewis A. Frink đã phân tích và đưa ra khái niệm sau: “Sự xung đột xã hội là bất kỳ một tình huống xã hội nào hoặc một quá trình nào, mà trong đó hai hay nhiều hơn những thực tế xã hội gắn liền với nhau bởi một hình thức đối kháng tâm lý và đối kháng hành động”. Theo khái niệm của K.

Frink, xung đột tồn tại, biểu hiện dưới hai hình thức: Đối kháng tâm lý và đối kháng hành động. Đây là tiền đề để các nhà nghiên cứu về xung đột sau này phát triển và thường dựa vào hình thức thứ hai để đưa ra quan điểm riêng của mình [99]. Nhà khoa học người Mỹ J.Chalin cho rằng: “Xung đột là hai hoặc nhiều xung lực hay động cơ có tính đối kháng lẫn nhau xẩy ra một cách đồng thời” [103, tr. Còn các tác giả Severy, Brigham và Schlenker đưa ra quan niệm: “Xung đột là hoàn cảnh mà ở đó mục đích của hai hay nhiều người không thống nhất nhau ở một số mức độ nào đó.

Song không phải tất cả thành viên đều có thể thực hiện các mục đích mong muốn của mình” [115, tr. Parsons (1902- 1979), nhà lý luận xã hội học người Mỹ, người theo trường phái chức năng, coi xung đột xã hội là căn bệnh, là sự dị thường của một xã hội lành mạnh. Trong lúc đó, Kozer cho rằng, xung đột xã hội có chức năng tăng cường tính thích ứng 8 của tổ chức xã hội, bảo đảm tính liên tục của xã hội (Kozer thừa nhận tính tích cực của xung đột xã hội [107, tr. Đứng trên quan điểm của trường phái phân tâm học, S.

Freud quan niệm về xung đột xã hội: “Xung đột chủ yếu là do những xung lực bản năng của mỗi cá nhân vấp phải thực tế, các xung năng ấy không thể thỏa mãn thực tế hoặc thỏa mãn không đầy đủ”, ông khẳng định rằng, xung đột là một thực trạng luôn xảy ra trong thực tế xã hội [65, tr. Dahrendorfn (1958), một đại biểu của trường phái Frankfurt (là trường phái lý thuyết xã hội tân mác-xít), người có đóng góp lớn trong việc phát triển lý thuyết xung đột. Dahrendorf xuất bản cuốn sách “Modern Social Conflict” (xung đột xã hội hiện đại) [112], trong tác phẩm, R. Dahrendorf cho rằng, đời sống xã hội luôn có xung đột xã hội, nếu xã hội không có xung đột thì đó là điều không bình thường.

Mâu thuẫn nảy sinh từ sự đấu tranh quyền lực giữa các nhóm xã hội có lợi ích đối lập nhau. Quyền lực là khả năng để con người thực hiện ý chí của mình bất chấp sự kháng cự của người khác. Nhờ quyền lực mà người này có thể chiếm đoạt lợi ích của những người khác yếu thế hơn. Đây là nguồn gốc của mâu thuẫn và xung đột.

Chuẩn mực không đơn thuần chỉ là sự nhất trí của xã hội mà bắt nguồn từ ý chí, lợi ích của người có quyền. Phân tầng xã hội, bất bình đẳng xã hội, mâu thuẫn và xung đột cũng từ đó mà sinh ra [112]. Dahrendorf trong cuốn sách “Class and class conflict in industrial society” (Giai cấp và xung đột giai cấp trong xã hội công nghiệp) xuất bản năm 1959 [97], đã lập luận rằng tiêu chuẩn định tính cho giai cấp cơ bản dựa trên sự phân biệt về quyền sở hữu những tư liệu sản xuất là hạn hẹp, và muốn mở rộng tiêu chí đó đến lĩnh vực quyền lực. Dahrendorf viết: “Trong mọi tổ chức xã hội đều có một sự phân phối khác nhau về quyền lực và quyền hành… Sự phân phối khác nhau về quyền lực và quyền hành đó luôn luôn sẽ trở nên một nhân tố quyết định của những xung đột xã hội có hệ thống của một loại hình tương thích với những xung đột giai cấp, được hiểu theo nghĩa truyền thống của từ này… Nguồn gốc cấu trúc của những xung đột nhóm như thế phải tìm kiếm ở sự sắp xếp những vai trò xã hội được giao phó, với vị thế thống trị hoặc vị thế thần phục” [97].

Dahrendorf đưa ra thuyết cấu trúc chức năng, cho rằng “tất cả các xã hội ở mọi thời điểm là những quá trình thay đổi”. “Bất đồng và xung đột ở mọi thời điểm trong hệ thống xã hội” và “nhiều yếu tố xã hội đóng góp vào sự tan rã và thay đổi”. Karl Marx đã xây dựng một học thuyết mới, học thuyết khoa học để đáp ứng những yêu cầu mới của lịch sử. Đứng trên quan điểm duy vật biện chứng của lịch sử, Karl Marx đã đưa ra những luận giải khoa học sâu sắc.

Trong “Luận cương về Phoiơbắc”, Karl Marx đã nêu lên một vấn đề có tính nguyên tắc là: “Trước hết phải hiểu bản thân cơ sở trần tục ấy trong mâu thuẫn của nó và sau đó cách mạng hóa nó trong thực tiễn bằng cách xóa bỏ mâu thuẫn đó” [50, tr. Toàn bộ lý luận xung đột xã hội của Karl Marx đã được xây dựng trên cơ sở của một thế giới quan mới, thế giới quan duy vật triệt để, trong đó, phần trọng yếu là chủ nghĩa duy vật về lịch sử. Những quan điểm của chủ nghĩa duy vật về lịch sử lần đầu tiên đã được trình bày một cách tương đối đầy đủ có hệ thống trong “Hệ tư tưởng Đức” do Karl Marx và Ph.Ăngghen viết chung. Điều quan trọng trong tác phẩm này là các ông đã phát hiện ra “cái chìa khóa” để nhận thức các vấn đề xã hội.

Với các luận điểm rất cơ bản như “tổng thể những lực lượng sản xuất mà con người đã đạt được, quyết định trạng thái xã hội” [50, tr.42], và “tất cả mọi xung đột trong lịch sử đều bắt đầu từ mâu thuẫn giữa những lực lượng sản xuất và hình thức giao tiếp” (tức quan hệ sản xuất - TG) [50, tr. Những quan điểm cơ bản đó chính là những nhân tố có tính nền tảng trong việc xây dựng lý thuyết về xung đột xã hội của Chủ nghĩa Mác. Như vậy Karl Marx đã chứng minh, lịch sử của xã hội thực chất là lịch sử thay thế nhau của các hình thái KT-XH. Trong đó, mâu thuẫn giữa lực lượng sản xuất với quan hệ sản xuất thể hiện thành xung đột của những nhóm, những tập đoàn, giai cấp xã hội có lợi ích đối địch nhau.

Mâu thuẫn và xung đột xã hội của các nhóm, tập đoàn xã hội - giai cấp được thể hiện trên các bình diện kinh tế, chính trị, văn hóa và tư tưởng. Các giai cấp nắm được quyền lực xã hội luôn tìm mọi cách bảo vệ những lợi ích ích kỷ của mình. Còn các giai cấp bị trị thì đấu tranh chống lại, vì vậy hình thành, bùng phát xung đột. Đây là cội nguồn cơ bản 10 của các loại xung đột xã hội.

Ông đã sử dụng hai nhóm trong các lý thuyết xung đột. Nhóm thứ nhất là giai cấp tư sản sở hữu và kiểm soát các phương tiện sản xuất, phân bố của cải, hàng hoá, dịch vụ, được coi là nhóm thống trị. Nhóm thứ hai là giai cấp công nhân, những người cung cấp lao động cần thiết để sản xuất hàng hóa và dịch vụ. Tập đoàn chi phối là các nhà tư bản và nhóm cấp dưới là tầng lớp lao động.