Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC ĐỐI VỚI GIẢI QUYẾT VIỆC LÀM CHO NGƯỜI BỊ THU HỒI ĐẤT TRONG QUÁ TRÌNH ĐÔ THỊ HÓA 1.1 Những vấn đề cơ bản về quá trình đô thị hóa 1.1 Nội dung đô thị hóa và các loại hình đô thị hóa Đô thị là một trong những hình thái quần cư cơ bản của xã hội loài người. Trên thế giới các đô thị ra đời rất sớm cách đây hàng ngàn năm. Nhiều đô thị cổ đã có thời kỳ phát triển hoàng kim rực rỡ như Jechicho của Israel, Byblos của Lebanon, Rô Ma của Italya ,Cairô, Faiyum của Ai Cập, Alepo, Đa Mát của Sirya, Bát đa của I rắc. cho đến nay vẫn còn nhiều dấu tích.
Điểm đặc trưng của các đô thị cổ là nằm ở các vùng đồng bằng châu thổ cạnh các con sông lớn hoặc cạnh bờ biển. Các đô thị cổ đóng vai trò là các trung tâm hành chính, văn hóa, quân sự và giao lưu thương mại là chính. Các đô thị chỉ thật sự phát triển vào thời kỳ văn hóa phục hưng cho đến thế kỷ 20. Đến nay, đô thị đã trở thành một hiện tượng xã hội, một hiện tượng kinh tế có ảnh hưởng hết sức quan trọng tới mọi lĩnh vực hoạt động của đời sống kinh tế xã hội, là biểu hiện trình độ phát triển của mỗi quốc gia.
Quát trình đô thị hóa là sự phát triển đồng hành với sự tăng trưởng kinh tế - xã hội, điều kiện dân số của mỗi quốc gia. Đặc biệt với sự phát triển mạnh mẽ của công nghiệp hóa, hiện đại hóa và cách mạng khoa học công nghệ thì tốc độ đô thị hóa ngày càng gia tăng. Đô thị hóa bao gồm 4 đặc trưng sau: - Dân số nông thôn tập trung lên đô thị, dân số đô thị và số lượng đô thị ngày càng gia tăng, tỷ trọng của dân số đô thị trong tổng dân số của quốc gia và vùng lãnh thổ ngày càng cao. Hiện tại trên thế giới có những nước và vùng lãnh thổ có trên 80% dân cư sống ở đô thị như Singapore, Nhật Bản, Hoa Kỳ.
- Quan hệ giữa thành thị và nông thôn không ngừng biến đổi, đô thị trở thành trung tâm chính trị, kinh tế, văn hóa khoa học kỹ thuật là động lực đầu tầu của sự phát triển đi lên. Các lĩnh vực hoạt động của đô thị như sản xuất công nghiệp, thương mại, dịch vụ với công nghệ và kỹ thuật tiên tiến cho phép tạo ra khối lượng hàng hóa lớn, năng suất cao giá thành rẻ sẽ ngày càng chiếm tỷ trọng GDP lớn so với sản xuất nông nghiệp có năng suất thấp và lệ thuộc nhiều vào yếu tố thời tiết, thiên nhiên. Các đô thị thường là thủ đô 6 của quốc gia, thủ phủ của một vùng là nơi tập trung các cơ quan hành chính cao nhất. Đô thị cũng là nơi tập trung các viện nghiên cứu, trường đại học, trung tâm văn hóa chủ yếu hoạt động.
Do đó nó có sức lan tỏa, ảnh hưởng lớn tới các vùng nông thôn phụ cận, tạo động lực và là đầu tầu của sự phát triển đi lên toàn diện cả về kinh tế văn hóa xã hội của quốc gia và vùng lãnh thổ. - Phương thức sinh hoạt, lập nghiệp, tư duy của dân cư dần thay đổi với quá trình đô thị hóa. Đó là quá trình biến đổi từ người nông dân trở thành thị dân, từ người lao động nông nghiệp thành công nhân công nghiệp, thương nhân, thành trí thức và vô vàn các hoạt động dịch vụ khác trong hoạt động đô thị. Đó cũng là quá trình thay đổi tư duy, tập quán làng xã, họ tộc với mối quan hệ giới hạn xung quanh lũy tre làng trở thành tư duy của tầng lớp thị dân, sự mở rộng văn hóa, giao tiếp giữa cộng đồng người thuộc nhiều vùng miền khác nhau cùng sống trong lòng đô thị.
- Khu vực phi đô thị dần chuyển hóa thành trạng thái khu vực có tính đô thị. Với mật độ tập trung cao về dân cư, các cơ sở kinh tế - văn hóa xã hội ở các đô thị đã dần tạo ra các vùng đệm ven đô. ở những vùng đệm này người nông dân vừa canh tác nông nghiệp vừa tham gia các hoạt động kinh doanh dịch vụ khác phục vụ cho nhu cầu của các đô thị. Trước hết là tranh thủ làm ở đô thị trong lúc nông nhàn, sau đó do hiệu quả và thu nhập cao, ổn định hơn so với canh tác nông nghiệp nên dần xuất hiện một bộ phận nông dân từ bỏ canh tác để chuyên làm các dịch vụ phục vụ đô thị.
Đồng thời cũng dần hình thành các cum điểm dân cư, thị tứ, thị trấn vệ tinh xung quanh các đô thị. Trong nền kinh tế hiện đại : công nghiệp hóa, hiện đại hóa và đô thị hóa ngày càng gắn bó với nhau, tạo thành một tiến trình thống nhất thúc đẩy kinh tế xã hội phát triển. Về mặt kinh tế CNH, HĐH làm thay đổi phương thức sản xuất và cơ cấu kinh tế, chuyển nền kinh tế sang một bước phát triển mới về chất dựa trên nền tảng công nghiệp và dịch vụ chất lượng cao. Về mặt xã hội đó là quá trình đô thị hóa với sự gia tăng dân số, cơ sở hạ tầng kỹ thuật đô thị, kiến trúc, hệ thống giao thông vận tải biển thủy, các cơ sở kinh tế - văn hóa xã hội tập trung tạo ra một trình độ văn minh mới, phương thức phát triển mới.
Đó là cách thức tổ chức, bố trí lực lượng sản xuất cơ cấu lại nền kinh tế theo hướng tiến bộ. Trong quá trình CNH, HĐH đã dẫn đến việc phát triển các đô thị đồng thời với việc thu hẹp xã hội nông thôn, thay đổi căn bản xã hội nông thôn theo hướng công nghiệp. 7 Đô thị hóa là một quá trình lịch sử thể hiện sự phát triển văn minh về kinh tế xã hội. Nó bao gồm sự biến đổi trong phân bố lại lực lượng sản xuất, phân bổ lại dân cư, kết cấu nghề nghiệp xã hội, kết cấu dân số, lối sống và văn hóa làm hình thành và phát triển các hình thức và điều kiện sống theo kiểu đô thị.
Các loại hình( hình thức) đô thị hóa Đô thị hóa có hai hình thức biểu hiện chủ yếu là đô thị hóa theo chiều rộng và đô thị hóa theo chiều sâu. - Đô thị hóa theo chiều rộng diễn ra tại các khu vực trước đây không phải là đô thị, nó là quá trình mở rộng quy mô diện tích các đô thị hiện có bằng việc hình thành các quận phường mới, làm cho dân số và diện tích đô thị không ngừng gia tăng, các hoạt động kinh tế phi nông nghiệp và các lĩnh vực kinh tế xã hội khác không ngừng mở rộng. Sự hình thành các đô thị mới tạo ra trên cơ sở phát triển các khu công nghiệp và trung tâm công nghiệp thương mại, dịch vụ ở vùng nông thôn và ngoại ô là xu thế tất yếu của sự phát triển, là nhân tố mở đường cho các điẻm dân cư tập trung để hình thành các đô thị mới. Đô thị hóa theo chiều rộng là hình thức phổ biến hiện nay ở các nước đang phát triển trong giai đoạn đầu của công nghiệp hóa.
- Đô thị hóa theo chiều sâu là quá trình đô thị hóa và nâng cao trình độ của các đô thị hiện có, tuy không tăng diện tích mặt bằng song vẫn có thể tăng mật độ dân số. Bằng phương thức quản lý đô thị hiện đại và áp dụng tiến bộ khoa học kỹ thuật, công nghệ cho phép phát triển đa dạng các hoạt động kinh tế - văn hóa xã hội ngày càng hiệu quả hơn. Với công nghệ và kiến trúc kỹ thuật xây dựng cơ bản hiện đại có thể khai thác tối đa khoảng không gian, tầng ngầm, đường giao thông ngầm, trên cơ sở đó sẽ làm tăng gấp nhiều lần diện tích sàn của các đô thị. Tạo tiền đề cho việc cải tạo các khu đô thị cũ và mở rộng các công viên - cây xanh điểm du lịch sinh thái nhằm giảm thiểu các ô nhiễm môi trường và những hiệu ứng đô thị tiêu cực.
Đô thị hóa theo chiều sâu là quá trình thường xuyên và là yêu cầu tất yếu của quá trình phát triển đô thị bền vững. Quá trình đô thị hóa theo chiều sâu đòi hỏi các nhà quản lý đô thị và các tổ chức kinh tế xã hội trên địa bàn phải có tầm nhìn xa, biết điều tiết hy sinh quyền lợi của riêng mình đẻ nâng cấp đô thị ngày càng văn minh hiện đại. Đô thị hóa là một tiến trình rất đa dạng, chứa đựng nhiều hiện tượng và biểu hiện khác nhau trong quá trình phát triển. Có sự phát triển đô thị hóa cả chiều rộng và chiều sâu cùng 8 diễn ra trên một địa bàn thường là các trung tâm chính trị kinh tế lớn của một quốc gia.
Trên quan điểm một vùng đô thị hóa là quá trình hình thành, phát triển các hình thức điều kiện sống theo kiểu đô thị. Đô thị hóa nông thôn là xu hướng phát triển bền vững có tính quy luật nhằm phát triển nông thôn và phổ biến cách sản xuất kinh doanh, lối sống đô thị. Đô thị hóa ngoại vi là quá trình phát triển mạnh các vùng nông thôn ngoại vi, phụ cận của đô thị do kết quả phát triển công nghiệp, thương mại, dịch vụ và kết cấu hạ tầng tạo ra các cụm đô thị, liên đô thị vệ tinh quanh các thành phố lớn góp phần đẩy nhanh đô thị hóa, hiện đại hóa nông thôn, nông nghiệp và nông dân.2 Đô thị hóa - xu hướng phát triển của nền kinh tế thị trường Đô thị hóa là biểu tượng cho thành quả kinh tế - xã hội – văn hóa của mỗi địa phương và quốc gia. Sự phát triển của các đô thị là yếu tố quan trọng thúc đẩy phát triển kinh tế xã hội của cả nước, đẩy nhanh tiến trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước.
Trong quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa, nền kinh tế thị trường ở nước ta các thành phần kinh tế được khuyến khích và tự do phát triển trong khuôn khổ pháp luật. Nhu cầu sử dụng đất đai để phát triển kinh tế và đô thị hóa tăng nhanh, sự hình thành và phát triển các đô thị có vai trò đặc biệt quan trọng được thể hiện ở những nội dung sau: - Đô thị tạo động lực thúc đẩy sự phát triển kinh tế xã hội của một vùng nói riêng và cả nước nói chung.