Chương 1: Cơ sở khoa học Quản lý thu BHXH bắt buộc Chương 2: Thực trạng Quản lý thu BHXH bắt buộc trên địa bàn tỉnh Đắk Lắk Chương 3: Định hướng, mục tiêu và giải pháp Quản lý thu BHXH bắt buộc 7 Luan van CHƢƠNG 1 CƠ SỞ KHOA HỌC QUẢN LÝ THU BẢO HIỂM XÃ HỘI BẮT BUỘC 1. Bảo hiểm xã hội và thu BHXH bắt buộc 1. Khái niệm: BHXH là sự bảo đảm thay thế hoặc bù đắp một phần thu nhập của người lao động khi họ bị giảm hoặc mất thu nhập do ốm đau, thai sản, tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp, hết tuổi lao động hoặc chết, trên cơ sở đóng vào quỹ BHXH Theo quy định tại Khoản 1 Điều 3 Luật BHXH số 58/2014/QH13 ngày 20/11/2014 thì thuật ngữ BHXH được hiểu là: “Sự bảo đảm thay thế hoặc bù đắp một phần thu nhập của NLĐ khi họ bị giảm hoặc mất thu nhập do ốm đau, thai sản, tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp, hết tuổi lao động hoặc chết, trên cơ sở đóng vào quỹ BHXH”. Ý nghĩa: Ra đời và phát triển cùng với nền kinh tế thị trường, BHXH đã có mặt ở hầu hết các nước trên thế giới.
Trình độ phát triển của BHXH được quyết định bởi mức độ phát triển của nền kinh tế, nền kinh tế càng phát triển thì mức độ hoàn thiện của BHXH ngày càng cao và với những đặc trưng riêng có của mình BHXH đã có ý nghĩa thiết thực đối với sự phát triển kinh tế xã hội như sau: - Đối với người lao động: Trong giai đoạn hiện nay khi đất nước đang ngày càng hoàn thiện quá trình công nghiệp hoá- hiện đại hoá thì những "rủi ro" như ốm đau, tai nạn lao động- bệnh nghề nghiệp, thai sản, mất việc làm…lại diễn ra một cách thường xuyên và ngày càng phổ biến hơn, phức tạp hơn. Khi những rủi ro này xảy ra sẽ gây khó khăn cho người lao động vế cả vật chất lẫn tinh thần, ảnh hưởng không tốt cho cả cộng đồng. Với tư cách là một trong những chính sách kinh tế xã hội của Nhà nước, BHXH sẽ góp phần trợ giúp cho cá nhân những người lao động gặp phải rủi ro, bất hạnh bằng cách tạo ra cho họ những thu nhập thay thế, những điều kiện lao động 8 Luan van thuận lợi…giúp họ ổn định cuộc sống, yên tâm công tác, tạo cho họ một niềm tin vào tương lai. Từ đó góp phần quan trọng vào việc tăng năng suất lao động cũng như chất lượng công việc cho xí nghiệp nói riêng và cho toàn xã hội nó chung.
- Đối với xã hội : Quỹ BHXH là một nguồn tài chính độc lập ngoài ngân sách Nhà nước do các bên tham gia BHXH đóng góp nhằm phân phối lại theo luật định cho mọi thành viên khi bị ngừng hoặc giảm thu nhập gây ra do tạm thời hay vĩnh viễn mất khả năng lao động. Quỹ BHXH không những tác động tới quá trình phát triển kinh tế của đất nước mà còn góp phần tạo ra những cơ sở sản xuất kinh doanh mới, việc làm mới cho người lao động, từ đó giải quyết tình trạng thất nghiệp, tăng thu nhập cho người lao động … dưới nhiều hình thức khác nhau như hình thức đầu tư phát triển phần "nhàn rỗi" của quỹ. BHXH bắt buộc và Thu BHXH bắt buộc 1. Khái niệm, đặc điểm, ý nghĩa BHXH bắt buộc a.
Khái niệm Theo quy định tại Khoản 2 Điều 3 Luật BHXH số 58/2014/QH13 ngày 20/11/2014 BHXH bắt buộc được định nghĩa:“BHXH bắt buộc là loại hình bảo hiểm xã hội do Nhà nước tổ chức mà NLĐ và người SDLĐ phải tham gia”. Đặc điểm của BHXH bắt buộc Thứ nhất, BHXH là hoạt động chia sẻ rủi ro của cộng đồng theo nguyễn tắc “số đông bù số ít” và nguyên tắc “tiết kiệm chi tiêu” Theo nguyên tắc “số đông bù số ít”: Rủi ro của một hoặc một số người sẽ được chia sẻ cho nhiều người tham gia BHXH cùng gánh chịu đây là nguyên tắc mang tính đặc thù của hoạt động BHXH. Những rủi ro trong cuộc sống như: ốm đau, tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp, tàn tật, chết là gánh nặng cho bản thân và gia đình của số ít người không may sẽ trở nên nhẹ bớt sau khi được san sẻ cho nhiều người. Đó chính là sự thể hiện tính tương hỗ của cộng đồng, những thành viên trong xã hội thông qua việc bù trừ rủi ro qua quỹ BHXH.
Tính xã hội của BHXH được thể hiện rất rõ nét là cộng đồng chung tay góp lại để chăm lo cho những cá nhân không may mắn gặp rủi ro trong cuộc sống. 9 Luan van Theo nguyên tắc “tiết kiệm chi tiêu”: người tham gia BHXH phải để dành một khoản thu nhập bằng việc đều đặn đóng góp vào quỹ BHXH lúc có thu nhập để được hưởng trợ cấp lúc tạm thời hoặc vĩnh viễn mất khả năng lao động Thứ hai, BHXH thực hiện phân phối lại thu nhập của các thành viên trong xã hội theo chiều dọc và chiều ngang: - Theo chiều ngang chỉ thể hiện trong nội bộ những người được hưởng quyền trợ cấp. Đó là phân phối giữa những người khỏe mạnh và người ốm đau hoặc những người không may gặp tai nạn nghề nghiệp, giữa những người đang làm việc và những người nghỉ việc; giữa những người chưa có con và những người có gánh nặng gia đình. - Theo chiều dọc là sự chuyển giao tài sản, sức mua của những người có thu nhập cao cho những người có thu nhập thấp thông qua việc hình thành và sử dụng quỹ BHXH Thứ ba, BHXH là thực thi chính sách xã hội, đảm bảo an toàn và hiệu quả xã hội, không nhằm mục đích kinh doanh - Thay thế hoặc bù đắp những khoản thu nhập bị mất để đảm bảo nhu cầu sinh sông thiết yếu cho người lao động và gia đình - Chăm sóc sức khỏe và chống lại bệnh tật của bản thân người lao động - Đảm bảo điều kiện sống tối thiểu để người lao động không lâm vào túng quẩn, góp phần bảo đảm hạnh phúc gia đình và an toàn xã hội Thứ tư, BHXH phải theo nguyên tắc có đóng có hưởng, quyền lợi tương ứng với nghĩa vụ, đảm bảo sự công bằng và bền vững của hệ thống BHXH.
Nguyên tắc này thể hiện tính minh bạch, công bằng, bình đẳng giữa các đối tượng tham gia bảo hiểm có nghĩa vụ đóng phí bảo hiểm, quỹ BHXH không chi trả trợ cấp cho người không tham gia đóng BHXH. Thứ năm, BHXH thực hiện phân phối trên cơ sở mức đóng góp vào quỹ BHXH, tỷ lệ đóng góp và nức hưởng trợ cấp có mối quan hệ chặt chẽ với tiền lương thu nhập của người được hưởng bảo hiểm 10 Luan van c. Ý nghĩa của BHXH bắt buộc - Đối với người lao động: BHXH bắt buộc là một trong những chính sách an sinh - xã hội của Nhà nước góp phần ổn định cuộc sống cho người lao động khi gặp rủi ro, khắc phục những khó khăn thông qua các khoản trợ cấp được chi trả bằng nguồn quỹ BHXH. Trong cuộc sống thường ngày, khi người lao động không may gặp rủi ro như: ốm đau, thai sản, tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp, già yếu hay tử tuất những rủi ro này không chừa một ai luôn rình rập ở khắc mọi nơi.
Khi rủi ro xảy ra làm tinh thần và nguồn thu nhập của người lao động bị giảm sút, dựa trên cơ sở mức đóng góp trước đó của người lao động vào quỹ BHXH, cơ quan BHXH sẽ góp phần ổn định đời sống của người lao động bằng cách thay thế hoặc bù đắp một phần thu nhập tạo điều kiện thuận lợi cho người lao động ổn định cuộc sống và yên tâm làm việc - Đối với người sử dụng lao động: Trường hợp người lao động không may bị ốm đau, thai sản, tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp nguồn thu nhập bị giảm sút thì cơ quan BHXH sẽ thay đơn vị SDLĐ trả mộ khoản tiền trợ cấp trong khoảng thời gian người lao động tạm thời không đi làm. Như vậy, BHXH bắt buộc đã góp phần làm giảm gánh nặng cho đơn vị SDLĐ khi người lao động không đi làm giúp người lao động có điều kiện nhanh chóng quay trở lại làm việc - Đối với xã hội: BHXH bắt buộc là một trong những chính sách kinh tế - xã hội của Nhà nước, hoạt động của BHXH đem lại sự an toàn và hiệu quả cho xã hội, đặc biệt trong việc phục hồi năng lực làm việc, khả năng sáng tạo của sức lao động. Hệ thống BHXH phát triển sẽ hỗ trợ cho thị trường lao động phát triển, giảm gánh nặng ngân sách Nhà nước trong việc hỗ trợ người cao tuổi không có thu nhập từ lương 1. Thu Bảo hiểm xã hội bắt buộc a.
Khái niệm thu BHXH bắt buộc Để thực hiện thu BHXH bắt buộc phải đảm bảo theo đúng các quy định của Nhà nước, cơ quan BHXH phải xây dựng biện pháp, kế hoạch, tổ chức các thao tác 11 Luan van nghiệp vụ, phối hợp với các đơn vị liên quan và hình thành hệ thống chuyên thu từ trung ương đến cấp huyện, thực hiện theo một quy trình chặt chẽ, khép kín Trong hoạt động thu BHXH bắt buộc mối quan hệ ba bên là NLĐ, Người SDLĐ và cơ quan BHXH được xác lập quyền và trách nhiệm của mỗi bên do pháp luật về BHXH quy định, các quy định là những căn cứ pháp lý mà mỗi bên phải tuân thủ, thực hiện nghiêm túc. Như vậy, khái niệm chung nhất về thu BHXH bắt buộc: :“ Thu BHXH bắt buộc là việc Nhà nước sử dụng các biện pháp, các hình thức, phương pháp thu BHXH nhằm mục tiêu thu đúng, thu đủ, thu kịp thời BHXH của các đối tượng tham gia” b. Nguyên tắc thu BHXH bắt buộc Do thu BHXH đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành quỹ BHXH, do đó việc thu BHXH cần tuân thủ theo nguyên tắc: - Thứ nhất: Thu đúng, đủ, kịp thời Thu đúng là thu đúng đối tượng thuộc diện tham gia BHXH, thu đúng mức đóng BHXH, thu đúng thời gian theo quy định. Thu đủ là thu đủ số người thuộc diện tham gia BHXH và thu đủ số tiền phải đóng BHXH của NLĐ và người SDLĐ.
Thu kịp thời là thu kịp thời về thời gian khi có phát sinh quan hệ lao động giữa đơn vị SDLĐ và NLĐ thuộc diện tham gia BHXH. Khi NLĐ, đơn vị SDLĐ tham gia BHXH, cơ quan BHXH cần hướng dẫn để đơn vị SDLĐ và NLĐ kê khai đúng, đầy đủ các thông tin cần thiết phục vụ cho quá trình tác nghiệp của cán bộ BHXH, đây là căn cứ để cơ quan BHXH thu đúng các đối tượng tham gia, và phục vụ cho việc thanh tra kiểm tra việc chấp hành nghiêm chỉnh các chế độ, chính sách BHXH.