Tổng quan nghiên cứu

Quản lý tài chính công tại các cơ quan hành chính sự nghiệp đóng vai trò then chốt trong việc bảo đảm kỷ cương ngân sách và ổn định chính trị - xã hội tại địa phương. Tại thị xã Phổ Yên, tỉnh Thái Nguyên - một địa bàn công nghiệp hóa phát triển sôi động với tốc độ đô thị hóa nhanh chóng, Khối đoàn thể gồm 9 tổ chức trực thuộc (Ủy ban Mặt trận Tổ quốc, 5 đoàn thể chính trị - xã hội và 3 hội đặc thù) đang quản lý, vận hành nguồn kinh phí ngân sách nhà nước nhằm phục vụ các phong trào quần chúng và an sinh xã hội. Tuy nhiên, nguồn kinh phí hoạt động của khối phụ thuộc tới hơn 95% vào ngân sách cấp huyện, trong khi khả năng huy động nguồn lực xã hội hóa còn rất hạn chế (dưới 5%).

Thực tế triển khai giai đoạn 2017 - 2019 cho thấy công tác quản lý tài chính tại đây vẫn bộc lộ nhiều điểm nghẽn: quy trình lập dự toán còn mang nặng tính lịch sử, việc phân bổ ngân sách đôi lúc chưa đồng bộ với khối lượng nhiệm vụ thực tế, và quy chế chi tiêu nội bộ chậm được cập nhật theo cơ chế giá cả thị trường. Trước đòi hỏi chuẩn hóa theo Thông tư 107/2017/TT-BTC và Nghị định 130/2005/NĐ-CP, tác giả Nguyễn Thị Thanh Hương đã thực hiện luận văn thạc sĩ ngành Quản lý kinh tế dưới sự hướng dẫn khoa học của Tiến sĩ Đỗ Thị Hồng Hạnh tại Trường Đại học Kinh tế và Quản trị Kinh doanh - Đại học Thái Nguyên (bảo vệ năm 2022).

Đề tài nhằm đánh giá thực trạng thu chi, phân tích các nhân tố ảnh hưởng, từ đó xây dựng hệ thống giải pháp nâng cao hiệu quả quản lý tài chính Khối đoàn thể thị xã Phổ Yên. Nghiên cứu sử dụng số liệu thứ cấp giai đoạn 2017 - 2019 và khảo sát thực tế năm 2020. Kết quả nghiên cứu có ý nghĩa thực tiễn to lớn, hướng tới mục tiêu tối ưu hóa 8% đến 10% kinh phí chi thường xuyên và chuẩn hóa 100% quy trình hồ sơ tài chính tại địa phương.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu ứng dụng Lý thuyết Quản trị tài chính công hiện đại và Lý thuyết Ủy quyền - Người đại diện (Agency Theory) trong việc phân bổ, giám sát nguồn lực công. Hệ thống lý luận của đề tài vận hành trên mô hình chu trình quản lý ngân sách nhà nước khép kín gồm bốn giai đoạn: lập dự toán, phân bổ và giao dự toán, chấp hành dự toán và quyết toán - kiểm tra tài chính. Khung nghiên cứu làm sáng tỏ 4 khái niệm trụ cột:

Thứ nhất, quản lý tài chính Khối đoàn thể là quá trình chủ thể có thẩm quyền áp dụng các phương pháp tổ chức, hành chính và kinh tế để điều phối nguồn kinh phí nhà nước và các nguồn thu hợp pháp nhằm thực hiện nhiệm vụ chính trị được giao.

Thứ hai, cơ chế tự chủ tài chính theo Nghị định 130/2005/NĐ-CP và Nghị định 16/2015/NĐ-CP quy định quyền tự chủ, tự chịu trách nhiệm về sử dụng biên chế và kinh phí quản lý hành chính.

Thứ ba, quy chế chi tiêu nội bộ đóng vai trò là hành lang pháp lý cơ sở để kiểm soát các định mức chi tiêu, thực hành tiết kiệm và phân phối thu nhập tăng thêm.

Thứ tư, chế độ kế toán hành chính sự nghiệp ban hành theo Thông tư 107/2017/TT-BTC, chuẩn hóa hệ thống chứng từ, tài khoản và phương pháp hạch toán sổ sách kế toán.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của đề tài kết hợp giữa thông tin thứ cấp và sơ cấp. Số liệu thứ cấp gồm các báo cáo dự toán, báo cáo quyết toán và biên bản kiểm tra tài chính của Khối đoàn thể thị xã Phổ Yên giai đoạn 2017 - 2019. Số liệu sơ cấp được thu thập thông qua phiếu khảo sát điều tra thực hiện từ tháng 4 đến tháng 6 năm 2020.

Cỡ mẫu nghiên cứu được xác định là 24 cán bộ, công chức làm việc tại Khối đoàn thể thị xã Phổ Yên tính đến ngày 31 tháng 12 năm 2019 (đạt tỷ lệ 100% tổng số cán bộ toàn khối). Tác giả lựa chọn phương pháp chọn mẫu toàn bộ (tổng điều tra) nhằm triệt tiêu sai số chọn mẫu, bảo đảm phản ánh đầy đủ, trung thực góc nhìn từ lãnh đạo đơn vị, cán bộ chuyên trách tài chính kế toán cho đến các chuyên viên nghiệp vụ.

Nghiên cứu sử dụng phương pháp thống kê mô tả, phương pháp so sánh số tuyệt đối, số tương đối và phân tích tổng hợp trên phần mềm Excel. Lý do lựa chọn hệ thống phương pháp này là nhằm phản ánh chính xác quy mô, tốc độ biến động của các dòng kinh phí qua 3 năm tài chính, đồng thời định lượng hóa các tiêu chí đánh giá thông qua thang đo Likert 5 mức độ với độ rộng khoảng cách là 0,8 điểm (từ 1,00 - 1,80 điểm là rất kém đến 4,21 - 5,00 điểm là rất tốt).

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, về nguồn thu và công tác lập dự toán, tổng dự toán thu chi của Khối đoàn thể thị xã Phổ Yên giai đoạn 2017 - 2019 duy trì ổn định nhưng phụ thuộc gần như tuyệt đối vào ngân sách nhà nước (chiếm từ 95% đến 97% tổng nguồn kinh phí). Điểm đánh giá mức độ sát thực tế của công tác lập dự toán chỉ đạt 3,42 trên thang điểm 5,00. Đơn vị chủ yếu sử dụng phương pháp lập dự toán trên cơ sở số liệu quá khứ, chưa tính toán kỹ khối lượng nhiệm vụ phát sinh của từng hội đặc thù.

Thứ hai, việc chấp hành dự toán ghi nhận tỷ lệ giải ngân kinh phí đạt trên 98% kế hoạch được giao hàng năm. Trong cơ cấu chi thường xuyên, nhóm chi thanh toán cho con người (lương, phụ cấp, bảo hiểm) chiếm tỷ trọng áp đảo từ 68% đến 72% tổng chi. Nhóm chi nghiệp vụ chuyên môn chiếm khoảng 20% đến 25%, trong khi nhóm chi mua sắm, sửa chữa tài sản chỉ chiếm dưới 8%.

Thứ ba, công tác quyết toán ngân sách đạt độ chính xác 100% khi đối chiếu với Kho bạc Nhà nước thị xã Phổ Yên, không có sai phạm thất thoát quỹ công. Tuy nhiên, mức độ hài lòng về tính linh hoạt của quy chế chi tiêu nội bộ chỉ đạt 3,15 trên thang điểm 5,00 (mức trung bình), cho thấy định mức khoán chi hội nghị, công tác phí chưa theo kịp biến động giá thị trường.

Thảo luận kết quả

Thực trạng phụ thuộc ngân sách trên 95% phản ánh hạn chế chung của các tổ chức đoàn thể cấp huyện tại Việt Nam, nơi nguồn thu từ hội phí và tài trợ xã hội hóa còn rất thấp. Nguyên nhân chính là do 9 đơn vị thành viên chưa chủ động xây dựng các đề án liên kết xã hội hóa. Hơn nữa, đội ngũ làm kế toán tại một số tổ chức đoàn thể vẫn kiêm nhiệm, chưa được đào tạo bài bản về kế toán công, dẫn tới việc cập nhật các biểu mẫu theo Thông tư 107/2017/TT-BTC đôi lúc còn chậm trễ.

Khi so sánh với mô hình quản lý tài chính của Khối đoàn thể tỉnh Bắc Ninh hay huyện Phú Bình lân cận, thị xã Phổ Yên có thế mạnh về sự ổn định giải ngân nhưng thiếu cơ chế thưởng - phạt phân minh trong thực hành tiết kiệm. Để tăng cường tính trực quan trong báo cáo điều hành, dữ liệu thu chi nên được trình bày qua biểu đồ tròn thể hiện tỷ trọng nguồn thu và biểu đồ cột xếp chồng phản ánh cơ cấu chi thường xuyên qua 3 năm. Đồng thời, một bảng đối chiếu sai lệch giữa số dự toán và số quyết toán thực tế sẽ giúp Thị ủy và Phòng Tài chính - Kế hoạch nhận diện ngay các khoản chi vượt định mức để kịp thời điều chỉnh.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm nâng cao hiệu quả quản lý tài chính tại Khối đoàn thể thị xã Phổ Yên, nghiên cứu đề xuất 4 nhóm giải pháp cụ thể:

Thứ nhất, đổi mới quy trình lập dự toán thu - chi hàng năm theo định hướng kết quả đầu ra. Đơn vị cần kết hợp phương pháp quá khứ với phương pháp dự toán theo nhiệm vụ trọng tâm, đặt mục tiêu nâng độ chính xác của dự toán lên trên 95% so với số quyết toán thực tế. Thời hạn hoàn thành xây dựng và phê duyệt dự toán hàng năm trước ngày 30 tháng 11, do Ban Thường trực Khối đoàn thể phối hợp Phòng Tài chính - Kế hoạch thị xã chủ trì thực hiện.

Thứ hai, chuẩn hóa năng lực chuyên môn cho 100% cán bộ làm công tác kế toán tại 9 đơn vị trực thuộc. Ủy ban nhân dân thị xã phối hợp với Sở Tài chính tổ chức ít nhất 2 khóa bồi dưỡng chuyên sâu mỗi năm về phần mềm quản lý ngân sách và chế độ kế toán hành chính sự nghiệp, hoàn thành lộ trình nâng chuẩn nghiệp vụ trong giai đoạn 2023 - 2025.

Thứ ba, hoàn thiện quy chế chi tiêu nội bộ và đẩy mạnh cơ chế khoán kinh phí. Đơn vị cần rà soát lại các định mức chi công tác phí, văn phòng phẩm, hội nghị cho phù hợp giá cả thị trường, hướng tới mục tiêu tiết kiệm 8% đến 10% kinh phí chi thường xuyên hàng năm để trích lập quỹ thu nhập tăng thêm cho 24 cán bộ, công chức.

Thứ tư, siết chặt công tác tự kiểm tra, giám sát và quản lý tài sản công. Khối đoàn thể cần thiết lập ban kiểm soát tài chính nội bộ, tiến hành kiểm tra tối thiểu 2 lần mỗi năm, đảm bảo 100% tài sản công từ máy móc đến trụ sở làm việc được số hóa hồ sơ, khai thác đúng công năng và quản lý khấu hao minh bạch.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang giá trị học thuật và ứng dụng thực tiễn cao cho 4 nhóm đối tượng cụ thể:

Thứ nhất, Ban Thường vụ Thị ủy và Ủy ban nhân dân thị xã Phổ Yên: Luận văn cung cấp luận cứ thực nghiệm và hệ thống số liệu chi tiết về 9 tổ chức đoàn thể để cấp ủy ban hành nghị quyết phân bổ ngân sách giai đoạn 2021 - 2025 bảo đảm khoa học, minh bạch.

Thứ hai, Lãnh đạo và cán bộ kế toán Khối đoàn thể các huyện, thị xã, thành phố: Tài liệu hướng dẫn quy trình từng bước từ lập dự toán, kiểm soát chi thường xuyên đến thanh quyết toán với Kho bạc Nhà nước, giúp 24 cán bộ tại đơn vị và các địa phương tương đồng rút ngắn khoảng 20% thời gian xử lý thủ tục giấy tờ.

Thứ ba, Cơ quan Tài chính - Kế hoạch và Kho bạc Nhà nước cấp huyện: Đề tài đóng vai trò như một cẩm nang đối chiếu, giúp các chuyên viên thẩm định báo cáo tài chính của các hội đặc thù với độ tin cậy và chuẩn xác đạt trên 98%.

Thứ tư, Học viên cao học và giảng viên chuyên ngành Quản lý kinh tế, Tài chính công: Luận văn cung cấp khung phân tích thực chứng hoàn chỉnh cùng bộ công cụ bảng hỏi Likert 5 mức độ, làm tiền đề nghiên cứu so sánh cho hơn 700 đơn vị hành chính cấp huyện trên cả nước.

Câu hỏi thường gặp

  1. Đặc thù lớn nhất trong công tác quản lý tài chính Khối đoàn thể thị xã Phổ Yên là gì? Đặc thù lớn nhất là nguồn kinh phí hoạt động phụ thuộc tới hơn 95% vào ngân sách nhà nước cấp huyện, phân bổ đồng thời cho 9 đơn vị gồm Ủy ban Mặt trận Tổ quốc, các đoàn thể chính trị và các hội đặc thù. Khả năng tự tạo nguồn thu dịch vụ sự nghiệp của khối gần như không có, đòi hỏi kỷ luật tài khóa và tuân thủ Luật Ngân sách Nhà nước rất khắt khe.

  2. Cỡ mẫu 24 cán bộ trong luận văn có bảo đảm tính đại diện khoa học không? Cỡ mẫu 24 người đại diện cho 100% tổng số cán bộ, công chức đang công tác tại Khối đoàn thể thị xã Phổ Yên tính đến ngày 31 tháng 12 năm 2019. Phương pháp tổng điều tra toàn bộ này loại bỏ hoàn toàn sai số chọn mẫu, phản ánh đầy đủ quan điểm từ cấp quản lý đến chuyên viên kế toán trong cuộc khảo sát thực địa năm 2020.

  3. Vì sao mức đánh giá quy chế chi tiêu nội bộ chỉ đạt 3,15 trên thang điểm 5? Điểm số 3,15 (mức trung bình) phản ánh các định mức chi tiêu nội bộ chưa theo kịp biến động giá thị trường giai đoạn 2017 - 2019. Mức khoán công tác phí, chi hội nghị và văn phòng phẩm chậm được điều chỉnh, dẫn đến sự gò bó trong điều hành công việc và chưa tạo động lực tiết kiệm chi cho 24 cán bộ nhân viên.

  4. Cơ cấu chi thường xuyên của đơn vị biến động như thế nào qua giai đoạn nghiên cứu? Trong tổng chi thường xuyên giai đoạn 2017 - 2019, chi cho con người (tiền lương, các khoản phụ cấp và bảo hiểm) chiếm tỷ trọng lớn nhất, dao động từ 68% đến 72%. Chi cho hoạt động nghiệp vụ chuyên môn chiếm 20% đến 25%, còn chi mua sắm, sửa chữa tài sản chiếm tỷ lệ khiêm tốn dưới 8%.

  5. Đâu là giải pháp đột phá nhất để nâng cao hiệu quả sử dụng ngân sách tại Khối đoàn thể? Giải pháp đột phá nhất là áp dụng cơ chế khoán kinh phí quản lý hành chính gắn với đánh giá hiệu quả công việc. Việc trao quyền tự chủ thực chất kết hợp quy chế chi tiêu nội bộ khoa học sẽ giúp đơn vị tiết kiệm từ 8% đến 10% chi phí thường xuyên hàng năm, tạo nguồn tăng thu nhập chính đáng cho người lao động.

Kết luận

  • Hệ thống hóa hoàn chỉnh cơ sở lý luận và pháp lý về quản lý tài chính Khối đoàn thể cấp huyện theo Thông tư 107/2017/TT-BTC và Nghị định 130/2005/NĐ-CP.
  • Phân tích thực chứng bức tranh tài chính giai đoạn 2017 - 2019 tại 9 tổ chức trực thuộc thị xã Phổ Yên với tỷ lệ phụ thuộc ngân sách nhà nước trên 95%.
  • Đánh giá thực nghiệm toàn diện thông qua khảo sát 100% cán bộ (24 người), chỉ rõ những hạn chế ở công tác lập dự toán và quy chế chi tiêu nội bộ (3,15/5,00 điểm).
  • Đề xuất 4 nhóm giải pháp đồng bộ hướng tới mục tiêu tiết kiệm 8% đến 10% chi phí thường xuyên và hoàn thành bồi dưỡng 100% nhân sự kế toán giai đoạn 2023 - 2025.
  • Cung cấp tài liệu tham khảo có giá trị ứng dụng cao cho hơn 700 đơn vị hành chính cấp huyện trên cả nước trong quá trình đổi mới quản lý tài chính công.

Luận văn thạc sĩ của tác giả Nguyễn Thị Thanh Hương là công trình học thuật nghiêm túc, cung cấp hệ thống giải pháp thiết thực nhằm nâng cao hiệu quả quản lý tài chính công tại thị xã Phổ Yên. Ban Thường trực Khối đoàn thể cùng các cơ quan tài chính địa phương cần sớm nghiên cứu triển khai hệ thống giải pháp này theo lộ trình 2023 - 2025 để tối ưu hóa nguồn lực công. Quý độc giả, các nhà quản lý và nhà nghiên cứu quan tâm có thể liên hệ trực tiếp với tác giả hoặc thư viện nhà trường để tiếp cận trọn vẹn bộ số liệu và ứng dụng vào thực tế địa phương.