phần mở đầu, kết luận, phụ lục và danh mục các tài liệu tham khảo, nội dung của luận văn gồm có 3 chương: Chƣơng 1. Những vấn đề chung về nợ và quản lý nợ nƣớc ngoài. Chƣơng 2: Thực trạng quản lý nợ nƣớc ngoài của Việt Nam. Chƣơng 3: Một số gợi ý và giải pháp nhằm tăng cƣờng công tác quản lý nợ nƣớc ngoài của Việt Nam.
4 CHƢƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ NỢ VÀ QUẢN LÝ NỢ NƢỚC NGOÀI 1. Một số khái niệm liên quan đến nợ nƣớc ngoài 1. Vay nước ngoài: là các khoản vay do người cư trú ở một nước vay của người không cư trú. Vay nước ngoài của Việt Nam: là các khoản vay ngắn hạn (có thời hạn vay đến 1 năm), trung và dài hạn (có thời hạn vay trên 1 năm), có hoặc không phải trả lãi, do nhà nước, Chính phủ Việt Nam, các tổ chức là người cư trú ở Việt Nam (sau đây gọi tắt là người vay) vay của các tổ chức tài chính quốc tế, Chính phủ các nước, các tổ chức và cá nhân là người không cư trú (sau đây gọi tắt là người cho vay nước ngoài).
Vay nước ngoài của Chính phủ: là các khoản vay ưu đãi hỗ trợ phát triển chính thức (ODA), vay thương mại hoặc tín dụng xuất khẩu và vay từ thị trường vốn quốc tế (dưới hình thức phát hành trái phiếu ra nước ngoài) do cơ quan được ủy quyền của nhà nước hoặc Chính phủ Việt Nam ký vay vốn dưới danh nghĩa nhà nước hoặc Chính phủ nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam với người cho vay nước ngoài. Vay nước ngoài của doanh nghiệp: là các khoản vay do doanh nghiệp tổ chức kinh tế được thành lập và hoạt động theo pháp luật hiện hành của Việt Nam (sau đây gọi tắt là doanh nghiệp) trực tiếp ký vay vốn với người cho vay nước ngoài theo phương thức tự vay, tự chịu trách nhiệm trả nợ hoặc vay vốn thông qua phát hành trái phiếu ra nước ngoài hoặc thu mua tài chính với nước ngoài. Vay ODA: là các khoản vay đạt các điều kiện về vốn ODA theo quy định tại quy chế quản lý và sử dụng ODA của Chính phủ. Vay vốn thương mại nước ngoài: là các khoản vay nước ngoài của 5 Việt Nam không phải là vay ODA.
Nợ nước ngoài của quốc gia: là số dư của mọi nghĩa vụ nợ hiện hành (không bao gồm nghĩa vụ trả nợ dự phòng) về trả gốc và lãi tại một thời điểm của các khoản vay nước ngoài của Việt Nam. Nợ nước ngoài của quốc gia bao gồm nợ nước ngoài của khu vực công và nợ nước ngoài của khu vực tư nhân. Nợ nước ngoài của khu vực công: bao gồm nợ nước ngoài của Chính phủ, nợ nước ngoài (nếu có) của chính quyền cấp tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương, nợ nước ngoài của các doanh nghiệp nhà nước, các tổ chức tài chính tín dụng nhà nước và các tổ chức kinh tế nhà nước (sau đây gọi tắt là doanh nghiệp nhà nước) trực tiếp vay vốn nước ngoài. Nợ nước ngoài của Chính phủ: là số dư mọi nghĩa vụ nợ hiện hành (không bao gồm nghĩa vụ nợ dự phòng) về trả gốc và lãi tại một thời điểm của các khoản vay nước ngoài của Chính phủ.
Nợ nước ngoài của khu vực tư nhân: là nợ nước ngoài của các doanh nghiệp, tổ chức kinh tế của các khu vực tư nhân (sau đây gọi tắt là các doanh nghiệp tư nhân). Bảo lãnh vay vốn nước ngoài: là cam kết của các cơ quan bảo lãnh với người cho vay nước ngoài về việc trả nợ đầy đủ, đúng hạn của người vay (người được bảo lãnh) trong trường hợp người vay (người được bảo lãnh) không trả nợ khi đến hạn, cơ quan bảo lãnh sẽ chịu trách nhiệm trả nợ thay cho người vay (người được bảo lãnh). Bảo lãnh vay vốn nước ngoài của Chính phủ: là việc Chính phủ thông qua Bộ Tài chính, cam kết bảo lãnh vay vốn nước ngoài cho người vay. Nợ được khu vực công bảo lãnh: là khoản nợ mà việc chi trả các nghĩa vụ nợ (gốc, lãi, phí …) được Chính phủ hoặc tổ chức được phép cấp bảo lãnh thuộc khu vực công (các tổ chức tài chính, tín dụng nhà nước) đứng ra bảo lãnh theo pháp luật hiện hành.
Nghĩa vụ trả nợ dự phòng: là các nghĩa vụ trả nợ tiềm ẩn, hiện tại chưa phát sinh nhưng có thể phát sinh khi xảy ra một trong các điều kiện đã được xác định trước ( ví dụ : khi người được bảo lãnh không trả được một phần hoặc toàn bộ nghĩa vụ nợ, bị phá sản…). Chiến lược quốc gia dài hạn về nợ nước ngoài (gọi tắt là chiến lược nợ dài hạn): là văn kiện đưa ra mục tiêu, định hướng các giải pháp, chính sách đối với nợ nước ngoài của quốc gia, được xây dựng trong chiến lược tổng thể về huy động vốn đầu tư cho nền kinh tế, phù hợp với chiến lược phát triển kinh tế - xã hội 5 năm hoặc 10 năm của đất nước. Chương trình quản lý nợ trung hạn: là văn kiện cụ thể hóa nội dung chiến lược nợ dài hạn cho giai đoạn từ 3 năm đến 5 năm và cập nhật từng năm, phù hợp với khuôn khổ chính sách kinh tế tài chính và với mục tiêu ngân sách trung hạn và hàng năm của Chính phủ. Kế hoạch hàng năm về vay và trả nợ nước ngoài: là văn kiện được xây dựng hàng năm bao gồm kế hoạch rút vốn vay và trả nợ của các doanh nghiệp, tổ chức thuộc khu vực công và tổng hạn mức vay thương mại của quốc gia.
Cơ quan chủ quản: là cơ quan cấp Bộ và cơ quan ngang bộ, Ủy ban nhân dân cấp Tỉnh và Thành phố trực thuộc Trung ương. Cơ quan cho vay lại: là Bộ Tài chính hoặc cơ quan, tổ chức được Bộ Tài chính ủy quyền thực hiện cho vay lại nguồn vốn vay nước ngoài của Chính phủ, có trách nhiệm giám sát việc sử dụng vốn vay thu hồi nợ cho vay lại và được hưởng chi phí cho vay lại theo quy định của pháp luật. Thỏa thuận cho vay lại: là hợp đồng cho vay lại hoặc hiệp định phụ cho vay lại giữa cơ quan cho vay lại với người vay lại vốn vay nước ngoài của Chính phủ. Người vay lại vốn vay nước ngoài của Chính phủ (gọi tắt là người vay lại): là doanh nghiệp tổ chức ký thỏa thuận cho vay lại.
Người vay lại có thể gồm: - Doanh nghiệp tổ chức là chủ đầu tư các dự án sử dụng vốn vay nước ngoài của Chính phủ theo cơ chế cho vay lại; - Chính quyền địa phương được cho vay lại vốn vay nước ngoài của Chính phủ cho các dự án đầu tư của địa phương. Vốn đối ứng: là phần vốn trong nước cần thiết mà phía Việt Nam phải chi cùng vốn vay nước ngoài để thực hiện dự án. Vốn đối ứng có thể là ngoại tệ (tiền đặt cọc, tiền nhập máy móc thiết bị trường hợp không được sử dụng vốn vay …) hoặc tiền đồng Việt Nam (chi cho khảo sát thiết kế, đền bù giải phóng mặt bằng, xây lắp, quản lý dự án, nộp các khoản thuế theo luật định và tiền bảo hiểm…) 1. Phân loại nợ Nhìn chung, các nước thường phân loại nợ nước ngoài theo các tiêu thức sau: 1.
Phân loại theo con nợ Theo tiêu thức này, nợ nước ngoài trên thế giới được chia thành hai loại: Nợ khu vực công (Public debt) và nợ tư nhân (Private debt). Nợ khu vực công là các khoản nợ của một nước được ký vay bởi Chính phủ và các Doanh nghiệp thuộc sở hữu nhà nước. Nợ tư nhân là các khoản nợ (thường là ngắn hạn) do các doanh nghiệp tư nhân tự vay, tự trả, chủ yếu là từ các ngân hàng thương mại. ở Việt Nam, theo Nghị định số 90/1998/NĐ-CP thì nợ nước ngoài được chia thành nợ Chính phủ và nợ doanh nghiệp.
Nợ nước ngoài của Chính phủ là các khoản nợ được hình thành từ các khoản vay nước ngoài của Chính phủ. Vay nước ngoài của Chính phủ là các khoản vay do cơ quan được uỷ quyền của Nhà nƣớc hoặc Chính phủ Việt Nam ký vay với bên cho vay nƣớc ngoài dƣới danh nghĩa Nhà nƣớc hoặc Chính phủ Việt Nam. Vay nƣớc ngoài của Chính phủ bao gồm các khoản vay ƣu đãi hỗ trợ phát triển chính thức (ODA), vay thƣơng mại hoặc tín dụng xuất khẩu và vay từ thị trường vốn quốc tế thông qua việc phát hành trái phiếu dưới danh nghĩa Nhà nước hoặc Chính phủ (kể cả trái phiếu chuyển đổi nợ) ra nước ngoài. Nợ nước ngoài của doanh nghiệp là các khoản nợ được hình thành từ các khoản vay nước ngoài của doanh nghiệp.
Vay nước ngoài của các doanh 9 nghiệp là các khoản vay do doanh nghiệp được thành lập và hoạt động theo luật pháp hiện hành của Việt Nam (kể cả doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài) trực tiếp ký vay với bên cho vay nước ngoài theo phương thức tự vay, tự chịu trách nhiệm trả nợ, hoặc vay thông qua việc phát hành các trái phiếu ra nước ngoài (trái phiếu doanh nghiệp, trái phiếu ngân hàng…). Vay nước ngoài của doanh nghiệp bao gồm: - Vay có bảo lãnh của Chính phủ. - Vay có bảo lãnh của ngân hàng hoặc hình thức bảo đảm khác. - Vay không có bảo lãnh hoặc bảo đảm.
Phân loại theo chủ nợ Chủ nợ thường được chia thành ba loại: Các tổ chức tài chính quốc tế, Chính phủ các nước và tư nhân. Cho vay của các tổ chức tài chính quốc tế. Các tổ chức tài chính quốc tế cho vay chủ yếu là Ngân hàng thế giới (WB), Quỹ Tiền tệ quốc tế (IMF) và Ngân hàng Phát triển Châu á (ADB). Các tổ chức này chỉ cho vay đối với các nước thành viên và mỗi tổ chức lại có những điều kiện tín dụng riêng.
a) Ngân hàng thế giới (WB) Là tên gọi tắt của nhóm Ngân hàng thế giới (World Bank Group), được thành lập vào tháng 7/1944 tại hội nghị Bretton Woods, với mục đích ban đầu là tái thiết nền kinh tế các nước Châu Âu bị tàn phá sau chiến tranh thế giới thứ II. Hiện nay, WB giúp tài trợ phát triển kinh tế và các nguồn tài chính của WB chỉ dành cho các nước đang phát triển. WB gồm 5 tổ chức thành viên: – Ngân hàng tái thiết và phát triển (IBRD); – Hiệp hội phát triển quốc tế (IDA); – Công ty tài chính quốc tế (IFC); – Cơ quan bảo lãnh đầu tư đa biên (MIGA); – Trung tâm quốc tế về xử lý tranh chấp đầu tư (ICSID).