Luận án tiến sĩ quản lý tổng hợp tài nguyên nước hướng đến phát triển nông nghiệp bền vững ở vùng lũ đồng bằng sông cửu long

Luận án tiến sĩ nông nghiệp phân tích quản lý tổng hợp tài nguyên nước hướng đến phát triển nông nghiệp bền vững ở vùng lũ đồng bằng sông, xây dựng cơ sở lý luận, kiểm chứng thực

• Tác giả: Hồ Minh Hoàng
• Người hướng dẫn: PGS.TS Vũ Phạm Đương
• Trường học: Trường Đại Học Cần Thơ
• Chuyên ngành: Quản lý tài nguyên nước
• Đề tài: Quản Lý Tài Nguyên Nước Cho Nông Nghiệp Bền Vững Ở Đồng Bằng Sông Cửu Long
• Loại tài liệu: luận án
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Cần Thơ

Mục lục chi tiết

• 1. CHƯƠNG 1: MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU
• 1.1. Mục tiêu chính
• 1.2. Mục tiêu cụ thể
• 1.3. Giả thuyết nghiên cứu
• 1.4. Khả năng áp dụng vào thực tiễn
• 1.5. Giới hạn nghiên cứu
• 1.6. Nội dung nghiên cứu
• 2. CHƯƠNG 2: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 2.1. Tổng quan về quản lý tổng hợp tài nguyên nước
• 2.2. Tổng quan về quản lý tài nguyên nước trên thế giới
• 2.3. Tổng quan về cách tiếp cận hỗ trợ ra quyết định trong quản lý tài nguyên nước
• 2.4. Tổng quan về sự thay đổi bất định
• 2.5. Tổng quan về ra quyết định
• 2.6. Các cách tiếp cận hỗ trợ ra quyết định trong quản lý tài nguyên nước
• 2.7. Tổng quan về quản lý tài nguyên nước ở Việt Nam
• 2.7.1. Nguồn tài nguyên nước mặt ở Việt Nam
• 2.7.2. Cơ chế quản lý tài nguyên nước ở Việt Nam
• 2.8. Sự biến động tài nguyên nước ở thường nguồn sông Mekong và vùng lũ ĐBSCL
• 2.8.1. Sự thay đổi tài nguyên nước ở vùng lũ ĐBSCL
• 2.8.2. Sự thay đổi trong quản lý tài nguyên nước ở vùng lũ ĐBSCL
• 2.9. Tổng quan về địa điểm nghiên cứu
• 2.9.1. Điều kiện tự nhiên và tài nguyên thiên nhiên
• 2.9.2. Hiện trạng và quy hoạch công trình thủy lợi ở tỉnh Đồng Tháp
• 2.9.3. Hiện trạng và quy hoạch phát triển nông nghiệp tỉnh Đồng Tháp
• 2.9.4. Tổng quan địa điểm thực hiện nghiên cứu
• 2.10. Nhận định tổng quan tài liệu
• 3. CHƯƠNG 3: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Khung nghiên cứu
• 3.2. Các bước thực hiện
• 3.3. Thu thập số liệu nghiên cứu
• 3.4. Phân tích ảnh hưởng của sự thay đổi tài nguyên nước mặt đến sản xuất lúa ở tiểu vùng nghiên cứu
• 3.5. Phân tích ảnh hưởng của hệ thống công trình thủy lợi đến hoạt động sản xuất lúa và sinh kế nông dân ở tiểu vùng nghiên cứu
• 3.6. Xây dựng lộ trình giải pháp thích ứng cho phát triển sản xuất lúa ở tiểu vùng nghiên cứu đến năm 2030
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ THẢO LUẬN
• 4.1. Ảnh hưởng của sự thay đổi tài nguyên nước mặt đến hoạt động sản xuất lúa ở tiểu vùng nghiên cứu
• 4.1.1. Sự biến động nguồn nước mặt ở thường nguồn sông Mekong vào ĐBSCL
• 4.1.2. Áp lực của sự biến động nguồn nước mặt ở thường nguồn sông Mekong lên công tác quản lý tài nguyên nước và sản xuất nông nghiệp ở tỉnh Đồng Tháp
• 4.1.3. Hiện trạng của sự thay đổi lũ ở thường nguồn sông Mekong liên hệ hoạt động sản xuất lúa ở tiểu vùng nghiên cứu
• 4.1.4. Tác động sự thay đổi lũ ở thường nguồn sông Mekong đến hoạt động canh tác lúa ở tiểu vùng nghiên cứu
• 4.2. Tác động của hiện trạng hệ thống công trình thủy lợi đến sinh kế của người dân canh tác lúa tại tiểu vùng nghiên cứu
• 4.2.1. Hiện trạng hệ thống công trình thủy lợi tại tiểu vùng nghiên cứu
• 4.2.2. Tác động của hệ thống công trình thủy lợi theo các nguồn và sinh kế
• 4.3. Xây dựng lộ trình thực hiện các giải pháp phục vụ phát triển sản xuất lúa ở tiểu vùng nghiên cứu đến năm 2030
• 4.3.1. Những khó khăn, hạn chế và xuất các giải pháp cho ảnh hưởng phát triển sản xuất lúa ở tiểu vùng nghiên cứu đến năm 2030
• 4.3.2. Đặc điểm các giải pháp cho ảnh hưởng phát triển sản xuất lúa ở tiểu vùng nghiên cứu đến năm 2030
• 4.3.3. Thời gian thực hiện và bản đồ thực hiện các giải pháp
• 4.3.4. Lộ trình thực hiện các giải pháp phục vụ phát triển sản xuất lúa ở tiểu vùng nghiên cứu đến năm 2030
• 4.3.5. Thảo luận về cách tiếp cận xây dựng lộ trình thực hiện các giải pháp
• 5. CHƯƠNG 5: KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Giới thiệu

Quản lý tài nguyên nước là một yếu tố quan trọng trong phát triển nông nghiệp bền vững, đặc biệt ở đồng bằng sông Cửu Long. Khu vực này đang phải đối mặt với nhiều thách thức như biến đổi khí hậu, sự phát triển của các dự án thủy điện và sự gia tăng dân số. Những yếu tố này đã tạo ra áp lực lớn lên nguồn nước, ảnh hưởng đến sản xuất nông nghiệp và sinh kế của người dân. Việc áp dụng các chính sách quản lý tài nguyên nước hiệu quả là cần thiết để đảm bảo sự phát triển bền vững cho khu vực này.

1.1. Tình hình hiện tại

Hiện nay, tình hình quản lý tài nguyên nước ở đồng bằng sông Cửu Long còn nhiều bất cập. Nguồn nước mặt đang bị suy giảm do các hoạt động khai thác và sử dụng không hợp lý. Hệ thống tưới tiêu chưa được đầu tư đồng bộ, dẫn đến tình trạng lãng phí nước và giảm năng suất nông nghiệp. Theo nghiên cứu, việc cải thiện năng suất nông nghiệp cần phải gắn liền với việc bảo vệ và sử dụng hiệu quả tài nguyên nước.

II. Các thách thức trong quản lý tài nguyên nước

Quản lý tài nguyên nước ở đồng bằng sông Cửu Long đang phải đối mặt với nhiều thách thức lớn. Biến đổi khí hậu đã làm gia tăng tần suất và cường độ của các hiện tượng thời tiết cực đoan, ảnh hưởng đến nguồn nước và sản xuất nông nghiệp. Bên cạnh đó, sự phát triển của các dự án thủy điện ở thượng nguồn sông Mekong đã làm thay đổi dòng chảy tự nhiên, gây ra tình trạng thiếu nước vào mùa khô và ngập úng vào mùa mưa. Những yếu tố này đã tạo ra áp lực lớn lên việc ra quyết định trong quản lý tài nguyên nước.

2.1. Biến đổi khí hậu

Biến đổi khí hậu đã và đang tác động mạnh mẽ đến nguồn nước ở đồng bằng sông Cửu Long. Nhiệt độ tăng cao và lượng mưa không ổn định đã làm thay đổi mô hình dòng chảy, dẫn đến tình trạng khan hiếm nước vào mùa khô và ngập úng vào mùa mưa. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến sản xuất nông nghiệp mà còn đến đời sống của người dân trong khu vực.

2.2. Sự phát triển của các dự án thủy điện

Sự phát triển của các dự án thủy điện ở thượng nguồn sông Mekong đã làm thay đổi dòng chảy tự nhiên của sông. Điều này đã dẫn đến tình trạng thiếu nước vào mùa khô và ngập úng vào mùa mưa, ảnh hưởng nghiêm trọng đến sản xuất nông nghiệp và sinh kế của người dân. Việc quản lý tài nguyên nước cần phải xem xét đến tác động của các dự án này để đảm bảo sự phát triển bền vững.

III. Giải pháp quản lý tài nguyên nước bền vững

Để quản lý tài nguyên nước một cách bền vững, cần áp dụng các giải pháp đồng bộ và hiệu quả. Việc xây dựng các chính sách quản lý tài nguyên nước cần phải dựa trên cơ sở khoa học và thực tiễn. Cần có sự tham gia của cộng đồng trong quá trình ra quyết định để đảm bảo rằng các giải pháp được thực hiện phù hợp với nhu cầu và điều kiện cụ thể của từng địa phương.

3.1. Chính sách quản lý tài nguyên nước

Chính sách quản lý tài nguyên nước cần phải được xây dựng dựa trên nguyên tắc phát triển bền vững. Cần có các quy định rõ ràng về việc sử dụng và bảo vệ tài nguyên nước, đồng thời khuyến khích các hoạt động tiết kiệm nước trong sản xuất nông nghiệp. Việc áp dụng công nghệ mới trong quản lý nước cũng là một giải pháp quan trọng để nâng cao hiệu quả sử dụng tài nguyên nước.

3.2. Sự tham gia của cộng đồng

Sự tham gia của cộng đồng trong quản lý tài nguyên nước là rất quan trọng. Người dân cần được thông tin đầy đủ về tình hình tài nguyên nước và các chính sách liên quan. Việc tổ chức các buổi hội thảo, tọa đàm để lắng nghe ý kiến của người dân sẽ giúp cải thiện chất lượng quản lý tài nguyên nước và đảm bảo rằng các giải pháp được thực hiện phù hợp với thực tiễn địa phương.

IV. Kết luận

Quản lý tài nguyên nước cho nông nghiệp bền vững ở đồng bằng sông Cửu Long là một nhiệm vụ cấp bách và cần thiết. Việc áp dụng các giải pháp quản lý hiệu quả sẽ giúp bảo vệ tài nguyên nước, nâng cao năng suất nông nghiệp và cải thiện đời sống của người dân. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan chức năng, cộng đồng và các tổ chức quốc tế để đạt được mục tiêu phát triển bền vững cho khu vực này.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Quản lý tài nguyên nước mặt tại các đồng bằng châu thổ xuyên biên giới đang đối mặt với những thách thức mang tính sống còn do tác động cộng hưởng của biến đổi khí hậu toàn cầu, sự phát triển ồ ạt của các công trình thủy điện thượng nguồn và các hoạt động kinh tế - xã hội nội tại. Vùng ngập lũ Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) — điển hình là tiểu vùng Đồng Tháp Mười và Tứ giác Long Xuyên — giữ vai trò huyết mạch trong an ninh lương thực quốc gia nhưng nguồn nước mặt phụ thuộc tới 80% từ lưu vực thượng nguồn sông Mekong (Bộ Tài nguyên và Môi trường, 2012). Sự suy giảm lưu lượng dòng chảy mùa lũ, biến động thất thường của mực nước đỉnh lũ tại các trạm kiểm soát đầu nguồn như Tân Châu và Châu Đốc, cùng với nguy cơ suy giảm hơn 40% lượng bùn cát trầm tích vào giai đoạn 2050 - 2060 do các hồ chứa thủy điện thượng nguồn (Manh et al., 2015; Dang et al., 2018), đang tạo ra những rủi ro bất định sâu sắc (deep uncertainty) cho hoạt động canh tác nông nghiệp.

Khoảng trống nghiên cứu then chốt (Research Gap) xuất phát từ thực trạng các quyết định quy hoạch thủy lợi và phát triển nông nghiệp tại ĐBSCL hiện nay chủ yếu mang tính chất "tĩnh" (deterministic / predict-and-act), tiếp cận phân mảnh theo từng ngành dọc đơn lẻ giữa ngành Tài nguyên Môi trường và Nông nghiệp & Phát triển Nông thôn. Các chính sách hiện hành thiếu vắng một công cụ hỗ trợ ra quyết định linh hoạt, chưa lượng hóa được các "điểm tới hạn thích ứng" (adaptation tipping points - ATP) và chưa thiết lập được lộ trình triển khai theo chuỗi thời gian thích ứng động trước các biến đổi bất định của nguồn nước mặt.

Luận án tiến sĩ chuyên ngành Phát triển Nông thôn (Mã số: 92620116) của Nghiên cứu sinh Hùng Minh Hoàng, dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS. Văn Phạm Đăng Trí và TS. Nguyễn Hồng Tín tại Trường Đại học Cần Thơ (năm 2023), mang tên "Quản lý tổng hợp tài nguyên nước hướng đến phát triển nông nghiệp bền vững ở vùng lũ Đồng bằng sông Cửu Long" đã tiên phong giải quyết khoảng trống học thuật và thực tiễn này. Nghiên cứu tập trung giải quyết ba câu hỏi nghiên cứu cốt lõi:

1. RQ1: Sự thay đổi nguồn nước mặt thượng nguồn sông Mekong và chế độ ngập lũ tương tác như thế nào với hoạt động canh tác lúa nội vùng tại vùng ngập lũ ĐBSCL?
2. RQ2: Hiện trạng hệ thống công trình thủy lợi (đê bao lửng và đê bao triệt để) tác động ra sao đến các nguồn vốn sinh kế bền vững của nông hộ sản xuất lúa?
3. RQ3: Làm thế nào để thiết lập một lộ trình chính sách thích ứng động (Dynamic Adaptive Policy Pathways - DAPP) tích hợp các giải pháp công trình và phi công trình hỗ trợ ra quyết định quản lý nước phục vụ phát triển nông nghiệp bền vững đến năm 2030?

Hai giả thuyết nghiên cứu chính được xác lập:

• H1: Tồn tại mối quan hệ tương tác hai chiều phức hợp: sự biến động nước mặt thượng nguồn và sự can thiệp của công trình đê bao khép kín làm suy giảm các nguồn vốn sinh kế tự nhiên (độ phì nhiêu của đất, phù sa, nguồn lợi thủy sản mùa lũ), từ đó gia tăng chi phí sản xuất và áp lực rủi ro kinh tế của nông hộ.
• H2: Việc tích hợp phương pháp tiếp cận lộ trình thích ứng động (DAPP) với Khung sinh kế bền vững (SLF) và Khung phân tích động lực - áp lực - hiện trạng - tác động - phản ứng (DPSIR) sẽ tạo ra công cụ quản trị nước vượt trội, thay thế cách tiếp cận đơn lẻ bằng một chuỗi giải pháp thích ứng linh hoạt theo thời gian thực.

Khung lý thuyết của luận án tích hợp chặt chẽ giữa Quản lý tổng hợp tài nguyên nước (IWRM - Dublin 1992, GWP/INBO), Khung sinh kế bền vững (SLF - DFID), Khung phân tích hệ thống (DPSIR - EEA), Hoạch định chính sách thích ứng (APM - Kwakkel et al., 2010) và Lộ trình chính sách thích ứng động (DAPP - Haasnoot et al., 2013).

Phạm vi không gian nghiên cứu được chọn mang tính đại diện cao: Tiểu vùng I.1 (diện tích 12.765 ha thuộc huyện Hồng Ngự và thị xã Hồng Ngự, tỉnh Đồng Tháp), nằm ở vùng đầu nguồn tiếp nhận lũ trực tiếp từ biên giới Campuchia và sông Tiền. Về mặt thời gian, luận án tập trung xây dựng lộ trình hành động đến năm 2030, tầm nhìn 2050, bám sát Quyết định số 593/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ về Đề án thí điểm liên kết phát triển kinh tế - xã hội vùng Đồng Tháp Mười. Ý nghĩa đột phá của luận án nằm ở việc lần đầu tiên tại Việt Nam, phương pháp DAPP được bản địa hóa và lượng hóa cụ thể thành 02 lộ trình thích ứng động (thủy lợi và nông nghiệp), giúp các nhà quản lý chuyển từ thế bị động ứng phó sang chủ động điều phối tài nguyên nước trong điều kiện bất định cao.

---

Literature Review và Positioning

Tổng quan tài liệu quốc tế và trong nước về quản lý tài nguyên nước cho thấy sự phát triển qua ba dòng nghiên cứu chính:

Dòng nghiên cứu thứ nhất tập trung vào lý luận Quản lý tổng hợp tài nguyên nước (IWRM) bắt nguồn từ Tuyên bố Dublin 1992, được Global Water Partnership (GWP & INBO, 2012) hệ thống hóa thành ba trụ cột: Công bằng xã hội, Hiệu quả kinh tế và Tính bền vững sinh thái. Tuy nhiên, các học giả phê bình như Biswas (2008) và McDonnell (2008) đã chỉ ra rằng IWRM truyền thống mang nặng tính lý thuyết trừu tượng, khó vận hành trong thực tế do thiếu các công cụ định lượng mối tương tác phức hợp của hệ thống xã hội - sinh thái (socio-ecological systems) và bỏ qua yếu tố bất định sâu sắc của biến đổi khí hậu.

Dòng nghiên cứu thứ hai nghiên cứu về tác động thủy văn xuyên biên giới của lưu vực sông Mekong. Các công trình của Ogston et al. (2017), Brunier et al. (2014), Li et al. (2017), Dang et al. (2018) và Tô Quang Toản et al. (2016) đã chứng minh rằng các bậc thang thủy điện thượng nguồn cùng hoạt động khai thác cát đã làm thay đổi sâu sắc hình thái lòng dẫn, giảm lưu lượng đỉnh lũ, gia tăng xói lở bờ sông và làm suy giảm 40% lượng phù sa bồi lắng ở ĐBSCL. Tại Việt Nam, các nghiên cứu của Đào Trọng Tứ (2015), Đoàn Thế Lợi (2015) và Cục Quản lý Tài nguyên nước (2015a, 2016) đã cảnh báo nguy cơ cạn kiệt nguồn nước mùa khô và suy thoái hệ sinh thái ngập lũ.

Dòng nghiên cứu thứ ba là sự chuyển dịch trong khoa học ra quyết định trong điều kiện bất định sâu (Decision Making under Deep Uncertainty - DMDU). Các phương pháp như Phân tích lựa chọn thực (Real Options Analysis - ROA) (Buurman & Babovic, 2014), Ra quyết định vững chắc (Robust Decision Making - RDM) (Groves & Lempert, 2007), Hoạch định chính sách thích ứng (Adaptive Policymaking - APM) (Kwakkel et al., 2010; Walker et al., 2001) và Lộ trình thích ứng (Adaptation Pathways - AP) (Haasnoot et al., 2011, 2012). DAPP (Haasnoot et al., 2013) được xem là bước đột phá kết hợp giữa tính định hướng dài hạn của AP và cơ chế giám sát linh hoạt, kích hoạt hành động dự phòng của APM.

Trong y văn tồn tại hai cuộc tranh luận học thuật sâu sắc:

• Tranh luận 1 (Công trình kiểm soát tuyệt đối vs Thuận thiên sinh thái): Một bên ủng hộ việc đê bao khép kín triệt để nhằm tăng diện tích lúa vụ 3 (Thu Đông) để tối đa hóa sản lượng lương thực; phía đối lập (Nguyễn Ngọc Trân, 2017; Hoanh et al., 2014) lập luận rằng đê bao triệt để ngăn chặn hoàn toàn dòng phù sa bồi đắp, làm nghèo kiệt đất, gia tăng ô nhiễm hóa chất nông nghiệp nội đồng và đẩy rủi ro ngập lụt sang các vùng lân cận.
• Tranh luận 2 (Phương pháp quy hoạch tĩnh vs Lộ trình thích ứng động): Quy hoạch thủy lợi truyền thống dựa trên các dự báo đơn kịch bản bị chỉ trích là dễ gãy vỡ (brittle) và gây tổn thất đầu tư khổng lồ nếu kịch bản thực tế chệch hướng; trong khi đó, cách tiếp cận lộ trình thích ứng DAPP cho phép thiết lập các phương án dự phòng và chuyển hướng giải pháp khi đạt đến các điểm kích hoạt (trigger points).

So sánh với hai nghiên cứu quốc tế điển hình:

1. Nghiên cứu tại Đồng bằng sông Rhine, Hà Lan (Haasnoot et al., 2012, 2013; Deltares, 2016): Ứng dụng DAPP xuất sắc trong quản lý ngập lụt và an ninh nguồn nước ngọt, nhưng được thực hiện trong bối cảnh hạ tầng kiểm soát thủy lợi hoàn chỉnh, nguồn lực tài chính dồi dào và hệ số bất định xuyên biên giới được kiểm soát tốt thông qua các hiệp định quốc tế chặt chẽ.
2. Nghiên cứu vùng lũ phía Tây sông Hằng, Bangladesh (Ahmed et al., 2017): Áp dụng phương pháp AP tại một quốc gia đang phát triển nhưng chỉ tập trung vào các biện pháp thích ứng sinh kế đơn lẻ, thiếu sự tích hợp khung phân tích hệ thống DPSIR và chưa liên kết chặt chẽ với cơ chế phân cấp quản lý đa tầng của nhà nước như nghiên cứu này.

Luận án đã định vị chính xác khoảng trống bằng cách kết hợp khung đánh giá nguồn vốn sinh kế (SLF) và khung phân tích quan hệ nhân quả (DPSIR) làm đầu vào dữ liệu thực chứng cho mô hình DAPP, tạo nên bước tiến học thuật vững chắc cho việc quản trị nước vùng châu thổ ở các nước đang phát triển.

---

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án đã mở rộng và làm phong phú thêm ba nền tảng lý thuyết lớn trong khoa học phát triển nông thôn và quản trị tài nguyên nước:

1. Mở rộng Lý thuyết Quản lý tổng hợp tài nguyên nước (IWRM): Luận án tái định nghĩa tính "tổng hợp" trong bối cảnh bất định sâu. Không dừng lại ở việc phối hợp đa ngành (nông nghiệp, tài nguyên, quy hoạch), tính tổng hợp được mở rộng sang chiều kích thời gian linh hoạt (temporal adaptiveness) và phân tầng sinh kế vi mô (micro-livelihood integration), chứng minh rằng IWRM chỉ thành công khi giải pháp kỹ thuật thủy lợi gắn liền với khả năng chuyển đổi sinh kế của nông hộ.
2. Bản địa hóa và nâng cao Lý thuyết Lộ trình chính sách thích ứng động (DAPP của Haasnoot et al., 2013): Thay vì chỉ áp dụng DAPP ở cấp độ chính sách vĩ mô với các mô hình toán học thuần túy, luận án đã tích hợp thành công cấu trúc 5 nguồn vốn sinh kế (SLF) vào quy trình đánh giá điểm tới hạn thích ứng (ATP). Điều này chứng minh rằng một chính sách thủy lợi đạt điểm tới hạn không chỉ vì giới hạn kỹ thuật công trình, mà còn vì sự suy kiệt vốn tự nhiên và vốn tài chính của người dân.
3. Mô hình hóa quan hệ nhân quả hệ thống sinh thái - xã hội qua Khung DPSIR: Thiết lập các mệnh đề lý thuyết mới giải thích tương tác giữa công trình nhân tạo và suy thoái tự nhiên:
   • Mệnh đề 1 (P1): Tăng cường công trình ngăn lũ triệt để (Response) làm biến đổi trạng thái phù sa và chất lượng nước (State), gây áp lực gia tăng hóa chất đầu vào (Pressure), dẫn đến suy giảm biên lợi nhuận nông hộ (Impact).
   • Mệnh đề 2 (P2): Tính bất định của nguồn nước ngoại biên càng cao thì tính khả thi của các quy hoạch thủy lợi tĩnh càng giảm; sự bền vững của hệ thống đòi hỏi một cấu trúc lộ trình động có khả năng chuyển hướng giữa giải pháp công trình và phi công trình.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án là sự liên kết hữu cơ giữa ba công cụ khoa học tiên tiến:

• Khung DPSIR: Đóng vai trò cấu trúc hóa toàn bộ các động lực vĩ mô (Driving forces - thủy điện, BKH), các áp lực (Pressures - ô nhiễm, can thiệp đê bao), hiện trạng tài nguyên (State - dòng chảy, phù sa), tác động (Impacts - sinh kế, chi phí nông nghiệp) và giải pháp đáp ứng (Responses).
• Khung sinh kế bền vững (SLF): Đóng vai trò công cụ đo lường vi mô chi tiết về tác động của hệ thống CTTL lên 5 nguồn vốn: Tự nhiên (đất, nước, nguồn lợi thủy sản), Vật chất (hạ tầng đê bao, cống, trạm bơm, giao thông nội đồng), Tài chính (chi phí, năng suất, lợi nhuận), Con người (năng lực cán bộ, trình độ kỹ thuật nông dân), và Xã hội (hợp tác xã, tổ hợp tác dùng nước).
• Khung lộ trình thích ứng DAPP: Đóng vai trò tổng hợp các giải pháp được đề xuất từ DPSIR và SLF, phân loại thành giải pháp giảm thiểu, phòng ngừa, định hình và cơ hội; xác định thời điểm tới hạn (Sell-by date) và thiết lập mạng lưới các lộ trình thay thế (Pathways map) đến năm 2030.

Điều kiện biên (Boundary conditions) của khung phân tích được xác lập rõ ràng: Áp dụng cho vùng đồng bằng châu thổ ngập lũ chịu tác động chi phối của nguồn nước xuyên biên giới (>80% dòng chảy thượng nguồn), vùng sinh thái nông nghiệp có sự phân hóa giữa hai hình thái kiểm soát lũ (đê bao lửng 2 vụ và đê bao triệt để 3 vụ), và trong khuôn khổ thể chế quản lý nhà nước 4 cấp phân quyền của Việt Nam.

---

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án vận dụng thế giới quan hiện thực có phê phán (Critical Realism) kết hợp thực chứng (Positivism), sử dụng phương pháp hỗn hợp (Mixed-Methods Design) kết hợp chặt chẽ giữa định lượng và định tính nhằm giải quyết các mắt xích phức hợp của hệ thống thủy văn - xã hội.

Thiết kế nghiên cứu đa cấp độ (Multi-level design) được triển khai:

• Cấp độ vĩ mô (Macro-level): Đánh giá chuỗi dữ liệu thủy văn thượng nguồn sông Mekong và mạng lưới trạm quan trắc quốc gia (trạm Tân Châu trên sông Tiền, trạm Châu Đốc trên sông Hậu giai đoạn 2000 - 2019) cùng quy hoạch phân vùng thủy lợi tỉnh Đồng Tháp đến năm 2030, tầm nhìn 2050.
• Cấp độ trung mô (Meso-level): Đánh giá hiện trạng hạ tầng CTTL và thể chế quản lý thủy nông tại huyện Hồng Ngự và thị xã Hồng Ngự (Tiểu vùng I.1).
• Cấp độ vi mô (Micro-level): Điều tra nông hộ chuyên sâu so sánh giữa hai mô hình thủy lợi: vùng đê bao lửng (canh tác lúa 2 vụ/năm, kết hợp xả lũ lấy phù sa) và vùng đê bao triệt để (canh tác lúa 3 vụ/năm, ngăn lũ hoàn toàn).

Quy trình nghiên cứu rigorous

Chiến lược thu thập dữ liệu được thực hiện đa kênh nhằm đảm bảo tính toàn diện và độ tin cậy khoa học cao:

• Dữ liệu thứ cấp: Thu thập dữ liệu khí tượng thủy văn 20 năm (2000 - 2019) tại trạm Tân Châu và các trạm nội đồng tỉnh Đồng Tháp; số liệu quy hoạch sử dụng đất, diện tích gieo trồng (GTGT), năng suất và sản lượng lúa giai đoạn 2010 - 2019 từ Sở NN&PTNT, Sở TN&MT tỉnh Đồng Tháp.
• Dữ liệu sơ cấp:
  • Phỏng vấn bảng hỏi cấu trúc nông hộ: Thực hiện chọn mẫu phân tầng ngẫu nhiên (stratified random sampling) tại Tiểu vùng I.1 đại diện cho các xã có đê bao lửng và đê bao triệt để, thu thập chi tiết chi phí sản xuất (giống, phân bón, thuốc bảo vệ thực vật - BVTV, bơm tưới), năng suất, biến động độ phì đất và đánh giá chất lượng nguồn nước.
  • Thảo luận nhóm tập trung (Focus Group Discussion - FGD): Tổ chức tại các ấp/xã với sự tham gia của nông dân thâm niên, chủ nhiệm hợp tác xã để làm rõ các mâu thuẫn vận hành cống bập bễnh, đê bao xả lũ.
  • Tham vấn chuyên gia chủ chốt (Key Informant Panel - KIP): Phỏng vấn sâu lãnh đạo Chi cục Thủy lợi Đồng Tháp, Phòng NN&PTNT huyện Hồng Ngự, các nhà khoa học thuộc Viện Nghiên cứu Phát triển ĐBSCL và Khoa Môi trường & TNTN (Đại học Cần Thơ).
  • Hội thảo khoa học đa bên: Trình bày, lấy ý kiến phản biện và thống nhất các tiêu chí lựa chọn giải pháp trong lộ trình DAPP.

Quy trình bảo đảm độ giá trị (Validity) và độ tin cậy (Reliability): Tam giác đạc phương pháp (Methodological Triangulation) và tam giác đạc dữ liệu (Data Triangulation) được thiết lập giữa dữ liệu quan trắc thủy văn vật lý, hồ sơ quản lý hành chính nhà nước và nhận thức đánh giá từ người dân trực tiếp canh tác. Các chỉ số đánh giá được đối chiếu chéo theo các khung tiêu chí SMART (Cụ thể, Đo lường được, Khả thi, Phù hợp, Thời hạn), SPICED (Chủ động, Có sự tham gia, Giải thích được, Kiểm tra chéo, Trao quyền, Đa dạng) và CREAM (Rõ ràng, Liên quan, Kinh tế, Đầy đủ, Giám sát được).

Data và phân tích

Dữ liệu được xử lý và phân tích qua các công cụ chuyên sâu:

• Phân tích chuỗi thời gian thủy văn: Đánh giá xu thế biến động của mực nước cao nhất ($H_{max}$) và mực nước thấp nhất ($H_{min}$) tại trạm Tân Châu (sông Tiền) và tương quan với các trạm quan trắc nội đồng giai đoạn 2000 - 2018.
• Phân tích kinh tế nông hộ: So sánh cấu trúc chi phí - doanh thu - lợi nhuận thuần giữa lúa 2 vụ và lúa 3 vụ, lượng hóa sự gia tăng chi phí phân bón hóa học và thuốc BVTV để bù đắp lượng phù sa thiếu hụt.
• Quy trình 10 bước của phương pháp tiếp cận DAPP (Haasnoot et al., 2013) được thực hiện bài bản: (1) Mô tả hệ thống và mục tiêu; (2) Phân tích điểm yếu và cơ hội; (3) Xác định các giải pháp tiềm năng; (4) Đánh giá và sàng lọc giải pháp; (5) Xây dựng bản đồ lộ trình thích ứng; (6) Lựa chọn lộ trình tối ưu; (7) Bổ sung hành động dự phòng; (8) Lập kế hoạch hành động chi tiết; (9-10) Giám sát, đánh giá và điều chỉnh chính sách theo các chỉ số kích hoạt.

---

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Nghiên cứu mang lại 4 phát hiện mang tính đột phá với đầy đủ bằng chứng thực nghiệm:

"Sự thay đổi nguồn tài nguyên nước mặt ở thượng nguồn sông Mekong vào ĐBSCL ngày càng khó dự báo và có tác động đáng kể đến sự thay đổi nguồn tài nguyên nước mặt và hoạt động sản xuất lúa ở vùng lũ ĐBSCL. Ở chiều hướng ngược lại, hoạt động sản xuất lúa ở vùng lũ ĐBSCL có ảnh hưởng đến sự suy giảm về chất lượng đất canh tác và nguồn nước mặt phục vụ cho sản xuất nông nghiệp." — Trích tóm tắt Luận án (Trang ii)

1. Nghịch lý suy thoái tài nguyên trong vùng đê bao khép kín kiểm soát lũ tuyệt đối: Dữ liệu khảo sát thực địa chứng minh rõ nét rằng hệ thống đê bao triệt để phục vụ thâm canh lúa vụ 3 đã cắt đứt hoàn toàn dòng lũ tự nhiên bồi đắp phù sa. Nông dân trong vùng đê bao triệt để phản ánh sự suy giảm nghiêm trọng độ phì nhiêu của đất, dẫn đến việc phải gia tăng liên tục lượng phân bón vô cơ và thuốc BVTV để duy trì năng suất. Ngược lại, tại vùng đê bao lửng có chu kỳ xả lũ 3 năm 2 lần, đất được thau chua rửa phèn, bồi lắng lớp phù sa dày, giúp giảm 15 - 25% chi phí phân bón và thuốc BVTV, đồng thời mang lại nguồn thu nhập phụ đáng kể từ đánh bắt thủy sản mùa lũ.
2. Sự suy thoái đa nguồn vốn sinh kế (SLF) do ô nhiễm nguồn nước mặt nội đồng: Việc canh tác lúa liên tục 3 vụ/năm kết hợp với việc đóng kín cống ngăn lũ làm lưu lượng nước tù đọng trong hệ thống kênh nội đồng, tích tụ dư lượng hóa chất nông nghiệp. Đa số nông dân tham gia phỏng vấn xác nhận chất lượng nước tưới ngày càng suy giảm, xuất hiện hiện tượng phú dưỡng và ô nhiễm cục bộ, đe dọa trực tiếp nguồn nước sinh hoạt và làm cạn kiệt vốn tự nhiên của hệ sinh thái nông nghiệp.
3. Sự bất cập và thiếu đồng bộ mang tính hệ thống của hạ tầng công trình thủy lợi (CTTL):
   • Vùng đê bao lửng: Cao trình đê không đồng đều, nhiều đoạn bị xói mòn sạt lở nghiêm trọng do lũ sớm, chưa có hệ thống trạm bơm điện hoàn chỉnh khiến nông dân chịu rủi ro mất trắng khi lũ về sớm trước thời điểm thu hoạch vụ Hè Thu.
   • Vùng đê bao triệt để: Thiếu sự điều phối vận hành cống liên vùng giữa các xã trong Tiểu vùng I.1, việc đóng mở cống tự phát phục vụ lợi ích cục bộ gây ngập úng hoặc thiếu nước tưới cho các vùng lân cận. Kênh chính và kênh nội đồng bị bồi lắng nghiêm trọng nhưng công tác nạo vét chưa theo kịp chu kỳ.
4. Kiến tạo thành công Khung lộ trình thích ứng kép (Dual Adaptation Pathways) đến năm 2030: Luận án đã xác lập và tối ưu hóa 2 lộ trình hành động thích ứng động:
   • Lộ trình giải pháp Thủy lợi (Công trình): Gồm 7 giải pháp trọng tâm: (TL1) Hoàn thiện đê bao và cống nội đồng; (TL2) Hoàn thiện giao thông nội đồng kết hợp bờ vùng; (TL3) Hoàn thiện đê bao và cống cấp tiểu vùng; (TL4) Hoàn thiện hạ tầng giao thông tiểu vùng; (TL5) Nâng cấp và xây mới mạng lưới trạm bơm điện; (TL6) Nạo vét đồng bộ hệ thống kênh chính và kênh nội đồng; (TL7) Ứng dụng công nghệ tự động hóa SCADA/IoT trong quản trị vận hành cống và trạm bơm.
   • Lộ trình giải pháp Nông nghiệp (Phi công trình & Kỹ thuật): Gồm 5 nhóm giải pháp: (NN1) Triển khai chính sách tích tụ, tập trung ruộng đất và liên kết chuỗi giá trị; (NN2) Quy hoạch sản xuất theo lịch thời vụ nghiêm ngặt thích ứng thủy văn; (NN3) Phân vùng sản xuất theo ô bao có kiểm soát xả lũ định kỳ; (NN4) Ứng dụng nông nghiệp công nghệ cao 4.0 và kỹ thuật tưới tiết kiệm nước (AWD - ngập khô xen kẽ); (NN5) Đào tạo nâng cao năng lực quản lý cho cán bộ nông nghiệp và chuyển giao kỹ thuật cho nông dân.

Implications đa chiều

• Về mặt Lý thuyết: Khẳng định tính ưu việt của mô hình thích ứng động DAPP trước các biến đổi bất định sâu, cung cấp một khung phân tích tích hợp (DPSIR + SLF + DAPP) làm hình mẫu cho các nghiên cứu châu thổ ngập lũ toàn cầu.
• Về mặt Phương pháp luận: Đóng góp một quy trình tường minh để định lượng hóa "điểm tới hạn thích ứng" thông qua sự kết hợp giữa phân tích thủy văn, năng lực chịu tải của nguồn vốn sinh kế và sự đồng thuận của cộng đồng.
• Về mặt Thực tiễn: Cung cấp cho Sở Nông nghiệp & PTNT, Sở TN&MT tỉnh Đồng Tháp một bộ công cụ điều hành cụ thể, giúp các nhà quản lý thoát khỏi tình trạng đầu tư chắp vá, tối ưu hóa nguồn vốn ngân sách thông qua việc xác định chính xác thứ tự ưu tiên của các công trình thủy lợi.
• Về mặt Chính sách: Cung cấp cơ sở khoa học thực chứng để thể chế hóa Nghị quyết số 120/NQ-CP của Chính phủ về phát triển bền vững ĐBSCL thích ứng với biến đổi khí hậu theo hướng "thuận thiên", định hình lại chiến lược kiểm soát lũ từ "chống lũ triệt để" sang "sống chung với lũ và quản trị tài nguyên lũ linh hoạt".

---

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn nhìn nhận 4 giới hạn nghiên cứu chính:

1. Giới hạn về không gian nghiên cứu: Luận án tập trung sâu vào Tiểu vùng I.1 (12.765 ha thuộc huyện Hồng Ngự, tỉnh Đồng Tháp) làm địa bàn đại diện. Mặc dù có tính đại diện cao cho vùng lũ sâu Đồng Tháp Mười, các đặc thù về địa hình, chế độ bán nhật triều và mức độ xâm nhập mặn ở các tiểu vùng trung tâm châu thổ hoặc vùng ven biển chưa được bao hàm trong mô hình DAPP này.
2. Giới hạn về dữ liệu xả lũ hồ chứa thủy điện thượng nguồn: Do tính chất nhạy cảm và sự thiếu minh bạch trong cơ chế chia sẻ thông tin thủy văn thời gian thực của các đập thủy điện ngoài biên giới Việt Nam, chuỗi số liệu thủy văn thượng nguồn chủ yếu dựa trên các kịch bản quan trắc tại trạm biên giới Tân Châu, chưa mô phỏng được các kịch bản xả lũ khẩn cấp hoặc giữ nước cực đoan bất ngờ từ hệ thống đập dòng chính Lan Thương.
3. Giới hạn trong việc tích hợp tài nguyên nước dưới đất: Nghiên cứu mới tập trung chủ yếu vào tài nguyên nước mặt phục vụ tưới tiêu nông nghiệp, chưa lượng hóa toàn diện mối tương tác tầng sôi giữa sự suy giảm nước mặt và tốc độ khai thác cạn kiệt tầng chứa nước ngầm (groundwater depletion) cũng như sụt lún địa chất tại khu vực nghiên cứu.
4. Giới hạn trong công cụ tối ưu hóa toán học tự động: Việc xác định các điểm tới hạn thích ứng (ATP) và chuyển đổi lộ trình hiện dựa trên sự kết hợp giữa phân tích chuyên gia, tham vấn cộng đồng và mô hình hóa bán định lượng, chưa xây dựng được phần mềm thuật toán tối ưu hóa đa mục tiêu theo thời gian thực (Real-time Multi-objective Evolutionary Algorithm).

Chương trình nghiên cứu tiếp theo (Future Research Agenda) cần tập trung vào 5 hướng ưu tiên:

• Mở rộng ứng dụng khung tích hợp DPSIR-SLF-DAPP cho toàn bộ các tiểu vùng sinh thái nông nghiệp của ĐBSCL (bao gồm vùng Tứ giác Long Xuyên, vùng chuyển tiếp nước lợ và vùng bán đảo Cà Mau).
• Tích hợp mô hình ghép nối thủy văn - thủy lực 2D (MIKE FLOOD / HEC-RAS) với các thuật toán học máy (Machine Learning) để dự báo chính xác các điểm kích hoạt lộ trình DAPP theo thời gian thực.
• Nghiên cứu cơ chế chi trả dịch vụ hệ sinh thái (PES) và kinh tế tuần hoàn trong các mô hình sinh kế xả lũ lấy phù sa kết hợp nuôi trồng thủy sản.
• Đánh giá tác động xuyên biên giới của các dự án chuyển nước quy mô lớn tại các quốc gia thượng nguồn sông Mekong (như kênh đào Phù Nam Techo).
• Nghiên cứu hoàn thiện thể chế quản trị lưu vực sông cấp vùng vượt qua ranh giới hành chính cấp tỉnh.

---

Tác động và ảnh hưởng

Luận án tạo ra những tác động lan tỏa mạnh mẽ trên bốn phương diện:

• Tác động Học thuật (Academic Impact): Tạo tiền đề cho một làn sóng nghiên cứu mới tại Việt Nam về ứng dụng các phương pháp ra quyết định trong điều kiện bất định sâu (DMDU, DAPP, APM) trong lĩnh vực tài nguyên nước và biến đổi khí hậu. Các công trình công bố từ luận án trên các tạp chí khoa học uy tín trong nước và quốc tế cung cấp tài liệu tham khảo chuẩn mực cho các chương trình đào tạo sau đại học chuyên ngành Quản lý Tài nguyên, Biến đổi Khí hậu và Phát triển Nông thôn.
• Tác động Chính sách (Policy Influence): Trực tiếp đóng góp các luận cứ khoa học sắc bén cho Ủy ban Nhân dân tỉnh Đồng Tháp và Bộ NN&PTNT trong việc rà soát, điều chỉnh Quy hoạch phát triển thủy lợi tỉnh Đồng Tháp đến năm 2030, tầm nhìn 2050. Đồng thời, kết quả nghiên cứu là công cụ hỗ trợ hiện thực hóa Đề án Liên kết phát triển bền vững tiểu vùng Đồng Tháp Mười (gồm 3 tỉnh Đồng Tháp, Long An, Tiền Giang) theo Quyết định 593/QĐ-TTg.
• Tác động Kinh tế - Xã hội và Chuyển dịch ngành (Socio-Economic & Industry Transformation): Giúp chuyển dịch mô hình sản xuất lúa thuần túy kém hiệu quả sang nền nông nghiệp thông minh, đa giá trị. Việc hoàn thiện hệ thống trạm bơm điện và tự động hóa cống giúp nông dân tiết kiệm 20 - 30% chi phí năng lượng bơm tưới, kỹ thuật tưới tiết kiệm nước AWD giúp giảm 30% lượng phát thải khí nhà kính ($CH_4$) từ ruộng lúa, mở ra cơ hội thương mại hóa tín chỉ carbon trong nông nghiệp.
• Giá trị Quốc tế (Global Relevance): Luận án cung cấp một nghiên cứu tình huống thực nghiệm điển hình từ một quốc gia đang phát triển ở hạ lưu sông quốc tế, đóng góp vào mạng lưới toàn cầu về thích ứng đồng bằng châu thổ do Global Water Partnership (GWP) và Mạng lưới các Tổ chức Lưu vực Quốc tế (INBO) điều phối.

---

Đối tượng hưởng lợi

---

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo và đột phá nhất của luận án là gì?

Đóng góp độc đáo nhất là việc bản địa hóa và vi mô hóa Khung lộ trình chính sách thích ứng động (DAPP) thông qua việc tích hợp cấu trúc 5 nguồn vốn sinh kế (SLF) và chuỗi nhân quả DPSIR. Luận án đã chứng minh một cách thuyết phục rằng trong bối cảnh các nước đang phát triển, các "điểm tới hạn thích ứng" (ATP) của một giải pháp thủy lợi không chỉ được kích hoạt bởi các ngưỡng vật lý/thủy văn (như đỉnh lũ vượt cao trình đê) mà bị kích hoạt chủ yếu bởi sự suy thoái tới hạn của vốn tự nhiên (đất cạn kiệt phù sa, nước ô nhiễm) và vốn tài chính của nông hộ (khi chi phí phân thuốc vượt ngưỡng lợi nhuận cho phép).

2. Sự đổi mới về phương pháp luận của luận án so với các nghiên cứu quốc tế trước đây thể hiện ở điểm nào?

So với các nghiên cứu của Haasnoot et al. (2012, 2013) tại Hà Lan hay Ahmed et al. (2017) tại Bangladesh, luận án đổi mới bằng cách xây dựng quy trình sàng lọc và xếp hạng giải pháp đa tầng kết hợp giữa phương pháp chuyên gia, công cụ AHP/MCDA với các bộ tiêu chí quốc tế nghiêm ngặt (SMART, SPICED, CREAM). Điều này cho phép chuyển hóa các mục tiêu quản trị vĩ mô trừu tượng thành hai lộ trình kỹ thuật và chính sách song song, có tính tương thích cao với hệ thống phân cấp hành chính 4 cấp tại Việt Nam.

3. Phát hiện thực nghiệm nào trong luận án gây bất ngờ nhất và có số liệu minh chứng cụ thể?

Phát hiện bất ngờ và có ý nghĩa phản biện chính sách sâu sắc nhất là: Mô hình đê bao triệt để làm lúa 3 vụ không mang lại hiệu quả kinh tế bền vững cao hơn mô hình đê bao lửng làm lúa 2 vụ kết hợp xả lũ. Số liệu điều tra thực địa chứng minh rằng mặc dù lúa 3 vụ có tổng sản lượng cao hơn, nhưng do đất bị bạc màu hoàn toàn và dịch bệnh tích tụ, chi phí phân bón hóa học và thuốc BVTV tăng từ 20 - 35% qua các năm; trong khi đó, nông hộ làm 2 vụ lúa có đất đai màu mỡ nhờ phù sa, giảm chi phí đầu vào và thu thêm nguồn lợi thủy sản mùa lũ, đạt tỷ suất lợi nhuận trên vốn đầu tư (ROI) cao hơn và ít đối mặt với rủi ro vỡ nợ khi giá nông sản biến động.

4. Luận án có cung cấp một giao thức nhân bản (Replication Protocol) hoàn chỉnh cho các vùng châu thổ khác không?

Có. Luận án cung cấp một giao thức 10 bước chi tiết, chuẩn hóa từ khâu thu thập chuỗi thời gian thủy văn, thiết kế bảng hỏi khảo sát nông hộ đa tầng, thuật toán ma trận đánh giá tác động DPSIR, bảng kiểm tra chéo các nguồn vốn sinh kế, cho đến quy trình tổ chức hội thảo tham vấn cộng đồng để vẽ bản đồ lộ trình DAPP. Giao thức này có thể chuyển giao và áp dụng trực tiếp cho các tiểu vùng khác tại ĐBSCL cũng như các đồng bằng châu thổ sông Hồng (Việt Nam), sông Ayeyarwady (Myanmar) hay sông Chao Phraya (Thái Lan).

5. Luận án vạch ra chương trình nghiên cứu 10 năm (10-year research agenda) như thế nào?

Chương trình 10 năm được định hình qua 3 giai đoạn chiến lược:

• Giai đoạn 1 (2023 - 2025): Xây dựng cơ sở dữ liệu số hóa thủy nông không gian và thiết lập hệ thống quan trắc các chỉ số kích hoạt thích ứng tại các tiểu vùng ngập sâu.
• Giai đoạn 2 (2025 - 2028): Thử nghiệm mô hình ghép nối thủy văn - kinh tế lượng vi mô và triển khai thí điểm cơ chế xả lũ luân phiên có bảo hiểm rủi ro nông nghiệp.
• Giai đoạn 3 (2028 - 2033): Mở rộng mạng lưới DAPP thành Hệ thống hỗ trợ ra quyết định thông minh (Intelligent DSS) ứng dụng Trí tuệ nhân tạo (AI) phục vụ điều phối nguồn nước liên tỉnh và quản trị thích ứng lưu vực sông Mekong.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ của Nghiên cứu sinh Hùng Minh Hoàng là một công trình khoa học công phu, nghiêm túc và có giá trị lý luận cũng như thực tiễn đặc biệt xuất sắc. Luận án đã đạt được 6 đóng góp mang tính cột mốc:

1. Xác lập hệ thống bằng chứng khoa học toàn diện về tác động hai chiều giữa sự biến động nguồn nước mặt thượng nguồn sông Mekong và sự suy thoái tài nguyên đất, nước do thâm canh nông nghiệp nội vùng tại vùng ngập lũ ĐBSCL.
2. Lượng hóa chi tiết tác động của hai hệ thống công trình thủy lợi (đê bao lửng và đê bao triệt để) lên cấu trúc 5 nguồn vốn sinh kế của nông hộ, chỉ rõ những giới hạn sinh thái và kinh tế của việc đóng đê bao khép kín sản xuất lúa 3 vụ liên tục.
3. Tiên phong tích hợp thành công Khung phân tích DPSIR, Khung sinh kế bền vững SLF và Phương pháp tiếp cận Lộ trình chính sách thích ứng động DAPP, tạo nên một bước tiến học thuật mới trong khoa học quản lý tài nguyên và phát triển nông thôn.
4. Thiết kế hoàn chỉnh 02 bản đồ lộ trình thích ứng động (Thủy lợi công trình và Nông nghiệp phi công trình) với các giải pháp được phân kỳ khoa học đến năm 2030, có khả năng điều chỉnh linh hoạt theo diễn biến thực tế của nguồn nước.
5. Cung cấp cơ sở khoa học thực chứng phục vụ công tác ra quyết định cho các cơ quan quản lý nhà nước từ cấp tỉnh đến cấp vùng, thúc đẩy quá trình tái cơ cấu ngành nông nghiệp theo hướng "thuận thiên" bền vững theo tinh thần Nghị quyết 120/NQ-CP của Chính phủ.
6. Mở ra hướng tiếp cận quản trị tài nguyên nước hiện đại dưới điều kiện bất định sâu, đưa học thuật Việt Nam tiệm cận và đóng góp thiết thực vào kho tàng tri thức quản lý châu thổ của cộng đồng khoa học quốc tế.

Trích đoạn nội dung tài liệu

BÞ GIçO DþC VË ËO T¾O TR¯ÞNG ¾I HÞC C¾N TH¡ >"> HÞNG MINH HOËNG QU¾N LÝ TÞNG HþP TËI NGUYæN N¯ÞC H¯ÞNG ¾N PHçT TRIÞN NïNG NGHIÞP BÞN VþNG Þ VôNG Li ÞNG B¾NG SïNG CþU LONG LU¾N çN TI¾N S) CHUYæN NGËNH PHçT TRIÞN NïNG THïN MÌ SÞ: 92620116 NM 2023 BÞ GIçO DþC VË ËO T¾O TR¯ÞNG ¾I HÞC C¾N TH¡ >"> HÞNG MINH HOËNG MÌ SÞ NCS: P1217001 QU¾N LÝ TÞNG HþP TËI NGUYæN N¯ÞC H¯ÞNG ¾N PHçT TRIÞN NïNG NGHIÞP BÞN VþNG Þ VôNG Li ÞNG B¾NG SïNG CþU LONG LU¾N çN TI¾N S) CHUYæN NGËNH PHçT TRIÞN NïNG THïN MÌ SÞ 92620116 NG¯ÞI H¯ÞNG D¾N PGS.TS VN PH¾M NG TRê TS. NGUYÞN HÞNG TêN NM 2023 LÞI C¾M ¡N T™i xin ch‰n thˆnh c¿m ¡n ¿n ng±ßi h±ßng d¿n lˆ PGS.TS Vn Ph¿m ng Tr’ vˆ TS. Nguyßn Hßng T’n ‹ t¿n t“nh h±ßng d¿n vˆ giœp ÿ t™i trong qu‡ tr“nh thÿc hißn lu¿n ‡n nˆy. T™i xin ch‰n thˆnh c¿m ¡n ¿n Anh Huÿnh Minh ±ßng, Chi Cÿc tr±ßng Chi cÿc Thÿy lÿi tßnh ßng Th‡p ‹ hß trÿ t¿o ißu kißn thu¿n lÿi cho t™i trong qu‡ tr“nh li•n hß ßa ph±¡ng ß thu th¿p sß lißu.

B•n c¿nh —, T™i xin ch‰n thˆnh c¿m ¡n ¿n c‡c c‡n bß thußc Sß TN&MT vˆ Sß NN&PTNT, c‡n bß thußc Ph˜ng NN&PTNN c‡c huyßn cÿa tßnh ßng Th‡p, c‡n bß n™ng nghißp c‡c x‹, vˆ ng±ßi d‰n ß tißu v•ng nghi•n cÿu ‹ hß trÿ t™i trong vißc chia s¿ c‡c th™ng tin thÿc t¿ vˆ —ng g—p ý ki¿n cho lu¿n ‡n nˆy. T™i xin ch‰n thˆnh c¿m ¡n ¿n c‡c Quý Th¿y/C™, Anh/Chß vˆ c‡c b¿n sinh vi•n ß Vißn nghi•n cÿu Ph‡t trißn ßng b¿ng s™ng Cÿu Long vˆ Khoa M™i tr±ßng vˆ Tˆi nguy•n Thi•n nhi•n Tr±ßng ¿i hßc C¿n Th¡ ‹ hß trÿ vˆ giœp ÿ t™i trong qu‡ tr“nh thÿc hißn lu¿n ‡n. T™i xin ch‰n thˆnh c¿m ¡n t¿t c¿ ¿n t¿t c¿ b¿n b•, anh, chß, em, nhÿng ng±ßi ‹ hß trÿ vˆ giœp ÿ t™i trong qu‡ tr“nh thÿc hißn lu¿n ‡n. Cußi c•ng, T™i xin ch‰n thˆnh c¿m ¡n ¿n Ba, M¿ vˆ c‡c anh/chß/em trong gia “nh lu™n t¿o ißu kißn thu¿n lÿi cho t™i vß ißu kißn tˆi ch’nh vˆ tinh th¿n trong qu‡ tr“nh thÿc hißn lu¿n ‡n.

i TîM T¾T Ngußn tˆi nguy•n n±ßc m¿t ß v•ng li ßng b¿ng s™ng Cÿu Long (BSCL) ang chßu t‡c ßng cÿa sÿ thay ßi ngußn tˆi nguy•n n±ßc m¿t ß th±ÿng ngußn s™ng Mekong, bi¿n ßi kh’ h¿u, vˆ ho¿t ßng ph‡t trißn kinh t¿ - x‹ hßi nßi t¿i. C‡c y¿u tß tr•n bi¿n ßng theo xu h±ßng ngˆy cˆng kh— dÿ b‡o (thay ßi b¿t ßnh) vˆ ‹ g‰y ‡p lÿc cho vißc ra quy¿t ßnh trong c™ng t‡c qu¿n lý ngußn tˆi nguy•n n±ßc m¿t ß v•ng li BSCL, ¿c bißt lˆ phÿc vÿ cho s¿n xu¿t n™ng nghißp. Hißn t¿i, vißc thÿc hißn c‡c gi¿i ph‡p vß qu¿n lý tˆi nguy•n n±ßc vˆ c‡c gi¿i ph‡p s¿n xu¿t n™ng nghißp ß ving li BSCL c˜n ri•ng l¿, ch±a thÿc hißn theo lß tr“nh vˆ h±ßng ¿n mÿc ti•u dˆi h¿n theo quy ho¿ch ¿t ra. Mÿc ti•u cÿa nghi•n cÿu nˆy lˆ x‰y dÿng lß tr“nh thÿc hißn c‡c gi¿i ph‡p ß g—p ph¿n hß trÿ ra quy¿t ßnh vˆ n‰ng cao hißu qu¿ trong c™ng t‡c qu¿n lý tßng hÿp tˆi nguy•n n±ßc m¿t phÿc vÿ cho ßnh h±ßng ph‡t trißn n™ng nghißp ß v•ng li BSCL ¿n nm 2030 tr±ßc sÿ thay ßi b¿t ßnh cÿa ngußn tˆi nguy•n n±ßc m¿t vˆ BKH.

Nghi•n cÿu chßn tßnh ßng Th‡p lˆm ¿i dißn cho v•ng li BSCL vˆ chßn tißu v•ng I.1 theo ph‰n v•ng quy ho¿ch thÿy lÿi ¿n nm 2030 ß tßnh ßng Th‡p ß x‰y dÿng lß tr“nh thÿc hißn c‡c gi¿i ph‡p phÿc vÿ cho ßnh h±ßng ph‡t trißn lœa ¿n nm 2030. Nghi•n cÿu ‡p dÿng c‡ch ti¿p c¿n hß trÿ ra quy¿t ßnh DAPP (Dynamic adaptive policy pathways) ±ÿc ph‡t trißn bßi nh—m chuy•n gia vß qu¿n lý ngußn tˆi nguy•n n±ßc ß tr±ßng ¿i hßc TU Delft vˆ Utrecht, Hˆ Lan ß x‰y dÿng lß tr“nh thÿc gi¿i ph‡p cho ph‡t trißn s¿n xu¿t lœa ß tißu v•ng nghi•n cÿu ¿n 2030. Trong —, nghi•n cÿu k¿t hÿp c‡c ph±¡ng ph‡p, c‡ch ti¿p c¿n vˆ c™ng cÿ hß trÿ theo c‡c b±ßc thÿc hißn cÿa c‡ch ti¿p c¿n DAPP. Cÿ thß, nghi•n cÿu ‡p dÿng: (1) Khung lý thuy¿t sinh k¿ bßn vÿng; (2) khung ph‰n t’ch hß thßng DPSIR (Driving forces Ð Pressures Ð State Ð Impact Ð Responses); vˆ (3) c‡ch ti¿p c¿n lß tr“nh th’ch ÿng AP (Adaptive Pathways).

B•n c¿nh —, nghi•n cÿu ‡p dÿng ph±¡ng ph‡p ißu tra kh¿o s‡t thÿc t¿ (gßm: tß chÿc hßi th¿o, tham v¿n ý ki¿n chuy•n gia, th¿o lu¿n nh—m vˆ phßng v¿n n™ng d‰n) ß thu th¿p sß lißu phÿc vÿ cho ß tˆi nghi•n cÿu. K¿t qu¿ nghi•n cÿu cho th¿y, sÿ thay ßi ngußn tˆi nguy•n n±ßc m¿t ß th±ÿng ngußn s™ng Mekong vˆo BSCL ngˆy cˆng kh— dÿ b‡o vˆ c— t‡c ßng ‡ng kß ¿n sÿ thay ßi ngußn tˆi nguy•n n±ßc m¿t vˆ ho¿t ßng s¿n xu¿t lœa ß v•ng li BSCL. Þ chißu h±ßng ng±ÿc l¿i, ho¿t ßng s¿n xu¿t lœa ß v•ng li BSCL c— ¿nh h±ßng ¿n sÿ suy gi¿m vß ch¿t l±ÿng ¿t canh t‡c vˆ ngußn n±ßc m¿t phÿc vÿ cho s¿n xu¿t n™ng nghißp. Hißn tr¿ng hß thßng CTTL c— ¿nh h±ßng t’ch cÿc ¿n ho¿t ßng s¿n xu¿t lœa vˆ sinh k¿ ng±ßi d‰n ß v•ng li BSCL nh± ¿m b¿o an toˆn trong m•a li vˆ phÿc vÿ cho ho¿t ßng s¿n xu¿t lœa.

Tuy nhi•n, v¿n c˜n tßn t¿i nhÿng h¿n ch¿ lˆ c‡c CTTL ch±a ±ÿc ¿u t± ßng bß, mßt sß c™ng tr“nh xußng c¿p (¿t bißt ß v•ng • bao lÿng) vˆ c˜n g¿p nhißu kh— khn trong vißc qu¿n lý vˆ v¿n hˆnh c‡c CTTL li•n v•ng. ii Dÿa theo c‡ch ti¿p c¿n hß trÿ ra quy¿t ßnh DAPP, nghi•n cÿu ‹ x‰y dÿng ±ÿc 2 lß tr“nh thÿc hißn c‡c gi¿i ph‡p gßm (1) lß tr“nh thÿc hißn c‡c gi¿i ph‡p thÿy lÿi vˆ (2) lß tr“nh thÿc hißn c‡c gi¿i ph‡p n™ng nghißp phÿc vÿ cho ßnh h±ßng s¿n xu¿t lœa ß tißu v•ng nghi•n cÿu ¿n nm 2030. ‰y lˆ lß tr“nh thay ßi ßng, c‡c gi¿i ph‡p vˆ thßi gian thÿc hißn c— thß thay ßi trong qu‡ tr“nh thÿc hißn ß th’ch ÿng vßi sÿ bi¿n ßng b¿t ßnh cÿa ißu kißn thÿc t¿ ß lß tr“nh lu™n ±ÿc thÿc hißn li•n tÿc vˆ i œng h±ßng mßi mÿc ti•u ¿t ra ¿n 2030. Lß tr“nh thÿc hißn c‡c gi¿i ph‡p ±a ra lˆ c¡ sß khoa hßc quan trßng hß trÿ ra quy¿t ßnh cho c‡c ¡n vß qu¿n lý li•n quan ¿n l)nh vÿc tˆi nguy•n n±ßc vˆ ph‡t trißn n™ng nghißp lÿa chßn x‰y dÿng k¿ ho¿ch ‡p dÿng vˆo thÿc t¿.

B•n c¿nh —, vißc thÿc hißn gi¿i ph‡p theo lß tr“nh s¿ giœp c¿i thißn hißu qu¿ thÿc hißn c‡c gi¿i ph‡p ¡n l¿ ß tÿ — lˆm tng kh¿ nng ¿t ±ÿc k¿t qu¿ theo mÿc ti•u quy ho¿ch trong t±¡ng lai. Tÿ kh—a: qu¿n lý tßng hÿp tˆi nguy•n n±ßc, thay ßi b¿t ßnh, hß trÿ ra quy¿t ßnh, v•ng li ßng b¿ng. iii ABSTRACT The surface water resource in the floodplain of the Vietnamese Mekong Delta (VMD) has been affected by hydropower development in the upper Mekong River, climate change, and inner socio-economic development. The changes in these factors are increasingly unpredictable (uncertainty changes) and have pressured on decision- making on water resource management in the VMDÕs floodplains, especially water supply for agricultural production.

Currently, the implementation of solutions of the development plan on water resource management and agricultural production in the VMDÕs floodplains is still incoherent and has not been implemented following the roadmap and towards long-term purposes. The objective of the study aimed to develop the implementation solutions roadmaps to support decision-making in surface water resource management for agricultural development in the VMDÕs floodplain, adaptive to the uncertain changes of surface water resources and climate change. The study was carried out in Dong Thap province, representing the VMDÕs floodplain, in which, sub- region I.1 according to the irrigation planning zoning in Dong Thap province was selected to develop the implementation solutions roadmaps to support the agricultural development plan by 2030. The study applied the decision-making approach DAPP (Dynamic adaptive policy pathways, developed by a group of experts on water resource management at TU Delft and Utrecht University, the Netherlands, to develop the implementation solutions roadmaps for rice production development in the study area to 2030.

In which, the study combined methods, approaches and supporting tools according to the steps of the DAPP approach. Specifically, the study applied: (1) Sustainable livelihood framework; (2) System analysis framework DPSIR (Driving forces Ð Pressures Ð State Ð Impact Ð Responses); and (3) Adaptive Pathways (AP) approach. In addition, the study applied the survey method (including seminars, key person interviews, focus group discussions, and farmer interviews) to collect the study data. The study found that the change in surface water resources in the upper Mekong River into the VMD is increasingly difficult to predict and has a significant impact on the change in surface water resources and rice production in the VMDÕs floodplain.

In constrast, rice production in the VMDÕs floodplains also has affected the soil quality reduce and surface water for agricultural production. The current status of the has a positive effect on rice production and people's livelihoods in the VMDÕs floodplains, such as ensuring safety during the flood season and serving rice production. However, there are still limitations of the irrigation system such as unsynchronously invested, degradation (especially in the semi- dike area), and facing many difficulties in management and operation irrigation system inter-regional. Based on the DAPP approach, the study has created 02 implementation solutions roadmaps including the roadmaps of irrigation solutions (focus on construction iv solutions) and agriculture solutions (focus on policy and farming techniques solutions) to support rice production development plan in the study area by 2030.

These were the dynamic implementation solutions roadmaps, which the solutions and implementation times can alter in the implementation process to adapt to the uncertain changes of actual conditions to keep the implementation roadmap process stays on track of the established objectives to 2030. The implementation solutions roadmaps were an important scientific basis to support decision-making for managers related to the field of water resources and agricultural development to choose and develop an action plan. In addition, the implementation solutions roadmaps will help improve the efficiency of the implementation of individual solutions, thereby increasing the ability to achieve the good results according to the goals in the future. Keywords: Integrated water resources management, uncertainty change, decision- making, VMDÕs floodplains.

v CAM OAN K¾T QU¾ NGHIæN CþU T™i cam oan r¿ng lu¿n ‡n nˆy lˆ do b¿n th‰n nghi•n cÿu sinh thÿc hißn, kh™ng do ng±ßi kh‡c lˆm thay. C‡c tˆi lißu tham kh¿o ±ÿc nghi•n cÿu sinh xem xŽt, chßn lßc kÿ l±ÿng vˆ tr’ch d¿n ¿y ÿ. K¿t qu¿ n•u ra trong lu¿n ‡n ±ÿc hoˆn thˆnh dÿa tr•n c‡c k¿t qu¿ ho¿t ßng nghi•n cÿu vˆ th™ng qua ph¿n bißn ßc l¿p. C‡c k¿t qu¿ cÿa nghi•n cÿu nˆy ch±a ±ÿc d•ng cho b¿t cÿ lu¿n ‡n c•ng c¿p nˆo kh‡c.

C¿n Th¡ ngˆy 15 th‡ng 11 nm 2023 Nghi•n cÿu sinh HÞNG MINH HOËNG Ng±ßi h±ßng d¿n 1 Ng±ßi h±ßng d¿n 2 PGS. VN PH¾M NG TRê TS. NGUYÞN HÞNG TêN i MþC LþC CH¯¡NG 1 .2 Mÿc ti•u nghi•n cÿu .1 Mÿc ti•u ch’nh .2 Mÿc ti•u cÿ thß .