Quản lý tài chính tại Học viện Tài chính

Luận văn thạc sĩ: Quản lý tài chính tại Học viện Tài chính - Thực trạng và giải pháp

• Tác giả: Nguyễn Thanh Hiếu
• Người hướng dẫn: TS. Ngô Thị Mỹ
• Trường học: Trường Đại học Kinh tế và Quản trị Kinh doanh - Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Quản lý kinh tế
• Đề tài: Quản lý tài chính tại Học viện Tài chính
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Thái Nguyên

Tóm tắt

I. Tổng quan quản lý tài chính tại Học viện Tài chính

Quản lý tài chính tại Học viện Tài chính giữ vai trò then chốt trong việc bảo đảm vận hành bộ máy đào tạo công lập. Đơn vị thực hiện cơ chế tự chủ tài chính theo quy định của Chính phủ và hướng dẫn từ Bộ Tài chính. Công tác quản lý bao gồm khâu lập dự toán, chấp hành ngân sách và quyết toán tài chính hàng năm. Mọi hoạt động thu chi đều gắn liền với mục tiêu chiến lược phát triển giáo dục đại học chất lượng cao. Nguồn tài chính của đơn vị hình thành từ hai kênh chủ yếu: ngân sách nhà nước cấp và nguồn thu sự nghiệp hợp pháp. Việc kiểm soát dòng tiền đòi hỏi sự chính xác tuyệt đối, tuân thủ đúng định mức và tiêu chuẩn hiện hành. Hệ thống quản lý chặt chẽ giúp phòng ngừa lãng phí, thất thoát tài sản công. Đồng thời, cơ chế tài chính linh hoạt tạo điều kiện nâng cao thu nhập cho đội ngũ giảng viên và viên chức. Các quy trình kế toán được chuẩn hóa theo Luật Ngân sách Nhà nước và các thông tư liên quan. Qua đó, nhà trường chủ động cân đối nguồn lực, duy trì cơ sở vật chất kỹ thuật hiện đại. Sự minh bạch trong quản lý tài chính khẳng định uy tín học thuật của đơn vị trong mạng lưới các cơ sở giáo dục quốc gia.

1.1. Khái niệm và nguyên tắc quản lý tài chính

Quản lý tài chính trường đại học công lập là việc điều hành các quỹ tiền tệ gắn liền với sứ mệnh đào tạo. Mục tiêu cốt lõi là tối ưu hóa việc phân bổ ngân sách và khai thác hiệu quả nguồn thu ngoài nhà nước. Nguyên tắc bao trùm đòi hỏi tính hợp pháp, tiết kiệm và công khai minh bạch. Đơn vị phải tuân thủ nghiêm ngặt quy chế chi tiêu nội bộ do cấp có thẩm quyền phê duyệt. Các định mức kinh tế kỹ thuật được xây dựng làm căn cứ xuất quỹ và nghiệm thu công việc. Quá trình kiểm soát tài chính diễn ra liên tục từ khâu dự toán đến khâu quyết toán. Cơ chế tự chủ tạo quyền chủ động nhưng luôn đi liền với trách nhiệm giải trình trước cơ quan quản lý nhà nước.

1.2. Đặc thù tài chính của đơn vị sự nghiệp giáo dục

Học viện Tài chính là đơn vị trực thuộc Bộ Tài chính với mô hình tự chủ chi thường xuyên. Cơ cấu tài chính mang tính lưỡng dụng giữa thực hiện nhiệm vụ công và khai thác dịch vụ đào tạo. Học phí và lệ phí chiếm tỷ trọng lớn trong tổng cơ cấu thu hàng năm. Ngân sách nhà nước tiếp tục hỗ trợ cho các đề tài nghiên cứu trọng điểm và dự án xây dựng cơ bản. Việc phân bổ kinh phí căn cứ theo tiến độ đào tạo từng học kỳ. Các khoản chi cho con người chiếm tỷ trọng ưu tiên trong cơ cấu chi thường xuyên. Nhà trường thực hiện trích lập quỹ phát triển hoạt động sự nghiệp để tái đầu tư hạ tầng. Mô hình tài chính đòi hỏi tính tuân thủ quy định pháp luật cùng sự thích ứng linh hoạt thị trường.

II. Thực trạng quản lý tài chính tại Học viện Tài chính

Thực trạng quản lý tài chính tại Học viện Tài chính trong những năm qua phản ánh nhiều chuyển biến tích cực. Quy trình lập kế hoạch tài chính - ngân sách nhà nước ba năm được triển khai nghiêm túc theo Thông tư 69/2017/TT-BTC. Nhà trường luôn nộp báo cáo dự toán thu chi đúng hạn trước ngày 15 tháng 6 hàng năm lên Bộ Tài chính. Nguồn thu từ học phí hệ đại học chính quy và sau đại học duy trì mức ổn định. Công tác giải ngân nguồn kinh phí nhà nước phục vụ đào tạo đạt tỷ lệ cao qua các niên độ. Tuy nhiên, cơ cấu các nguồn thu sự nghiệp còn thiếu sự đa dạng hóa. Doanh thu từ hoạt động nghiên cứu khoa học và chuyển giao công nghệ chỉ chiếm tỷ lệ khiêm tốn. Việc chấp hành dự toán đôi lúc phải điều chỉnh do biến động chi phí thực tế và lộ trình tự chủ. Công tác thẩm định dự toán công nghệ thông tin vẫn còn phụ thuộc vào nhiều khâu trung gian kéo dài. Dù vậy, hệ thống kiểm soát nội bộ đã giúp phát hiện và ngăn chặn kịp thời các sai sót sổ sách. Báo cáo quyết toán năm luôn nhận được sự phê duyệt từ Kho bạc Nhà nước và đơn vị kiểm toán.

2.1. Kết quả trong lập và chấp hành dự toán ngân sách

Học viện Tài chính thực hiện nghiêm quy định lập dự toán ngân sách nhà nước theo phương pháp cuốn chiếu. Căn cứ kế hoạch tài chính năm năm, đơn vị xây dựng phương án thu chi chi tiết theo từng lĩnh vực. Các khoản chi đầu tư phát triển và xây dựng cơ bản được lập đúng trình tự hiện hành. Công tác gửi hồ sơ dự toán lên Bộ Tài chính và Kho bạc Nhà nước diễn ra đúng hạn định. Tỷ lệ giải ngân kinh phí sự nghiệp đào tạo hàng năm luôn đạt mức yêu cầu đề ra. Hệ thống kiểm soát chi qua Kho bạc Nhà nước giúp bảo đảm tính hợp pháp của hóa đơn chứng từ. Các đơn vị trực thuộc phối hợp nhịp nhàng trong điều chỉnh dự toán thu chi phát sinh. Nhờ đó, nguồn tài chính công được giải ngân minh bạch và đúng mục đích sử dụng.

2.2. Hạn chế và nguyên nhân trong quản lý tài chính

Bên cạnh thành tựu, công tác tài chính tại đơn vị vẫn tồn tại một số điểm nghẽn nhất định. Tỷ trọng thu ngoài học phí còn thấp, phụ thuộc lớn vào số lượng tuyển sinh hàng năm. Nguồn tài trợ từ các doanh nghiệp và dự án quốc tế chưa được khai thác mạnh mẽ. Quy trình phân bổ dự toán đôi lúc còn kéo dài do thủ tục thẩm định hành chính nhiều bước. Dự toán chi ứng dụng công nghệ thông tin phải qua nhiều cấp kiểm duyệt nên ảnh hưởng tiến độ. Quy chế chi tiêu nội bộ chưa thực sự tạo động lực thúc đẩy năng suất nghiên cứu khoa học. Sự phối hợp giữa các phòng ban chuyên môn đôi khi chưa đồng bộ trong cập nhật chứng từ. Đội ngũ làm công tác tài vụ chịu áp lực khối lượng công việc lớn vào dịp cuối năm.

III. Giải pháp quản lý tài chính tại Học viện Tài chính

Nhằm nâng cao hiệu quả quản trị, Học viện Tài chính cần thực hiện đồng bộ nhóm giải pháp chiến lược. Trước hết, nhà trường cần hoàn thiện quy trình lập kế hoạch tài chính trung hạn gắn với chiến lược đào tạo. Việc đa dạng hóa các nguồn thu đóng vai trò quyết định trong bối cảnh đẩy mạnh tự chủ đại học. Đơn vị cần tích cực mở rộng liên kết nghiên cứu khoa học và cung ứng dịch vụ tư vấn tài chính cho xã hội. Bên cạnh đó, việc cơ cấu lại các khoản chi thường xuyên là yêu cầu cấp thiết. Mọi khoản mục chi tiêu phải gắn liền với kết quả đầu ra và chất lượng giảng dạy. Quy chế chi tiêu nội bộ cần được rà soát định kỳ nhằm phân phối thu nhập công bằng và tạo động lực công tác. Song song với đó, đơn vị phải đẩy mạnh chuyển đổi số trong công tác kế toán và quản lý công sản. Việc rút ngắn thời gian thẩm định dự toán công nghệ thông tin sẽ thúc đẩy hiện đại hóa học đường. Đội ngũ kế toán viên cần được bồi dưỡng nghiệp vụ chuyên sâu về kiểm toán nội bộ và tài chính công hiện đại.

3.1. Đa dạng hóa nguồn thu và tự chủ tài chính

Học viện Tài chính cần chủ động tìm kiếm các dòng doanh thu mới bên cạnh nguồn học phí truyền thống. Nhà trường có thể thương mại hóa các đề tài nghiên cứu khoa học trọng điểm có tính ứng dụng thực tiễn cao. Hoạt động cung ứng dịch vụ đào tạo ngắn hạn và tư vấn tài chính doanh nghiệp cần được đẩy mạnh. Việc hợp tác với các quỹ đầu tư và tổ chức tài chính mở ra cơ hội huy động học bổng giá trị cho sinh viên. Đơn vị cần khai thác hiệu quả cơ sở vật chất sẵn có thông qua các dịch vụ tiện ích học đường hợp pháp. Chính sách học phí cần xây dựng theo định mức kinh tế kỹ thuật tương xứng với chất lượng đào tạo cam kết. Nhờ đó, tính tự chủ về ngân sách được củng cố vững chắc hơn.

3.2. Hoàn thiện công tác lập dự toán và kiểm soát chi

Công tác lập kế hoạch tài chính ba năm cần tuân thủ nghiêm ngặt tiến độ hướng dẫn của Bộ Tài chính. Các đơn vị trực thuộc phải xây dựng dự toán chi tiết dựa trên chỉ tiêu khối lượng công việc cụ thể. Nhà trường cần số hóa toàn diện quy trình kiểm soát chi qua hệ thống phần mềm kế toán tập trung. Việc phối hợp với Cục Kế hoạch - Tài chính cần chủ động nhằm rút ngắn thời gian phê duyệt hồ sơ công nghệ. Đơn vị phải thường xuyên rà soát quy chế chi tiêu nội bộ để cắt giảm các chi phí hành chính không cần thiết. Quỹ phát triển hoạt động sự nghiệp cần được phân bổ ưu tiên cho nâng cấp phòng học và thư viện số. Hoạt động kiểm toán nội bộ phải được tiến hành định kỳ nhằm ngăn ngừa rủi ro sai phạm.

IV. Định hướng quản lý tài chính tại Học viện Tài chính

Định hướng quản lý tài chính tại Học viện Tài chính trong giai đoạn mới hướng đến mô hình đại học tự chủ toàn diện. Việc đổi mới cơ chế quản trị tiền tệ là nền tảng cốt lõi để nâng tầm thương hiệu học thuật quốc gia. Đơn vị xác định chuyển đổi mô hình hạch toán sang chuẩn mực kế toán công quốc tế là xu thế tất yếu. Mọi nguồn lực tài chính sẽ tập trung đầu tư cho phát triển nhân tài và công nghệ giáo dục hiện đại. Mô hình quản lý ngân sách theo đầu ra giúp tối đa hóa giá trị từng đồng vốn chi tiêu. Ban lãnh đạo nhà trường cam kết duy trì tính minh bạch và trách nhiệm giải trình xã hội ở mức cao nhất. Sự kết hợp giữa ngân sách nhà nước hỗ trợ và nguồn thu dịch vụ tạo động lực tăng trưởng bền vững. Đơn vị từng bước xây dựng quỹ phát triển khoa học độc lập nhằm khuyến khích giảng viên nghiên cứu. Quá trình giám sát tài chính được hỗ trợ đắc lực bởi hệ thống dữ liệu số thời gian thực. Nhờ đó, Học viện Tài chính giữ vững vị thế trường đại học trọng điểm về kinh tế và tài chính của cả nước.

4.1. Lộ trình đẩy mạnh tự chủ đại học toàn diện

Lộ trình chuyển đổi sang cơ chế tự chủ hoàn toàn đòi hỏi sự chủ động tái thiết toàn diện bộ máy tài vụ. Học viện Tài chính từng bước giảm dần sự phụ thuộc vào bầu sữa ngân sách nhà nước cấp chi thường xuyên. Nhà trường tập trung xây dựng thương hiệu đào tạo chất lượng cao để tăng nguồn thu học phí ổn định. Việc thành lập các trung tâm nghiên cứu và dịch vụ ứng dụng kinh tế sẽ tạo thêm nguồn tài chính dồi dào. Hội đồng trường nâng cao năng lực giám sát độc lập đối với các kế hoạch đầu tư dài hạn. Mọi định mức chi tiêu được điều chỉnh linh hoạt theo cơ chế thị trường nhưng vẫn bảo đảm tính tiết kiệm. Mô hình này giúp đơn vị tăng tính chủ động trong đầu tư hạ tầng hiện đại.

4.2. Ứng dụng công nghệ số trong quản trị tài chính

Chuyển đổi số là chìa khóa nâng cao tính chuẩn xác và minh bạch trong quản trị tài chính giáo dục. Nhà trường triển khai đồng bộ phần mềm quản lý hóa đơn điện tử và thu học phí không dùng tiền mặt. Hệ thống báo cáo tài chính tích hợp cho phép lãnh đạo theo dõi số liệu dòng tiền theo thời gian thực. Việc số hóa toàn bộ chứng từ giúp tinh giản thời gian thẩm định dự toán và phê duyệt thanh toán. Công nghệ phân tích dữ liệu lớn hỗ trợ dự báo chính xác nhu cầu ngân sách cho từng niên độ. Sự kết nối dữ liệu trực tiếp với Kho bạc Nhà nước giúp giảm thiểu rủi ro sai lệch số sách kế toán. Nhờ ứng dụng công nghệ, năng suất làm việc của cán bộ tài chính tăng lên rõ rệt.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong bối cảnh đổi mới căn bản và toàn diện hệ thống các đơn vị sự nghiệp công lập theo tinh thần Nghị quyết số 19/NQ-TW, tự chủ tài chính đã trở thành xu thế tất yếu của các cơ sở giáo dục đại học tại Việt Nam. Quá trình chuyển đổi từ cơ chế bao cấp sang cơ chế tự chủ theo Nghị định số 60/2021/NĐ-CP đặt ra nhiều thách thức gay gắt đối với việc cân đối nguồn lực và duy trì chất lượng đào tạo. Giai đoạn 2019 - 2021 ghi nhận sự chuyển biến tài chính rõ rệt tại Học viện Tài chính khi tổng nguồn kinh phí hoạt động tăng từ 308.739 triệu đồng năm 2019 lên 361.827 triệu đồng năm 2021, tương ứng với mức tăng trưởng 17,19%. Tuy nhiên, cấu trúc tài chính của nhà trường đang bộc lộ sự mất cân đối lớn khi nguồn thu học phí chiếm tỷ trọng áp đảo tăng từ 55,56% năm 2020 lên 66,33% năm 2021, trong khi nguồn ngân sách nhà nước cấp chi thường xuyên sụt giảm từ 14,26% xuống 11,28%.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của luận văn là giải quyết mâu thuẫn giữa nhu cầu kinh phí ngày càng gia tăng cho hoạt động giảng dạy, nghiên cứu khoa học với sự thu hẹp của bầu sữa ngân sách nhà nước, trong bối cảnh nguồn thu sự nghiệp và dịch vụ khác chưa được khai thác bền vững. Mục tiêu cụ thể của đề tài gồm ba nội dung chính: hệ thống hóa cơ sở lý luận và kinh nghiệm thực tiễn về quản lý tài chính tại trường đại học công lập; đánh giá thực trạng quản lý tài chính tại Học viện Tài chính giai đoạn 2019 - 2021 trên bốn phương diện cốt lõi; và đề xuất hệ thống giải pháp nâng cao hiệu quả quản lý tài chính cho giai đoạn đến năm 2026, định hướng đến năm 2030.

Phạm vi không gian nghiên cứu được thực hiện tại Học viện Tài chính, sử dụng nguồn dữ liệu thứ cấp giai đoạn 2019 - 2021 và dữ liệu khảo sát sơ cấp hoàn thành vào tháng 12/2021. Ý nghĩa của nghiên cứu nằm ở việc cung cấp luận cứ khoa học và thực tiễn để tối ưu hóa nguồn lực tài chính, thúc đẩy tỷ trọng nguồn thu sự nghiệp đạt trên 85% tổng nguồn lực, hỗ trợ đơn vị chuyển đổi thành công sang mô hình tự bảo đảm toàn bộ chi thường xuyên.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng tích hợp của Lý thuyết quản trị tài chính công và Lý thuyết kinh tế giáo dục đại học. Trọng tâm của khung lý thuyết là phân tích cơ chế vận hành của dòng tiền trong các đơn vị sự nghiệp đào tạo công lập, nơi mục tiêu cung cấp dịch vụ công phi lợi nhuận phải kết hợp hài hòa với nguyên tắc bảo toàn và phát triển nguồn vốn. Mô hình nghiên cứu vận hành theo chu trình quản lý tài chính khép kín gồm bốn trụ cột: huy động tạo lập nguồn tài chính; phân bổ và sử dụng ngân sách; kiểm tra, kiểm soát tài chính nội bộ; và tổ chức bộ máy nhân sự quản lý tài chính.

Trong mô hình này, luận văn làm rõ ba khái niệm chuyên ngành then chốt. Thứ nhất là cơ chế quản lý tài chính "cứng", áp dụng cho nguồn kinh phí có nguồn gốc từ ngân sách nhà nước, chịu sự điều chỉnh chặt chẽ bởi Luật Ngân sách nhà nước với các định mức chi tiêu mang tính pháp lệnh. Thứ hai là cơ chế quản lý tài chính "mềm", áp dụng cho nguồn thu sự nghiệp, hoạt động dịch vụ và tài trợ, tạo quyền chủ động linh hoạt cho đơn vị nhưng đòi hỏi tính minh bạch cao và tuân thủ nghĩa vụ thuế. Thứ ba là khái niệm mức độ đảm bảo chi thường xuyên từ nguồn thu sự nghiệp, phản ánh năng lực độc lập tài chính và mức độ sẵn sàng chuyển giao cấp độ tự chủ của đơn vị sự nghiệp giáo dục.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng kết hợp dữ liệu thứ cấp và dữ liệu sơ cấp nhằm bảo đảm tính khách quan và khoa học. Nguồn dữ liệu thứ cấp được thu thập từ các báo cáo quyết toán tài chính, dự toán ngân sách của Cục Kế hoạch - Tài chính thuộc Bộ Tài chính và hệ thống báo cáo nội bộ của Học viện Tài chính giai đoạn 2019 - 2021. Dữ liệu sơ cấp được thu thập thông qua khảo sát thực địa bằng phiếu hỏi vào tháng 12/2021.

Quy mô mẫu khảo sát được xác định chính xác theo công thức Slovin với mức sai số chuẩn chấp nhận được:

• Nhóm cán bộ, giảng viên: Với tổng thể 671 người tại thời điểm khảo sát, áp dụng công thức Slovin với sai số 5% đã xác định cỡ mẫu điều tra là 250 cán bộ, giảng viên. Phương pháp chọn mẫu phân tầng tỷ lệ được áp dụng dựa trên cơ cấu nhân sự của 13 phòng ban và 14 khoa chuyên ngành để bảo đảm tính đại diện toàn diện.
• Nhóm người học: Với tổng thể khoảng 20.000 sinh viên và học viên, công thức Slovin xác định quy mô mẫu điều tra là 392 cá nhân. Phương pháp chọn mẫu ngẫu nhiên phân tầng được áp dụng giữa các khối đào tạo đại học chính quy và các hệ đào tạo khác nhằm phản ánh chính xác nhận định của người học về chính sách học phí và dịch vụ đào tạo.

Lý do lựa chọn phương pháp phân tích thống kê mô tả kết hợp phương pháp so sánh đối chiếu đa chiều xuất phát từ đặc thù đối tượng nghiên cứu. Việc lượng hóa số liệu tuyệt đối, số tương đối và tỷ lệ % tăng trưởng qua từng năm cho phép nhận diện rõ quy luật biến động của từng khoản mục thu chi, đồng thời đánh giá được mức độ chênh lệch giữa dự toán phê duyệt và số liệu quyết toán thực tế. Tiến trình xử lý dữ liệu được thực hiện trên phần mềm bảng tính chuyên dụng, bảo đảm độ tin cậy của các chỉ báo tài chính.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Phân tích số liệu tài chính của Học viện Tài chính giai đoạn 2019 - 2021 chỉ ra bốn phát hiện cơ bản sau:

Thứ nhất, tổng quy mô nguồn lực tài chính có xu hướng mở rộng liên tục, tăng 17,19% từ 308.739 triệu đồng năm 2019 lên 361.827 triệu đồng năm 2021. Nguồn thu sự nghiệp chiếm tỷ trọng chi phối tuyệt đối trong cơ cấu tài chính với tỷ lệ bình quân 85,35%, chứng minh sự thích ứng nhanh chóng của nhà trường đối với xu thế tự chủ tài chính.

Thứ hai, nguồn thu học phí tăng trưởng vượt bậc nhưng tạo ra rủi ro tập trung dòng tiền. Nguồn thu học phí tăng từ 171.535 triệu đồng năm 2019 lên 240.000 triệu đồng năm 2021, đạt tốc độ phát triển 119,70% năm 2020 và 131,25% năm 2021. Tỷ trọng thu học phí trong tổng nguồn lực tăng mạnh từ 55,56% năm 2020 lên mức 66,33% năm 2021, trở thành trụ cột chi trả chính cho hoạt động thường xuyên.

Thứ ba, nguồn ngân sách nhà nước cấp chi thường xuyên suy giảm đều đặn theo lộ trình tự chủ. Tỷ trọng ngân sách nhà nước trong tổng nguồn kinh phí giảm từ 14,26% năm 2020 xuống còn 11,28% năm 2021, với tốc độ tăng trưởng kinh phí ngân sách cấp giảm tương ứng chỉ còn 82,49% năm 2020 và 87,01% năm 2021.

Thứ tư, nguồn thu từ hoạt động sự nghiệp và dịch vụ khác sụt giảm và thiếu ổn định. Năm 2020, khoản thu này đạt 93.204 triệu đồng, chiếm 30,18% tổng nguồn lực, nhưng sang năm 2021 đã giảm mạnh xuống còn 81.000 triệu đồng, chiếm 22,39%, tương ứng tốc độ phát triển chỉ đạt 81,54%. Điều này cho thấy các hoạt động nghiên cứu khoa học, chuyển giao công nghệ và dịch vụ đào tạo ngắn hạn chưa tạo ra nguồn thu bền vững tương xứng với quy mô 22 chuyên ngành đào tạo.

Thảo luận kết quả

Thực trạng tài chính tại Học viện Tài chính phản ánh rõ nét tác động hai mặt của quá trình thực thi cơ chế tự chủ đại học. Nguyên nhân chính khiến nguồn thu học phí chiếm tỷ trọng chi phối là do quy mô tuyển sinh đại học chính quy duy trì ở mức cao, như năm 2019 tuyển mới được 4.537 sinh viên, vượt 108,1% so với chỉ tiêu kế hoạch. Việc tuyển sinh vượt mức chỉ tiêu giúp trường duy trì thặng dư tài chính ngắn hạn nhưng lại tiềm ẩn nhiều áp lực đối với cơ sở vật chất và định mức chi trả lao động giảng dạy.

Để trực quan hóa các phát hiện này, cấu trúc dòng tiền có thể được biểu diễn rõ ràng qua biểu đồ cơ cấu nguồn thu qua ba năm, làm nổi bật sự mở rộng của mảng thu học phí từ 55,56% lên 66,33% song hành với sự co hẹp của mảng ngân sách từ 14,26% xuống 11,28%. Đồng thời, bảng tổng hợp so sánh mức độ đáp ứng nhu cầu chi thường xuyên từ nguồn thu sự nghiệp sẽ cho thấy rõ khoảng trống thiếu hụt ngân sách đang được bù đắp bởi chính nguồn thu học phí của sinh viên.

Khi đối chiếu với mô hình quản trị tài chính tại các đơn vị giáo dục khác như Đại học Quốc gia Hà Nội, nơi được phân cấp là đơn vị dự toán cấp I với khả năng thu hút mạnh mẽ các nguồn tài trợ và dự án nghiên cứu quốc tế, cơ cấu nguồn thu của Học viện Tài chính bộc lộ tính phụ thuộc rất lớn vào người học. Mô hình này cũng khác biệt đáng kể so với kinh nghiệm quốc tế tại Trung Quốc, nơi ngân sách nhà nước vẫn tài trợ tới 63% tổng kinh phí hoạt động của các trường đại học công lập, trong khi học phí chỉ chiếm khoảng 19%. Sự phụ thuộc vào hơn 66% nguồn thu học phí đặt Học viện Tài chính trước rủi ro tài chính trực tiếp nếu xuất hiện các biến động về chỉ tiêu tuyển sinh hoặc khi quy định về mức trần học phí của Nhà nước bị khống chế.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm hoàn thiện công tác quản lý tài chính tại Học viện Tài chính đến năm 2026 và tầm nhìn đến năm 2030, tác giả đề xuất 5 nhóm giải pháp trọng tâm:

Thứ nhất, tái cơ cấu và đa dạng hóa nguồn thu ngoài ngân sách. Hội đồng trường và Ban Giám đốc Học viện cần chỉ đạo đẩy mạnh thương mại hóa các đề tài nghiên cứu khoa học và phát triển dịch vụ tư vấn tài chính cho doanh nghiệp, phấn đấu nâng tỷ trọng nguồn thu sự nghiệp khác từ 22,39% hiện nay lên mức 30% - 35% tổng nguồn lực tài chính vào năm 2026.

Thứ hai, hiện đại hóa quy trình lập dự toán và phân bổ ngân sách. Ban Kế hoạch - Tài chính cần xây dựng định mức chi tiêu nội bộ dựa trên kết quả đầu ra và vị trí việc làm thay cho cơ chế phân bổ bình quân, triển khai ứng dụng công nghệ thông tin vào quản lý tài chính trước năm 2024 nhằm cắt giảm tối thiểu 10% chi phí hành chính gián tiếp.

Thứ three, đẩy mạnh phân cấp quản lý tài chính nội bộ. Ban Giám đốc Học viện cần ban hành Quy chế tài chính nội bộ mới thay thế cho quy chế chi tiêu cũ, phân quyền giữ lại 20% đến 30% chênh lệch thu chi từ các hợp đồng dịch vụ cho 14 khoa chuyên môn nhằm tạo động lực trực tiếp cho đội ngũ giảng viên trong việc tạo lập nguồn thu mới.

Thứ tư, hoàn thiện hệ thống kiểm soát tài chính nội bộ và đào tạo nhân lực. Phòng Tổ chức cán bộ phối hợp với Ban Kế hoạch - Tài chính tổ chức đào tạo, bồi dưỡng nâng cao trình độ chuyên môn cho 100% cán bộ tài chính kế toán trước năm 2025, đồng thời xây dựng quy trình kiểm toán nội bộ độc lập nhằm ngăn ngừa các rủi ro thất thoát kinh phí.

Thứ năm, kiến nghị cơ chế chính sách đối với cơ quan quản lý. Kiến nghị Chính phủ và Bộ Tài chính sớm phê duyệt đề án tự chủ hoàn toàn chi thường xuyên (đơn vị nhóm 2) cho Học viện, đồng thời cam kết bảo đảm bố trí đủ 100% nguồn vốn ngân sách đầu tư công cho hai dự án mở rộng cơ sở vật chất và xây dựng hạ tầng Khu đô thị đại học theo đúng tiến độ kế hoạch trung hạn 2021 - 2025.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Luận văn mang lại giá trị thực tiễn và học thuật cho 4 nhóm đối tượng cụ thể:

Nhóm thứ nhất là Ban Giám đốc, Hội đồng trường và lãnh đạo các phòng ban tài chính tại các trường đại học công lập. Nghiên cứu cung cấp bài học thực tiễn về việc tái cấu trúc các nguồn thu, cách thức phân bổ dự toán theo chuẩn mực hiệu quả và kinh nghiệm giảm thiểu sự phụ thuộc vào học phí trong bối cảnh tự chủ theo Nghị định 60/2021/NĐ-CP.

Nhóm thứ hai là các chuyên viên hoạch định chính sách thuộc Bộ Giáo dục và Đào tạo, Bộ Tài chính và hệ thống Kho bạc Nhà nước. Số liệu thực chứng của luận văn là căn cứ hữu ích để các cơ quan quản lý điều chỉnh cơ chế đặt hàng dịch vụ sự nghiệp công, hoàn thiện định mức phân bổ ngân sách và ban hành các khung pháp lý tháo gỡ rào cản tài chính cho giáo dục đại học.

Nhóm thứ ba là các nhà nghiên cứu, học viên cao học và nghiên cứu sinh chuyên ngành Quản lý kinh tế và Tài chính - Ngân hàng. Đề tài cung cấp phương pháp luận chặt chẽ, từ cách vận dụng công thức Slovin xác định cỡ mẫu 250 cán bộ và 392 sinh viên đến việc thiết lập hệ thống chỉ tiêu phân tích chi tiêu công, đóng vai trò tài liệu tham khảo cho các công trình nghiên cứu cùng chuyên ngành.

Nhóm thứ tư là các chuyên gia kiểm toán nội bộ và tư vấn quản lý tại các đơn vị sự nghiệp công lập. Nghiên cứu cung cấp khung tiêu chí kiểm tra, giám sát tuân thủ dòng tiền và bộ chỉ báo nhận diện rủi ro tài chính khi đơn vị vận hành song song cơ chế quản lý tài chính "cứng" và "mềm".

Câu hỏi thường gặp

Điểm khác biệt bản chất giữa cơ chế quản lý tài chính "cứng" và "mềm" tại trường đại học công lập là gì? Cơ chế "cứng" điều chỉnh nguồn vốn ngân sách nhà nước cấp với các quy tắc kiểm soát chi nghiêm ngặt từ Kho bạc Nhà nước theo dự toán pháp lệnh. Ngược lại, cơ chế "mềm" áp dụng cho nguồn thu sự nghiệp và dịch vụ, cho phép nhà trường linh hoạt phân bổ theo quy chế tài chính nội bộ, gắn với vị trí việc làm và hiệu quả kinh doanh dịch vụ nhưng phải bảo đảm nghĩa vụ thuế đối với Nhà nước.

Vì sao nguồn thu học phí của Học viện Tài chính tăng mạnh nhưng lại bị xem là rủi ro? Giai đoạn 2019 - 2021, học phí tăng trưởng mạnh với tốc độ lần lượt 119,70% và 131,25%, nâng tỷ trọng lên mức 66,33% tổng nguồn kinh phí. Sự gia tăng này tạo áp lực quá tải lên cơ sở vật chất khi quy mô tuyển sinh vượt 108% chỉ tiêu, đồng thời khiến nguồn thu của nhà trường dễ tổn thương trước các biến động chính sách mức trần học phí của Chính phủ.

Phương pháp chọn mẫu Slovin được áp dụng như thế nào trong luận văn? Từ tổng thể 671 cán bộ, giảng viên và khoảng 20.000 người học tại thời điểm tháng 12/2021, tác giả áp dụng công thức chọn mẫu Slovin để tính toán kích thước mẫu đại diện. Kết quả thu được mẫu điều tra định lượng gồm 250 cán bộ giảng viên và 392 học viên, sinh viên, bảo đảm độ tin cậy khoa học và tính bao quát khi phân tích đánh giá công tác tài chính.

Tại sao nguồn thu sự nghiệp và dịch vụ khác của Học viện lại sụt giảm trong năm 2021? Nguồn thu này giảm từ 93.204 triệu đồng năm 2020 xuống 81.000 triệu đồng năm 2021, đạt tốc độ phát triển chỉ 81,54%. Nguyên nhân là do các hợp đồng tư vấn doanh nghiệp, chuyển giao công nghệ và đào tạo bồi dưỡng ngắn hạn bị gián đoạn, bên cạnh cơ chế phân cấp trích lập nguồn thu cho 14 khoa chuyên ngành chưa đủ sức khuyến khích giảng viên tham gia.

Kinh nghiệm quốc tế mang lại bài học tài chính nào cho giáo dục đại học công lập Việt Nam? Bài học từ Thái Lan cho thấy việc chính phủ thành lập quỹ hỗ trợ 20 tỷ bạt và cấp tín dụng ưu đãi 7 năm học cho sinh viên giúp duy trì bình đẳng tiếp cận giáo dục. Trong khi đó, kinh nghiệm từ Trung Quốc với 63% kinh phí do ngân sách bảo đảm khẳng định Nhà nước cần tiếp tục đóng vai trò đầu tư cơ sở hạ tầng trọng điểm, không thể phó mặc toàn bộ gánh nặng chi phí lên người học.

Kết luận

Luận văn đã hoàn thành các mục tiêu khoa học và thực tiễn thông qua 5 kết quả nổi bật sau:

• Hệ thống hóa khung lý luận toàn diện về quản lý tài chính đại học công lập, phân định ranh giới giữa cơ chế quản lý "cứng" và "mềm".
• Phản ánh trung thực thực trạng tài chính Học viện Tài chính với tổng nguồn lực đạt 361.827 triệu đồng năm 2021, tăng trưởng 17,19% so với năm 2019.
• Nhận diện chính xác điểm nghẽn tài chính khi nguồn thu học phí chiếm tỷ trọng quá lớn 66,33%, trong khi nguồn thu nghiên cứu và dịch vụ co hẹp còn 22,39%.
• Đề xuất đồng bộ 5 nhóm giải pháp bao quát từ huy động, phân bổ, kiểm soát dòng tiền đến kiện toàn bộ máy quản lý tài chính nội bộ.
• Cung cấp mô hình tham chiếu có giá trị thực tiễn cho hơn 140 cơ sở giáo dục đại học công lập trong tiến trình thực hiện Nghị định 60/2021/NĐ-CP.

Lộ trình thực hiện tiếp theo đòi hỏi Học viện Tài chính khẩn trương hoàn thiện Quy chế tài chính nội bộ trong giai đoạn 2023 - 2024 và số hóa toàn diện công tác kế toán dự toán vào năm 2025. Để nâng cao chất lượng đào tạo và giữ vững uy tín học thuật, các nhà quản lý giáo dục hãy nghiên cứu và áp dụng ngay các giải pháp tài chính được đề xuất trong luận văn này nhằm xây dựng một cơ chế tự chủ tài chính vững chắc và hiệu quả.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ KINH NGHIỆM THỰC TIỄN VỀ QUẢN LÝ TÀI CHÍNH TẠI TRƯỜNG ĐẠI HỌC CÔNG LẬP 1. Cơ sở lý luận về quản lý tài chính tại trường đại học công lập 1. Khái quát về đại học công lập 1. Khái niệm Giáo dục và đào tạo được coi là nhân tố quyết định sự phát triển của mỗi quốc gia.

Nghị quyết Hội nghị lần thứ hai Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa VIII của Đảng Cộng sản Việt Nam đã khẳng định: “Phải coi đầu tư cho giáo dục là đầu tư cơ bản quan trọng nhất cho sự phát triển toàn diện của đất nước”. Lịch sử phát triển và tiến bộ của loài người cho thấy xã hội muốn duy trì và phát triển thì con người trong xã hội cần được giáo dục liên tục để tiếp thu, cập nhật và phát triển kiến thức, kỹ năng mà loài người đã tích lũy được. Giáo dục là hiện tượng xã hội nảy sinh, tồn tại và phát triển gắn liền với sự phát triển và tiến bộ không ngừng của xã hội. Theo nghĩa rộng, giáo dục được hiểu là sự truyền bá và lĩnh hội tri thức để hình thành, phát triển phẩm chất và năng lực của con người.

Theo nghĩa hẹp gắn với hệ thống giáo dục quốc dân, giáo dục là quá trình đào tạo con người một cách có mục đích và có kế hoạch, thông qua tổ chức việc truyền thụ và lĩnh hội có hệ thống tri thức của xã hội loài người; nhằm giúp cho con người phát triển toàn diện, có lý tưởng, đạo đức, tri thức, sức khỏe, thẩm mỹ, nghề nghiệp và hình thành, bồi dưỡng nhân cách, phẩm chất, năng lực của công dân. Hai khái niệm nêu trên về giáo dục cho thấy rõ bản chất hoạt động và mục tiêu của giáo dục. Bản chất hoạt động của giáo dục là truyền đạt và lĩnh hội tri thức. Mục tiêu của giáo dục là hình thành và phát triển phẩm chất, năng 6 lực hay “giá trị” của con người nhằm phục vụ yêu cầu phát triển KTXH.

Phẩm chất của con người là phẩm chất đạo đức, niềm tin, lập trường, tư tưởng và thái độ. của họ trong cuộc sống xã hội. Năng lực của con người là kiến thức, chuyên môn, kỹ năng, kỹ xảo mà mỗi con người tích lũy được và khả năng vận dụng chúng vào thực tiễn cuộc sống KTXH. Mục tiêu giáo dục của mỗi quốc gia tùy thuộc vào chế độ chính trị và quan điểm phát triển giáo dục của quốc gia đó.

Mục tiêu giáo dục ở nước ta theo Luật Giáo dục 2019 là: “Phát triển toàn diện con người Việt Nam có đạo đức, tri thức, văn hóa, sức khỏe, thẩm mỹ và nghề nghiệp; có phẩm chất, năng lực và ý thức công dân; có lòng yêu nước, tinh thần dân tộc, trung thành với lý tưởng độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội; phát huy tiềm năng, khả năng sáng tạo của mỗi cá nhân; nâng cao dân trí, phát triển nguồn nhân lực, bồi dưỡng nhân tài, đáp ứng yêu cầu của sự nghiệp xây dựng, bảo vệ Tổ quốc và hội nhập quốc tế”. Cùng với khái niệm giáo dục, người ta còn nói tới khái niệm đào tạo. Thực chất quan niệm này chia hệ thống giáo dục quốc dân thành hai khối là khối giáo dục và khối đào tạo hay sự nghiệp giáo dục và sự nghiệp đào tạo. Giáo dục nhằm trang bị cho người học vốn kiến thức phổ thông cơ bản nhất về tự nhiên, xã hội, sức khỏe, môi trường, khoa học, nghệ thuật, hướng nghiệp.

để hình thành, phát triển phẩm chất và năng lực nội tại của cá nhân. Từ đó, giúp người học có thể tiếp tục học lên những bậc học cao hơn mang tính chuyên môn và nghề nghiệp, tự học, học suốt đời, tham gia lao động sản xuất, chung sống với cộng đồng theo những chuẩn mực chung của xã hội và phù hợp với trình độ phát triển của xã hội. Đào tạo là quá trình phát triển con người một cách có hệ thống các tri thức chủ yếu về chuyên môn, nghiệp vụ, nghề nghiệp, kỹ năng, kỹ xảo. nhằm giúp con người có vốn kiến thức, tự phát triển và vận dụng vốn kiến thức của bản thân để thực hiện những nghề nghiệp, nhiệm vụ chuyên môn nhất định.

7 Như vậy, Trường đại học công lập là một loại đơn vị sự nghiệp công lập hoạt động trong lĩnh vực giáo dục đại học, vì vậy nó có đầy đủ đặc điểm hoạt động của các đơn vị sự nghiệp đào tạo công lập. Đặc điểm - Thứ nhất: Đơn vị sự nghiệp đào tạo công lập là một tổ chức hoạt động mang tính chất phục vụ xã hội, không vì mục đích kinh doanh. Trong nền kinh tế thị trường, các sản phẩm, dịch vụ do hoạt động đào tạo tạo ra đều có thể trở thành hàng hóa cung ứng cho mọi đối tượng trong xã hội. Việc cung ứng các hàng hóa này cho thị trường chủ yếu không vì mục tiêu lợi nhuận như hoạt động sản xuất kinh doanh.

Nhà nước tổ chức, duy trì và tài trợ cho các hoạt động sự nghiệp đào tạo để cung cấp những sản phẩm, dịch vụ cho thị trường trước hết nhằm thực hiện vai trò của Nhà nước trong phân phối lại thu nhập và thực hiện các chính sách phúc lợi công cộng khi can thiệp vào thị trường. Nhờ đó, sự nghiệp đào tạo hỗ trợ cho các ngành, các lĩnh vực kinh tế hoạt động bình thường, nâng cao dân trí, bồi dưỡng nhân tài, đảm bảo nguồn nhân lực thúc đẩy hoạt động kinh tế phát triển, đảm bảo và không ngừng nâng cao đời sống, sức khỏe, văn hóa và tinh thần của nhân dân. - Thứ hai: Sản phẩm của các đơn vị sự nghiệp đào tạo công lập có tính bền vững và gắn bó hữu cơ với quá trình tạo ra của cải vật chất và giá trị tinh thần của xã hội. Sản phẩm, dịch vụ do hoạt động sự nghiệp đào tạo tạo ra chủ yếu là những giá trị về tri thức, văn hóa, phát minh, sức khỏe, đạo đức và các giá trị về xã hội… Đây là những sản phẩm vô hình và có thể dùng chung cho nhiều người, nhiều đối tượng trên phạm vi rộng.

Mặt khác, sản phẩm của các hoạt động sự nghiệp đào tạo công lập chủ yếu tạo ra “hàng hóa công cộng” ở dạng phi vật chất, phục vụ trực tiếp hoặc gián tiếp quá trình tái sản xuất xã hội. Cũng như các hàng hóa khác, sản phẩm của các đơn vị sự nghiệp đào tạo có giá trị và giá trị sử dụng nhưng có điểm khác biệt là nó có giá trị xã hội cao. 8 - Thứ ba: Hoạt động của các đơn vị sự nghiệp đào tạo công lập luôn gắn liền và bị chi phối bởi các chương trình phát triển kinh tế - xã hội của Nhà nước. Với chức năng của mình, Chính phủ tổ chức, duy trì và đảm bảo hoạt động sự nghiệp đào tạo nhằm phục vụ tốt cho việc thực hiện các nhiệm vụ phát triển kinh tế - xã hội.

Để thực hiện những mục tiêu kinh tế - xã hội nhất định, Chính phủ tổ chức thực hiện các chương trình mục tiêu quốc gia như: chương trình xóa mù chữ, chương trình phổ cập giáo dục… Những chương trình mục tiêu quốc gia này chỉ có Nhà nước, thông qua hoạt động đào tạo mới có thể thực hiện một cách triệt để và có hiệu quả; nếu để tư nhân thực hiện, mục tiêu lợi nhuận sẽ lấn chiếm mục tiêu xã hội và dẫn đến hạn chế tiêu dùng sản phẩm hoạt động sự nghiệp đào tạo, từ đó kìm hãm sự phát triển của xã hội. Nhiệm vụ, quyền hạn a) Xây dựng chiến lược, kế hoạch phát triển đại học; b) Quản lý, điều hành, tổ chức các hoạt động đào tạo của đại học; c) Huy động, quản lý, sử dụng các nguồn lực, chia sẻ tài nguyên và cơ sở vật chất dùng chung trong đại học; d) Thực hiện chế độ thông tin, báo cáo và chịu sự kiểm tra, thanh tra của Bộ Giáo dục và Đào tạo, Thanh tra Chính phủ, các bộ, ngành có liên quan và Ủy ban nhân dân cấp tỉnh nơi đại học đặt trụ sở theo quy định; đ) Được chủ động cao trong các hoạt động về đào tạo, nghiên cứu khoa học, công nghệ, tài chính, quan hệ quốc tế, tổ chức bộ máy; e) Các nhiệm vụ và quyền hạn khác theo quy định của pháp luật. Quản lý tài chính trong trường đại học công lập 1.1 Một số khái niệm * Quản lý là điều khiển, chỉ đạo một hệ thống hay một quá trình, căn cứ vào những quy luật, định luật hay nguyên tắc tương ứng để cho hệ thống hay quá trình ấy vận động theo ý muốn của người quản lý nhằm đạt được những mục đích đã định trước. 9 * Quản lý tài chính là sự tác động qua lại giữa các chủ thể trong xã hội trên cơ sở mối tương quan quyền - lợi ích của các bên, được thể hiện thông qua việc sử dụng theo một trình tự lôgic nhất định các công cụ và phương pháp quản lý, để tác động và điều khiển hoạt động tài chính có liên quan, nhằm đạt được các mục tiêu đề ra trong từng giai đoạn phát triển cụ thể.

* Quản lý tài chính tại các trường đại học công lập là sự tác động qua lại giữa nhà nước, nhà trường và các thực thể khác trong xã hội (người học, gia đình người học, doanh nghiệp,.) trên cơ sở mối tương quan quyền - lợi ích của các bên, được thể hiện thông qua việc sử dụng theo một trình tự lôgíc nhất định các công cụ và phương pháp quản lý, để tác động và điều khiển hoạt động tạo lập, phân bổ và sử dụng nguồn lực tài chính, góp phần tăng cường công tác quản lý tài chính các trường đại học công lập trong điều kiện hiện nay. Đặc điểm của quản lý tài chính tại trường đại học công lập Một là, quản lý tài chính tại đơn vị sự nghiệp giáo dục đào tạo công lập hướng tới phục vụ lợi ích chung. Đại học công lập với với chức năng cung ứng dịch vụ công về giáo dục, đào tạo. Mục tiêu hoạt động của những đơn vị này không phải là lợi nhuận mà là truyền đạt kiến thức, kỹ năng, thái độ, rèn luyện tư duy và hướng giải quyết vấn đề, đồng thời bồi dưỡng nhân cách, thể lực cho người học, giúp người học có phương pháp nghiên cứu, vận dụng lý luận và có kỹ năng giải quyết những vấn đề thực tiễn, ứng dụng những thành tựu khoa học vào thực tiễn.

Để có thể đảm bảo cho đơn vị thực hiện chức năng.