Tổng quan nghiên cứu

Thuế giá trị gia tăng (GTGT) giữ vai trò then chốt trong cơ cấu thu ngân sách nhà nước, chiếm tỷ trọng khoảng 20% đến 30% tổng nguồn thu tại nhiều địa phương trên cả nước. Tại Chi cục Thuế khu vực Thanh Liêm - Bình Lục (tỉnh Hà Nam), tổng thu ngân sách nhà nước năm 2020 đạt 869,66 tỷ đồng (đạt 102% dự toán), năm 2021 bứt phá lên 1.522,12 tỷ đồng (đạt 111% dự toán) và năm 2022 đạt 1.295,83 tỷ đồng (đạt 103% dự toán). Trong bức tranh kinh tế đầy biến động sau đại dịch, hoạt động sản xuất kinh doanh của khối doanh nghiệp đối mặt với không ít rủi ro, kéo theo nguy cơ gia tăng các hành vi gian lận hóa đơn, trốn thuế và nợ đọng nghĩa vụ thuế kéo dài.

Nghiên cứu tập trung giải quyết bài toán tối ưu hóa quy trình quản lý thu thuế GTGT đối với khu vực doanh nghiệp trên địa bàn hai huyện Thanh Liêm và Bình Lục trong giai đoạn 2020 - 2022, đồng thời xây dựng định hướng phát triển đến năm 2025. Mục tiêu trọng tâm của đề án là đánh giá toàn diện các mắt xích quản lý từ khâu lập dự toán, quản lý hồ sơ kê khai, công tác hoàn thuế, kiểm tra thuế cho đến cưỡng chế nợ đọng. Ý nghĩa thực tiễn của công trình thể hiện qua việc đưa ra các giải pháp đồng bộ nhằm duy trì tỷ lệ nộp tờ khai đúng hạn đạt trên 98%, kiểm soát tỷ lệ nợ thuế dưới 5% tổng thu, đồng thời tạo lập môi trường kinh doanh minh bạch, thúc đẩy nguồn thu ngân sách địa phương tăng trưởng bền vững.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên Lý thuyết quản lý thuế theo chức năng và Lý thuyết tuân thủ thuế tự nguyện. Theo Luật Thuế giá trị gia tăng số 13/2008/QH12, thuế GTGT là sắc thuế gián thu tính trên giá trị tăng thêm của hàng hóa, dịch vụ phát sinh trong quá trình từ sản xuất, lưu thông đến tiêu dùng cuối cùng. Thuế GTGT có bốn đặc trưng cơ bản: tính gián thu, tính tiêu dùng nhiều giai đoạn, tính trung lập kinh tế cao và tính chất lũy thoái so với thu nhập.

Hệ thống quản lý thu thuế GTGT tại cơ quan thuế cấp cơ sở vận hành theo bốn nguyên tắc cốt lõi: tuân thủ nghiêm ngặt pháp luật, đảm bảo tính hiệu quả kinh tế với chi phí hành chính tối ưu, công khai minh bạch mọi quy trình thủ tục, và hội nhập phù hợp với chuẩn mực quốc tế. Nội dung quản lý bao gồm chuỗi quy trình khép kín: lập dự toán thu ngân sách, quản lý căn cứ tính thuế (giá tính thuế và thuế suất), theo dõi hồ sơ kê khai, giám sát dòng tiền nộp thuế, thanh tra kiểm tra, quản lý hoàn thuế và thực thi các biện pháp cưỡng chế thu hồi nợ thuế.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu thứ cấp thu thập từ các báo cáo tổng kết công tác thuế hàng năm (giai đoạn 2020 - 2022) của Chi cục Thuế khu vực Thanh Liêm - Bình Lục, cùng các văn bản quy phạm pháp luật như Luật Quản lý thuế số 38/2019/QH14.

Cỡ mẫu nghiên cứu bao gồm toàn bộ hơn 1.200 doanh nghiệp đang hoạt động và đăng ký kê khai thuế trên địa bàn hai huyện, khảo sát xử lý từ 6.215 đến 6.808 lượt hồ sơ khai thuế điện tử mỗi năm. Tác giả áp dụng phương pháp chọn mẫu toàn bộ đối với số liệu thống kê thu nộp ngân sách, kết hợp phương pháp chọn mẫu có chủ đích đối với nhóm hồ sơ có dấu hiệu rủi ro cao để phân tích chuyên sâu. Lý do lựa chọn phương pháp thống kê mô tả và so sánh chuỗi thời gian trên phần mềm bảng tính và ứng dụng tin học ngành thuế là nhằm đánh giá chính xác biến động số thu thực tế so với dự toán pháp lệnh, từ đó lượng hóa mức độ hiệu quả của từng công cụ nghiệp vụ trong suốt timeline nghiên cứu 2020 - 2022.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, kết quả thu thuế GTGT khu vực doanh nghiệp liên tục hoàn thành vượt mức kế hoạch đề ra qua các năm. Năm 2020, số thu thuế GTGT đạt 95,77 tỷ đồng (vượt 1% so với dự toán 95,18 tỷ đồng). Đến năm 2021, số thu đạt 136,74 tỷ đồng (đạt 124% dự toán 110,00 tỷ đồng, tăng trưởng 42,78% so với năm 2020). Năm 2022, số thu tiếp tục đạt 170,40 tỷ đồng (đạt 114% so với dự toán 150,00 tỷ đồng, tăng 24,62% so với năm 2021).

Thứ hai, công tác quản lý kê khai thuế điện tử đạt tỷ lệ tuân thủ cao nhưng có sự dao động nhẹ qua các năm. Năm 2020, số hồ sơ nộp đúng hạn đạt tỷ lệ 98,15%. Năm 2021, toàn chi cục tiếp nhận 6.808 hồ sơ nộp đúng hạn, đạt tỷ lệ 95,65%. Năm 2022 ghi nhận 6.215 hồ sơ nộp đúng hạn, đạt tỷ lệ 96,63%. Tỷ lệ hồ sơ chậm nộp chiếm khoảng 3,37% đến 4,35% tổng số hồ sơ tiếp nhận.

Thứ ba, cơ cấu nguồn thu ngân sách có sự chênh lệch lớn giữa các sắc thuế. Trong khi thuế GTGT tăng trưởng đều đặn thì tiền sử dụng đất năm 2021 tăng vọt lên 498,61 tỷ đồng (đạt 125% dự toán), thuế tài nguyên đạt 395,58 tỷ đồng (đạt 101% dự toán), cho thấy nguồn thu của địa phương còn chịu sự chi phối đáng kể từ các khoản thu liên quan đến tài nguyên và đất đai.

Thứ tư, công tác kiểm tra và quản lý nợ đọng thuế vẫn còn đối mặt với nhiều rào cản. Tình trạng một số doanh nghiệp chây ì nghĩa vụ nộp thuế quá 90 ngày hoặc có số thuế âm kéo dài vẫn xảy ra, đòi hỏi cơ quan thuế phải áp dụng nhiều biện pháp đôn đốc và cưỡng chế qua tài khoản ngân hàng.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân cốt lõi giúp số thu thuế GTGT vượt dự toán bắt nguồn từ vị trí địa lý thuận lợi của huyện Thanh Liêm nằm trên trục Quốc lộ 1A và Quốc lộ 21A, thu hút nhiều dự án đầu tư sản xuất kinh doanh lớn. Bên cạnh đó, sau sự kiện hợp nhất Chi cục Thuế huyện Thanh Liêm và Bình Lục vào tháng 7/2019, bộ máy quản lý đã được tinh gọn và nâng cao hiệu suất làm việc.

Khi so sánh với Chi cục Thuế huyện Phúc Thọ (thu thuế GTGT trung bình đạt 250 - 400 tỷ đồng/năm, tổng thu năm 2022 đạt 347,77 tỷ đồng, đạt 95% dự toán pháp lệnh) và Chi cục Thuế Hoài Đức với mô hình một cửa liên thông hiện đại, Chi cục Thuế khu vực Thanh Liêm - Bình Lục có tỷ lệ hoàn thành dự toán ấn tượng hơn (luôn vượt từ 1% đến 24% dự toán). Tuy nhiên, đơn vị vẫn cần tiếp tục học hỏi kinh nghiệm về số hóa cơ sở dữ liệu và quản trị rủi ro sau hoàn thuế. Trong các báo cáo chuyên môn, dữ liệu thu nộp được trực quan hóa qua biểu đồ cột so sánh dự toán - thực hiện và hệ thống bảng biểu phân tích 12 sắc thuế, giúp cơ quan quản lý nhận diện kịp thời các dư địa tăng thu.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, nâng cao chất lượng công tác lập dự toán thu thuế GTGT: Đội Nghiệp vụ Dự toán chủ trì phối hợp cùng Ủy ban nhân dân hai huyện xây dựng mô hình dự báo dựa trên chuỗi dữ liệu kinh tế vĩ mô và tình hình hoạt động của từng nhóm ngành nghề. Mục tiêu hướng tới là nâng cao độ chính xác của dự toán thu thuế GTGT đạt từ 98% đến 102% so với thực tế phát sinh, triển khai định kỳ vào quý 3 hàng năm từ giai đoạn 2024 - 2025.

Thứ hai, hiện đại hóa quy trình kê khai, nộp thuế và quản lý rủi ro hóa đơn: Đội Kê khai - Kế toán thuế đẩy mạnh ứng dụng hệ thống phân tích hóa đơn điện tử tự động, đối soát chéo dữ liệu mua vào - bán ra của doanh nghiệp nhằm phát hiện sớm các hành vi mua bán hóa đơn bất hợp pháp. Mục tiêu đưa tỷ lệ hồ sơ khai thuế nộp đúng hạn đạt trên 99% trước năm 2025.

Thứ ba, tăng cường thanh tra, kiểm tra thuế chuyên sâu theo định hướng quản trị rủi ro: Đội Kiểm tra thuế tập trung kiểm tra có trọng điểm vào các doanh nghiệp có rủi ro cao, doanh nghiệp báo lỗ hoặc có số thuế khấu trừ âm liên tục trong nhiều quý. Mục tiêu phấn đấu tăng tỷ lệ phát hiện và truy thu qua kiểm tra tại trụ sở người nộp thuế thêm khoảng 15% mỗi năm.

Thứ tư, siết chặt công tác quản lý nợ và đẩy mạnh cưỡng chế nợ thuế GTGT: Đội Quản lý nợ phân loại chính xác 4 nhóm nợ (nợ khó thu, nợ chờ xử lý, nợ chờ điều chỉnh và nợ có khả năng thu) ngay từ ngày thứ 31 sau hạn nộp. Kiên quyết áp dụng biện pháp trích tiền từ tài khoản ngân hàng và thông báo dừng sử dụng hóa đơn đối với các khoản nợ quá 90 ngày, đảm bảo giảm tỷ lệ nợ thuế xuống dưới 5% tổng thu ngân sách nhà nước trong giai đoạn 2024 - 2025.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

  • Cán bộ lãnh đạo và công chức ngành Thuế: Nắm bắt kinh nghiệm thực tiễn trong việc tổ chức bộ máy, triển khai kê khai điện tử và quy trình xử lý nợ đọng thuế sau khi sáp nhập chi cục thuế cấp huyện thành chi cục thuế khu vực.
  • Ban điều hành và kế toán trưởng tại các doanh nghiệp: Hiểu rõ quy trình giám sát của cơ quan thuế, các tiêu chí đánh giá mức độ rủi ro hồ sơ khai thuế GTGT và điều kiện hoàn thuế, từ đó nâng cao tính tự giác tuân thủ pháp luật, hạn chế rủi ro bị phạt vi phạm hành chính.
  • Giảng viên, học viên cao học và sinh viên kinh tế: Sử dụng công trình như một tài liệu nghiên cứu chuyên khảo về chuyên ngành Quản lý kinh tế và Tài chính công, tham khảo phương pháp tiếp cận số liệu thực chứng và khung lý luận về thuế gián thu.
  • Cơ quan quản lý nhà nước và chính quyền địa phương: Tham khảo các căn cứ thực tiễn để hoạch định chính sách thu hút đầu tư, phối hợp liên ngành (Công an, Ngân hàng thương mại, Kho bạc nhà nước) nhằm chống thất thu ngân sách trên địa bàn.

Câu hỏi thường gặp

Kết quả thu thuế GTGT tại Chi cục Thuế khu vực Thanh Liêm - Bình Lục giai đoạn 2020 - 2022 có đạt chỉ tiêu không? Số thu thuế GTGT liên tục vượt dự toán được giao trong cả 3 năm: năm 2020 đạt 95,77 tỷ đồng (101% dự toán), năm 2021 đạt 136,74 tỷ đồng (124% dự toán) và năm 2022 đạt 170,40 tỷ đồng (114% dự toán).

Tỷ lệ nộp hồ sơ khai thuế GTGT đúng hạn của doanh nghiệp trên địa bàn đạt mức bao nhiêu? Tỷ lệ nộp tờ khai đúng hạn duy trì ở mức cao qua các năm, cụ thể năm 2020 đạt 98,15%, năm 2021 đạt 95,65% với 6.808 hồ sơ đúng hạn, và năm 2022 đạt 96,63% với 6.215 hồ sơ đúng hạn.

Đâu là thách thức lớn nhất trong công tác quản lý thu thuế GTGT tại địa phương? Thách thức lớn nhất là việc kiểm soát các hành vi gian lận hóa đơn đầu vào nhằm chiếm đoạt tiền hoàn thuế, cùng tình trạng một số doanh nghiệp gặp khó khăn sau đại dịch dẫn đến nợ thuế kéo dài quá 90 ngày.

Chi cục đã rút ra bài học kinh nghiệm gì từ các mô hình quản lý thuế tại Hoài Đức và Phúc Thọ? Chi cục học hỏi được mô hình cải cách thủ tục hành chính "một cửa liên thông", ứng dụng công nghệ tin học toàn diện từ Hoài Đức và phương thức kiểm soát chặt chẽ đối thoại tháo gỡ khó khăn cho người nộp thuế từ Phúc Thọ.

Giải pháp trọng tâm nào được đề xuất để hạn chế nợ đọng thuế GTGT đến năm 2025? Giải pháp trọng tâm là phân loại chi tiết 4 nhóm nợ thuế, tự động hóa quy trình gửi thông báo đôn đốc và áp dụng nghiêm ngặt các biện pháp cưỡng chế như phong tỏa tài khoản ngân hàng nhằm kéo giảm nợ dưới 5% tổng thu.

Kết luận

  • Đề án đã hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận và khẳng định vai trò trụ cột của thuế GTGT trong công tác quản lý tài chính công tại cấp cơ sở.
  • Phân tích thực chứng giai đoạn 2020 - 2022 cho thấy Chi cục Thuế khu vực Thanh Liêm - Bình Lục luôn hoàn thành vượt mức dự toán thu thuế GTGT, đạt 170,40 tỷ đồng vào năm 2022.
  • Nhận diện rõ các nút thắt tồn tại trong quy trình thanh tra kiểm tra và quản lý nợ đọng đối với khối doanh nghiệp ngoài quốc doanh.
  • Đề xuất 4 nhóm giải pháp mang tính chiến lược và khả thi nhằm hiện đại hóa quản trị thuế, ứng dụng hóa đơn điện tử và tối ưu hóa dự toán ngân sách đến năm 2025.
  • Đưa ra các kiến nghị thiết thực gửi tới Bộ Tài chính, Tổng cục Thuế và Ủy ban nhân dân địa phương nhằm hoàn thiện khung khổ pháp lý đồng bộ.

Quý độc giả, các nhà nghiên cứu và cán bộ quản lý quan tâm có thể khai thác chi tiết hệ thống bảng biểu và phương pháp luận của đề án để ứng dụng vào công tác thực tiễn và nghiên cứu học thuật chuyên sâu.