Chương 1: Cơ sở lý luận của quản lý nhà nước về đầu tư xây dựng cơ bản từ ngân sách nhà nước. Chương 2: Thực trạng quản lý nhà nước về đầu tư xây dựng cơ bản từ ngân sách nhà nước trên địa bàn huyện Buôn Đôn, tỉnh Đắk Lắk. Chương 3: Giải pháp hoàn thiện công tác quản lý nhà nước về đầu tư xây dựng cơ bản từ ngân sách nhà nước trên địa bàn huyện Buôn Đôn, tỉnh Đắk Lắk. CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC VỀ ĐẦU TƯ XÂY DỰNG CƠ BẢN TỪ NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC 1.
Tổng quan về đầu tư xây dựng cơ bản từ ngân sách nhà nước 1. Khái niệm đầu tư xây dựng cơ bản từ ngân sách nhà nước - Đầu tư: Theo Luật Đầu tư số 67/2014/QH13 ngày 26/11/2014 của Quốc hội nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, tại Điều 3: “Đầu tư là việc nhà đầu tư bỏ vốn bằng các loại tài sản hữu hình hoặc vô hình để hình thành tài sản tiến hành các hoạt động đầu tư theo quy định của Luật này và các quy định khác của pháp luật có liên quan”.3] - Xây dựng cơ bản (XDCB): là hoạt động cụ thể tạo ra các tài sản cố định “ (khảo sát, thiết kế, xây dựng, lắp đặt máy móc thiết bị) mà kết quả của các hoạt động xây dựng cơ bản là các TSCĐ, với năng lực sản xuất phục vụ nhất định. Sản phẩm hoạt động XBCD là những công trình xây dựng, kiến trúc…có quy mô đa dạng kết cấu phức tạp mang tính đơn chiếc, thời gian sản xuất sản phẩm xây lắp lâu dài. Đặc điểm này đòi hỏi việc tổ chức quản lý và hạch toán sản phẩm xây lắp nhất thiết phải lập dự toán (dự toán thiết kế,dự toán thi công).
- Đầu tư xây dựng cơ bản: Đầu tư xây dựng cơ bản (Đầu tư XDCB) là hoạt động đầu tư nhằm tạo ra các công trình xây dựng theo mục đích của người đầu tư, là lĩnh vực sản xuất vật chất tạo ra các tài sản cố định (TSCĐ) và tạo ra cơ sở vật chất kỹ thuật cho xã hội. Đầu tư XDCB là một hoạt động kinh tế. Như vậy, đầu tư XDCB là quá trình bỏ vốn để tiến hành các hoạt động XDCB nhằm mục đích tạo ra TSCĐ đưa vào hoạt động trong lĩnh vực kinh tế - xã hội. Việc đầu tư XDCB không chỉ đơn giản là xây mới, mà còn bao gồm nhiều hình thức khác như cải tạo, mở rộng, hiện đại hoá hoặc khôi phục TSCĐ cho nền kinh tế.
Chính vì thế, đây được xem là hoạt động quan trọng có vai trò quyết định trong việc tạo ra cơ sở vật chất kỹ thuật cho nền kinh tế nói chung và các cơ sở sản xuất kinh doanh nói riêng, là nhân tố quan trọng làm thay đổi chuyển dịch cơ cấu kinh tế của 11 một quốc gia, thúc đẩy sự tăng trưởng và phát triển kinh tế đất nước. Hiện nay ở Việt Nam, vốn đầu tư cho XDCB đặc biệt trong những lĩnh vực khó có khả năng sinh lời như hạ tầng giao thông, hệ thống kênh mương, đê điều, tưới tiêu, trường học, bệnh viện… chủ yếu lấy từ nguồn ngân sách của nhà nước. Đặc điểm của đầu tư xây dựng cơ bản từ ngân sách nhà nước Đầu tư XDCB từ NSNN có những đặc điểm riêng biệt, đòi hỏi nhà quản lý phải nắm vững để đưa ra các quyết định quản lý phù hợp nhất. Bao gồm các đặc điểm sau: Thứ nhất, vốn đầu tư XDCB từ NSNN thường có quy mô lớn: “ Trong tổng đầu tư phát triển từ NSNN của cả nước nói chung và một số địa phương nói riêng thì đầu tư XDCB từ NSNN (chiếm tỷ trọng >30%).
Các công trình đầu tư từ NSNN như hạ tầng kỹ thuật: đường sá, cầu cống, bến cảng, sân bay. và các công trình hạ tầng xã hội: trường học, bệnh viện, nhà văn hóa. đều có ý nghĩa rất lớn về mặt kỹ thuật, kinh tế, chính trị - xã hội,. Tốc độ và quy mô tăng đầu tư XDCB đã góp phần đẩy mạnh tốc độ tăng GDP hằng năm, tăng năng suất lao động xã hội, nâng cao đời sống cho người dân và đảm bảo an ninh, quốc phòng của từng địa phương… Thứ hai, đầu tư XDCB từ NSNN thường khó thu hồi vốn hoặc không thể thu hồi vốn trực tiếp: Đầu tư XDCB từ NSNN chủ yếu là đầu tư xây dựng các công trình hạ tầng kinh tế - xã hội – kĩ thuật và TSCĐ với số vốn đầu tư quy mô lớn, có tính chất cố định nhưng không có khả năng thu hồi vốn.
Do sản phẩm có khối lượng lớn, thời gian xây dựng và tồn tại của sản phẩm XDCB dài, chu kỳ sản xuất không lặp lại là đặc điểm nổi bật của đầu tư XDCB. Thứ ba, chính phủ Trung ương hay chính quyền địa phương tham gia trực tiếp vào quản lý toàn bộ quá trình đầu tư xây dựng các công trình thuộc nguồn vốn NSNN nhằm đảm bảo sự phù hợp với chiến lược, qui hoạch và kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội. 12 Thứ tư, các công trình sử dụng vốn đầu tư XDCB từ NSNN phụ thuộc rất lớn vào quy mô và khả năng cân đối của ngân sách: Các địa phương quyết định đầu tư theo quy định của pháp luật về quản lý đầu tư và xây dựng nhưng nguồn vốn do ngân sách trung ương hỗ trợ theo khả năng cân đối. Nếu NSNN không cân đối đủ thì dẫn đến tình trạng vốn không bố trí đủ theo tiến độ.
Thứ năm, các công trình XDCB từ NSNN chịu ảnh hưởng từ điều kiện tự nhiên, địa lý tại các địa phương cụ thể: Sản phẩm đầu tư XDCB có tính đơn chiếc; mỗi hạng mục công trình, công trình có một thiết kế và dự toán riêng tùy thuộc vào mục đích đầu tư và điều kiện địa hình, địa chất, thủy văn, khí hậu, thời tiết,… của địa phương nơi đầu tư xây dựng công trình. Mục đích của đầu tư và các điều kiện trên quyết định đến quy hoạch, kiến trúc, quy mô và kết cấu khối lượng, quy chuẩn xây dựng, giải pháp công nghệ thi công… và dự toán chi phí đầu tư xây dựng công trình, hạng mục công trình. Vì vậy, quản lý chi đầu tư XDCB từ NSNN phải gắn với từng hạng mục công trình, công trình xây dựng nhằm quản lý chặt chẽ về chất lượng xây dựng và vốn đầu tư. Thứ sáu, vốn từ NSNN trong đầu tư XDCB cần được quản lý và kiểm soát chặt chẽ nhằm ngăn chặn tình trạng sử dụng không đúng mục đích gây nên tình trạng thất thoát, lãng phí: Vì vốn đầu tư XDCB có quy mô lớn, thời gian đầu tư kéo dài, liên quan đến nhiều ngành, nhiều lĩnh vực, diễn ra không chỉ ở một địa phương mà còn nhiều địa phương với nhau.
Mặt khác, nhà nước quản lý toàn bộ quá trình đầu tư XDCB từ khâu đầu đến khâu cuối khi công trình được đưa vào khai thác sử dụng và chủ đầu tư theo quy định hiện nay đối với vốn NSNN chỉ là người đại diện sở hữu quản lý và sử dụng vốn , khổng phải là người sở hữu vốn đích thực và sử dụng trực tiếp nên ” rất dễ thất thoát. Những đặc điểm của đầu tư XDCB từ NSNN nêu trên cho thấy tính đa dạng và phức tạp của đầu tư XDCB và đòi hỏi cần phải có cách thức tổ chức quản lý và 13 cấp phát vốn phù hợp nhằm đảm bảo hiệu quả vốn đầu tư tại các địa phương tránh thất thoát, lãng phí. Vai trò của đầu tư xây dựng cơ bản từ ngân sách nhà nước NSNN là vốn thuộc sở hữu nhà nước, được hình thành từ các khoản thu “ NSNN bao gồm: thu từ thuế, phí, lệ phí; các khoản thu từ hoạt động kinh tế của nhà nước; các khoản đóng góp của các tổ chức và cá nhân; các khoản viện trợ; các khoản thu khác theo quy định của pháp luật, nhằm phục vụ nhu cầu chi tiêu của nhà nước, như chi cho hoạt động bộ máy nhà nước, chi đầu tư phát triển, chi trả nợ, viện trợ. Nhìn chung, đầu tư XDCB từ NSNN trước hết là hoạt động đầu tư nên cũng có những vai trò chung của hoạt động đầu tư như: tác động đến tổng cung và tổng cầu, tác động đến sự ổn định, tăng trưởng và phát triển kinh tế, tăng cường khả năng khoa học và công nghệ của đất nước.
Bên cạnh đó, với các đặc thù của mình thì đầu tư XDCB từ NSNN có vai quan trọng làm thay đổi cơ cấu kinh tế quốc dân của mỗi nước, cải thiện văn minh đô thị, góp phần thúc đẩy mức độ tăng trưởng kinh tế - xã hội. Đây là nhân tố đóng góp quyết định vào quá trình phát triển nền kinh tế thị trường theo hướng công nghiệp hóa – hiện đại hóa của đất nước. Cụ thể: - Kích thích tăng tổng cầu trong ngắn hạn và tổng cung trong dài hạn, hỗ trợ tăng trưởng kinh tế. Đầu tư XDCB từ NSNN là công cụ kinh tế quan trọng để Nhà nước trực tiếp tác động đến quá trình phát triển kinh tế xã hội, điều tiết vĩ mô, đưa nền kinh tế vào trạng thái ổn định hoặc tạo ra những nền tảng mới để nền kinh tế tiếp tục phát triển trong tương lai.
Vì mục đích của NSNN đầu tư XDCB là đầu tư cho duy trì, phát triển hệ thống hàng hóa công cộng và phát triển các ngành, lĩnh vực kinh tế mũi nhọn, then chốt, có quy mô lớn. Từ đó, khi đầu tư hoàn thành sẽ làm tăng tổng cung trong dài hạn và tạo tiền đề cơ sở vật chất kỹ thuật hạ tầng cho phát triển kinh tế. - Góp phần giải quyết các vấn đề xã hội như: xóa đói giảm nghèo, tạo công ăn việc làm cho nhiều lao động, đẩy nhanh chuyển dịch kinh tế. ” 14 Thông qua các dự án XDCB từ NSNN tại các địa phương, vùng sâu, vùng “ xa, hải đảo đã góp phần tạo ra cơ sở vật chất, kỹ thuật, tạo công bằng xã hội, tái tạo và tăng cường năng lực sản xuất, tạo ra nhiều cơ hội việc làm cho người lao động, giảm tỷ lệ thất nghiệp trong nền kinh tế, thúc đẩy phát triển hàng hóa, cải thiện đời sống nhân dân.
Bên cạnh đó, đầu tư XDCB từ NSNN làm chuyển dịch nhanh cơ cấu kinh tế thông qua những chính sách tác động đến cơ cấu đầu tư. Nhà nước trực tiếp điều hành các chính sách đầu tư như thực hiện chính sách phân bổ vốn, kế hoạch ” xây dựng cơ chế quản lý đầu tư hoặc điều tiết gián tiếp qua các công cụ tài chính như tín dụng, thuế, lãi suất để định hương một cơ cấu đầu tư dẫn dắt sự dịch chuyển cơ cấu kinh tế ngày một phù hợp hơn.