Quản lý nhà nước đối với các làng nghề trên địa bàn huyện Bát Xát, tỉnh Lào Cai

Luận văn thạc sĩ quản lý nhà nước đối với các làng nghề trên địa bàn huyện Bát Xát, tỉnh Lào Cai

• Tác giả: Dương Văn Ngọc
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Thị Nga
• Trường học: Trường Đại học Kinh tế và Quản trị kinh doanh - Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Quản lý kinh tế
• Đề tài: Quản lý nhà nước đối với các làng nghề trên địa bàn huyện Bát Xát, tỉnh Lào Cai
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Thái Nguyên

Tóm tắt

I. Tổng quan quản lý nhà nước làng nghề huyện Bát Xát

Huyện Bát Xát thuộc tỉnh Lào Cai sở hữu nhiều làng nghề truyền thống độc đáo. Các nghề thủ công tiêu biểu gồm nấu rượu truyền thống, dệt thổ cẩm, chạm khắc bạc và làm miến dong. Hoạt động sản xuất tiểu thủ công nghiệp giữ vai trò quan trọng trong cơ cấu kinh tế địa phương. Ngành nghề nông thôn tạo công ăn việc làm cho đồng bào dân tộc thiểu số như Dao, Giáy, Mông. Thu nhập của hộ dân nông thôn từng bước được cải thiện đáng kể. Đồng thời, sản phẩm thủ công góp phần lưu giữ các giá trị văn hóa bản địa đặc sắc. Quản lý nhà nước đối với làng nghề là sự tác động có tổ chức của bộ máy chính quyền. Huyện ủy và Ủy ban nhân dân huyện Bát Xát trực tiếp ban hành các quyết định điều hành. Mục tiêu quản lý nhằm khai thác tối đa tiềm năng thế mạnh của vùng cao. Nhà nước điều tiết hoạt động sản xuất theo đúng khuôn khổ pháp luật hiện hành. Chính quyền địa phương triển khai các chính sách ưu đãi về vốn, đất đai và công nghệ. Công tác này thúc đẩy quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp theo hướng bền vững. Mối liên kết giữa làng nghề và du lịch cộng đồng ngày càng mở rộng.

1.1. Khái niệm và đặc điểm làng nghề tại huyện Bát Xát

Làng nghề nông thôn là nơi tập trung nhiều cơ sở sản xuất cùng ngành nghề. Người dân địa phương sử dụng kỹ năng thủ công truyền thống để tạo ra sản phẩm. Tại huyện Bát Xát, các làng nghề mang đậm bản sắc văn hóa vùng cao biên giới. Quy mô sản xuất chủ yếu theo mô hình kinh tế hộ gia đình nhỏ lẻ. Trình độ cơ giới hóa và ứng dụng công nghệ hiện đại còn ở mức thấp. Kỹ thuật sản xuất được truyền dạy trực tiếp qua nhiều thế hệ trong gia tộc. Nguồn nguyên liệu chế tác phụ thuộc chủ yếu vào lâm sản và nông sản địa phương. Sản phẩm thủ công thể hiện nét văn hóa sinh hoạt độc đáo của đồng bào các dân tộc thiểu số.

1.2. Vai trò của quản lý nhà nước đối với làng nghề

Quản lý nhà nước giữ vai trò then chốt trong định hướng phát triển làng nghề. Chính quyền huyện Bát Xát ban hành các quy hoạch không gian sản xuất hợp lý. Các văn bản chỉ đạo giúp hạn chế xung đột môi trường trong khu dân cư. Công tác quản lý tạo cơ chế pháp lý thuận lợi cho hộ sản xuất tiếp cận vốn vay. Nhà nước hỗ trợ đào tạo nghề và nâng cao tay nghề cho thợ thủ công trẻ. Quản lý công còn thúc đẩy hoạt động đăng ký nhãn hiệu và bảo hộ thương hiệu tập thể. Sự đồng hành của chính quyền bảo đảm làng nghề phát triển đúng hướng, gắn với chuỗi giá trị và chương trình mỗi xã một sản phẩm.

II. Thực trạng quản lý nhà nước làng nghề huyện Bát Xát

Công tác quản lý nhà nước đối với làng nghề tại huyện Bát Xát đạt nhiều kết quả tích cực. Ủy ban nhân dân huyện đã triển khai kịp thời Nghị định số 52/2018/NĐ-CP của Chính phủ. Các phòng ban chuyên môn tích cực rà soát và lập hồ sơ công nhận làng nghề truyền thống. Tiêu biểu là làng nghề nấu rượu San Lùng tại xã Bản Xèo và nghề chạm khắc bạc tại xã Mường Hum. Chính quyền phối hợp tổ chức các hội chợ quảng bá và xúc tiến tiêu thụ sản phẩm nông thôn. Tuy nhiên, hệ thống quản lý địa phương vẫn bộc lộ nhiều điểm nghẽn nghiêm trọng. Quy mô sản xuất của hầu hết hộ nghề còn manh mún, phân tán. Nguồn vốn đầu tư cho cơ sở hạ tầng giao thông và điện sản xuất còn rất hạn chế. Công tác bảo vệ môi trường làng nghề chưa được kiểm soát chặt chẽ. Nước thải từ sản xuất rượu và chế biến miến dong thường xả thẳng ra tự nhiên. Năng lực chuyên môn của cán bộ phụ trách tiểu thủ công nghiệp cấp xã còn yếu. Việc áp dụng công nghệ số vào quảng bá sản phẩm truyền thống chưa phát huy hiệu quả cao. Mối liên kết giữa hợp tác xã làng nghề với các doanh nghiệp thương mại vẫn lỏng lẻo.

2.1. Hạn chế về cơ chế chính sách và quy hoạch không gian

Quy hoạch không gian làng nghề tại huyện Bát Xát chưa theo kịp tốc độ phát triển. Địa phương thiếu các cụm công nghiệp nông thôn tập trung cho làng nghề. Các hộ gia đình sản xuất ngay trong khuôn viên sinh hoạt hàng ngày. Không gian chật hẹp cản trở việc mở rộng mặt bằng lắp đặt máy móc mới. Cơ chế hỗ trợ tín dụng ưu đãi theo Nghị định 52/2018/NĐ-CP chưa phát huy trọn vẹn. Thủ tục chứng minh tài sản thế chấp quá phức tạp đối với bà con dân tộc thiểu số. Nguồn vốn ngân sách huyện phân bổ cho khuyến công hàng năm còn rất eo hẹp. Tình trạng này khiến nhiều cơ sở nghề truyền thống khó tái đầu tư mở rộng sản xuất.

2.2. Khó khăn trong quản lý môi trường và phát triển thị trường

Vấn đề ô nhiễm môi trường tại các làng nghề Bát Xát đang diễn biến phức tạp. Quá trình sơ chế nông sản và chưng cất rượu phát sinh chất thải hữu cơ lớn. Hệ thống mương dẫn và khu xử lý nước thải tập trung hoàn toàn vắng bóng. Chính quyền cấp cơ sở thiếu thiết bị quan trắc và chế tài xử lý vi phạm. Về mặt thị trường, sản phẩm truyền thống thiếu kênh phân phối hiện đại. Bao bì đóng gói còn thô sơ và chưa đăng ký mã vạch truy xuất nguồn gốc. Hoạt động liên kết du lịch trải nghiệm làng nghề tại Y Tý, Bản Xèo mới ở dạng tự phát. Giá trị gia tăng của sản phẩm thủ công vì thế chưa tương xứng với tiềm năng.

III. Giải pháp quản lý nhà nước làng nghề tại huyện Bát Xát

Để nâng cao hiệu lực quản lý nhà nước đối với làng nghề, huyện Bát Xát cần triển khai đồng bộ nhiều giải pháp. Chính quyền huyện cần rà soát lại toàn bộ quy hoạch phát triển kinh tế nông thôn. Việc lồng ghép phát triển làng nghề vào chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới là yêu cầu cấp thiết. Huyện cần chủ động trích lập ngân sách địa phương và vận dụng linh hoạt cơ chế hỗ trợ từ Nghị định 52/2018/NĐ-CP. Bộ máy hành chính cơ sở cần đổi mới phương thức quản lý theo hướng đồng hành cùng cơ sở sản xuất. Phòng Nông nghiệp và Phát triển nông thôn phối hợp cùng Phòng Kinh tế và Hạ tầng tổ chức lại các tổ hợp tác. Các lớp bồi dưỡng kiến thức khởi nghiệp, quản trị kinh doanh cần được tổ chức thường xuyên cho nghệ nhân. Chính quyền đóng vai trò cầu nối đưa tiến bộ kỹ thuật sạch vào quy trình gia công. Hạ tầng công nghệ số cần được hoàn thiện nhằm hỗ trợ giao dịch thương mại điện tử. Ngoài ra, công tác kiểm tra, giám sát chất lượng vệ sinh an toàn thực phẩm phải được thực hiện định kỳ và nghiêm túc.

3.1. Hoàn thiện chính sách hỗ trợ vốn và đào tạo nghề

Chính quyền huyện Bát Xát cần xây dựng cơ chế tín dụng ưu đãi chuyên biệt. Ngân hàng Chính sách Xã hội cần đơn giản hóa thủ tục thẩm định hồ sơ vay vốn. Mức vay đối với các cơ sở nghề tiểu thủ công nghiệp cần được nâng cao. Nguồn vốn này giúp hộ sản xuất mua sắm máy móc hiện đại và cải tiến công nghệ. Song song với hỗ trợ vốn, công tác đào tạo nghề cần được đổi mới toàn diện. Các lớp tập huấn phải gắn trực tiếp với kỹ năng thiết kế mẫu mã sản phẩm mới. Huyện nên khuyến khích các nghệ nhân cao tuổi truyền nghề trực tiếp cho lao động trẻ tại thôn bản. Việc này tạo việc làm ổn định và ngăn ngừa tình trạng đứt gãy thế hệ làm nghề.

3.2. Đẩy mạnh xúc tiến thương mại gắn với du lịch cộng đồng

Xúc tiến thương mại là chìa khóa mở rộng đầu ra cho sản phẩm làng nghề Bát Xát. Ủy ban nhân dân huyện cần hỗ trợ các cơ sở tham gia chương trình OCOP cấp tỉnh. Việc chuẩn hóa quy trình đóng gói và tem truy xuất nguồn gốc phải được ưu tiên hàng đầu. Huyện cần phối hợp cùng các công ty du lịch xây dựng tour trải nghiệm văn hóa. Du khách đến Y Tý, Bản Xèo có thể trực tiếp tham quan quy trình sản xuất thủ công. Mô hình này giúp tiêu thụ sản phẩm tại chỗ với giá trị thặng dư cao. Đồng thời, các đơn vị chức năng cần hướng dẫn hộ kinh doanh bán hàng trên sàn thương mại điện tử. Đây là giải pháp kết nối hiệu quả thị trường tiêu thụ toàn quốc.

IV. Định hướng phát triển làng nghề huyện Bát Xát Lào Cai

Quản lý nhà nước đóng vai trò kiến tạo sự phát triển bền vững cho các làng nghề tại huyện Bát Xát. Quá trình đổi mới công tác quản lý đòi hỏi sự vào cuộc quyết liệt của toàn bộ hệ thống chính trị địa phương. Huyện Bát Xát cần kiên định mục tiêu phát triển kinh tế gắn với bảo tồn văn hóa và bảo vệ môi trường sinh thái. Việc quy hoạch các khu vực sản xuất tập trung phải đi đôi với các giải pháp xử lý chất thải hiện đại. Kết quả nghiên cứu thực tiễn từ luận văn cung cấp luận cứ khoa học quan trọng cho lãnh đạo huyện Bát Xát. Các cơ quan chuyên môn có thể vận dụng trực tiếp các nhóm giải pháp vào xây dựng kế hoạch phát triển kinh tế xã hội hàng năm. Mô hình kết hợp giữa làng nghề truyền thống và du lịch sinh thái sẽ tạo bước đột phá cho vùng cao. Đời sống vật chất cùng tinh thần của đồng bào các dân tộc thiểu số sẽ được nâng cao rõ rệt. Nỗ lực đồng bộ từ cơ chế chính sách đến hành động cụ thể sẽ đưa làng nghề Bát Xát vươn xa trên bản đồ kinh tế tỉnh Lào Cai.

4.1. Khả năng ứng dụng nghiên cứu vào quản lý địa phương

Kết quả nghiên cứu mang giá trị ứng dụng thực tiễn cao cho huyện Bát Xát. Các cơ quan quản lý có thể dùng số liệu đánh giá để điều chỉnh quy hoạch sản xuất. Đề tài hỗ trợ Ủy ban nhân dân huyện chuẩn hóa bộ tiêu chí xét công nhận làng nghề theo quy định. Phòng Nông nghiệp và Phát triển nông thôn có thêm cơ sở tham mưu chính sách hỗ trợ vốn. Cán bộ quản lý cấp xã có thể áp dụng quy trình kiểm tra vệ sinh môi trường bài bản hơn. Hơn nữa, nghiên cứu cung cấp tài liệu tham khảo cho các địa phương miền núi khác thuộc tỉnh Lào Cai có điều kiện tương đồng.

4.2. Tầm nhìn phát triển làng nghề bền vững đến năm 2030

Tầm nhìn đến năm 2030, huyện Bát Xát hướng tới hiện đại hóa các làng nghề gắn với kinh tế xanh. Địa phương phấn đấu xây dựng ít nhất hai thương hiệu làng nghề đạt chuẩn OCOP 4 sao. Tất cả các cơ sở chế biến thủ công phải có hệ thống xử lý nước thải đạt chuẩn kỹ thuật. Huyện chủ trương đẩy mạnh chuyển đổi số trong công tác quản lý hộ kinh doanh. Các sản phẩm đặc sản vùng cao sẽ được gắn mã QR để truy xuất nguồn gốc minh bạch. Sự kết hợp chặt chẽ giữa chính quyền, doanh nghiệp và nghệ nhân sẽ tạo nền tảng vững chắc. Làng nghề Bát Xát sẽ trở thành điểm nhấn du lịch văn hóa hấp dẫn của tỉnh Lào Cai.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Bát Xát là huyện vùng cao biên giới thuộc tỉnh Lào Cai với diện tích tự nhiên 103.568,02 ha, nơi hội tụ sinh sống của 23 dân tộc anh em. Theo Quyết định số 353/QĐ-TTg ngày 15/3/2022 của Thủ tướng Chính phủ, Bát Xát nằm trong danh sách 74 huyện nghèo cả nước với tỷ lệ hộ nghèo chiếm 45,40% (tương ứng 7.950 hộ) và cận nghèo chiếm 19,80% (tương ứng 3.467 hộ) năm 2021. Mức thu nhập bình quân đầu người tại địa phương chỉ đạt 28,6 triệu đồng/người/năm. Trong tiến trình công nghiệp hóa và hiện đại hóa, hoạt động sản xuất làng nghề tại Bát Xát bộc lộ nhiều điểm nghẽn: quy mô nhỏ lẻ, kỹ thuật thô sơ, quy hoạch thiếu tính đồng bộ và giá trị gia tăng thấp.

Luận văn thạc sĩ chuyên ngành Quản lý kinh tế tập trung giải quyết yêu cầu hoàn thiện quản lý nhà nước đối với làng nghề nhằm thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn. Mục tiêu nghiên cứu cụ thể gồm: hệ thống hóa cơ sở lý luận quản lý nhà nước về làng nghề; phân tích, đánh giá thực trạng công tác quản lý giai đoạn 2019 - 2021; xác định các nhân tố ảnh hưởng và đề xuất hệ thống giải pháp nâng cao hiệu lực quản lý nhà nước đến năm 2025. Phạm vi nghiên cứu giới hạn tại địa bàn huyện Bát Xát, sử dụng số liệu thứ cấp giai đoạn 2019 - 2021 kết hợp điều tra khảo sát thực địa từ tháng 4 đến tháng 5 năm 2022. Ý nghĩa thực tiễn của đề tài được khẳng định qua việc giải quyết việc làm cho 549 lao động với thu nhập bình quân 5,2 triệu đồng/tháng năm 2021, đóng góp vào giá trị sản xuất tiểu thủ công nghiệp 295 tỷ đồng của toàn huyện.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng lý thuyết quản lý nhà nước về kinh tế kết hợp mô hình phát triển cụm ngành nông thôn. Quản lý nhà nước đối với làng nghề là sự tác động có tổ chức của quyền lực công thông qua hệ thống công cụ quy hoạch, chính sách hỗ trợ và kiểm tra giám sát nhằm phân bổ nguồn lực, bảo tồn bản sắc văn hóa và bảo vệ môi trường sinh thái bền vững.

Khung pháp lý trọng tâm của đề tài căn cứ vào Nghị định số 52/2018/NĐ-CP ngày 12/4/2018 của Chính phủ về phát triển ngành nghề nông thôn. Ba tiêu chí bắt buộc để xét công nhận làng nghề truyền thống bao gồm: tối thiểu 20% tổng số hộ trên địa bàn tham gia hoạt động ngành nghề nông thôn; sản xuất kinh doanh ổn định tối thiểu 2 năm liên tục; và đáp ứng đầy đủ quy chuẩn bảo vệ môi trường theo quy định. Các khái niệm cốt lõi được chuẩn hóa trong nghiên cứu gồm: làng nghề truyền thống, làng nghề mới, công cụ quản lý kinh tế và năng lực thực thi chính sách của chính quyền cấp huyện.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu kết hợp nguồn dữ liệu thứ cấp và dữ liệu sơ cấp đa chiều. Dữ liệu thứ cấp được tổng hợp từ báo cáo kinh tế - xã hội của Ủy ban nhân dân huyện Bát Xát và các văn bản điều chỉnh quy hoạch giai đoạn 2019 - 2021.

Dữ liệu sơ cấp được thu thập thông qua phương pháp tổng điều tra toàn diện với cỡ mẫu gồm 17 cán bộ quản lý chuyên môn (07 cán bộ Phòng Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, 10 cán bộ Phòng Kinh tế và Hạ tầng) cùng toàn bộ 277 hộ gia đình sản xuất thường xuyên tại 13 làng nghề trên địa bàn huyện Bát Xát. Lý do lựa chọn phương pháp tổng điều tra là nhằm bao quát toàn bộ các chủ thể kinh doanh thương mại thường xuyên, loại trừ sai số mẫu. Phiếu khảo sát sử dụng thang đo Likert 5 mức độ từ 1 (hoàn toàn không đồng ý) đến 5 (hoàn toàn đồng ý). Dữ liệu được xử lý bằng phương pháp thống kê mô tả tính điểm trung bình và so sánh định lượng nhằm làm rõ biến động các chỉ tiêu qua các mốc thời gian. Đợt điều tra thực địa được triển khai từ tháng 4 đến tháng 5 năm 2022.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, quy mô làng nghề có sự mở rộng rõ nét. Tính đến năm 2021, huyện Bát Xát có 13 làng nghề được công nhận chính thức (gồm 10 làng nghề truyền thống và 3 làng nghề mới), tăng thêm 3 làng nghề so với con số 10 làng nghề của năm 2019.

Thứ hai, các chỉ tiêu kinh tế ghi nhận sự tăng trưởng tích cực. Số lượng lao động làng nghề tăng từ 471 người năm 2019 lên 549 người năm 2021, tương ứng tỷ lệ tăng 16,56%. Thu nhập bình quân của người lao động tăng từ 4,1 triệu đồng/tháng năm 2019 lên 5,2 triệu đồng/tháng năm 2021, đạt mức tăng trưởng 26,83%.

Thứ ba, cơ cấu tổ chức sản xuất bộc lộ tính phân tán sâu sắc. Trong tổng số 291 cơ sở sản xuất kinh doanh năm 2021, hộ gia đình chiếm tới 277 cơ sở (tỷ lệ 95,19%), trong khi chỉ có 4 doanh nghiệp (chiếm 1,37%), 7 hợp tác xã (chiếm 2,41%) và 3 tổ hợp tác (chiếm 1,03%).

Thứ tư, khảo sát cán bộ quản lý chỉ ra tiêu chí quy hoạch phù hợp với lợi thế địa phương đạt 4,41/5 điểm, tính khả thi đạt 4,23/5 điểm. Tuy nhiên, tiêu chí hướng dẫn cụ thể hóa nội dung quy hoạch chỉ đạt mức thấp nhất là 3,70/5 điểm.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân của tình trạng cơ cấu sản xuất chủ yếu là hộ cá thể nhỏ lẻ (chiếm 95,19%) bắt nguồn từ điều kiện địa hình chia cắt mạnh với 15 xã vùng cao, trình độ dân trí chưa đồng đều và tỷ lệ hộ nghèo lên tới 45,40%. Người dân thiếu vốn đối ứng và kỹ năng quản trị hiện đại nên khó chuyển đổi sang mô hình doanh nghiệp hay hợp tác xã.

Khi so sánh với huyện Đại Từ (tỉnh Thái Nguyên) có 50 làng nghề chè được ngân sách hỗ trợ trực tiếp từ 40 đến 50 triệu đồng mỗi làng nghề, hoặc huyện Cẩm Giàng (tỉnh Hải Dương) quy hoạch 2 cụm công nghiệp tập trung thu hút 204 doanh nghiệp, quản lý nhà nước tại Bát Xát còn thiếu hạ tầng tập trung và nguồn lực hỗ trợ còn phân tán.

Về phương diện trực quan hóa dữ liệu, các kết quả trên có thể được trình bày rõ ràng qua biểu đồ cột phản ánh đà tăng thu nhập lao động từ 4,1 lên 5,2 triệu đồng/tháng và bảng cơ cấu phân bố cơ sở sản xuất, giúp cơ quan quản lý dễ dàng nhận diện điểm nghẽn để ban hành chính sách can thiệp kịp thời.

Đề xuất và khuyến nghị

Nâng cao hiệu lực quản lý nhà nước đối với làng nghề tại huyện Bát Xát đòi hỏi triển khai 4 nhóm giải pháp trọng tâm:

Thứ nhất, hoàn thiện quy hoạch không gian làng nghề. Ủy ban nhân dân huyện Bát Xát phối hợp Phòng Kinh tế và Hạ tầng tiến hành rà soát, quy hoạch chi tiết 100% diện tích đất sản xuất tập trung cho các làng nghề, tách dần khu vực sản xuất ô nhiễm ra khỏi khu dân cư, hoàn thành phê duyệt trước quý IV năm 2024.

Thứ hai, mở rộng chính sách hỗ trợ vốn tín dụng và công nghệ. Chi nhánh Ngân hàng Chính sách Xã hội huyện Bát Xát phối hợp Phòng Nông nghiệp và Phát triển nông thôn nâng mức vay ưu đãi lên 50 đến 100 triệu đồng cho mỗi cơ sở, đảm bảo trên 85% hộ sản xuất tiếp cận vốn vay trước năm 2025. Đồng thời, trích ngân sách khuyến công hỗ trợ máy móc cải tiến chất lượng sản phẩm.

Thứ ba, chuẩn hóa lao động và xây dựng thương hiệu sản phẩm OCOP. Trung tâm Dịch vụ Nông nghiệp huyện Bát Xát tổ chức tối thiểu 15 lớp đào tạo kỹ thuật mỗi năm, hỗ trợ 100% làng nghề đăng ký nhãn hiệu tập thể, hướng đến mục tiêu 100% làng nghề sở hữu sản phẩm OCOP đạt từ 3 sao trở lên vào cuối năm 2025.

Thứ tư, đẩy mạnh phát triển du lịch cộng đồng gắn với làng nghề. Phòng Văn hóa và Thông tin huyện Bát Xát chủ trì xây dựng 5 tuyến du lịch trải nghiệm làng nghề tại Y Tý, Dền Sáng, Mường Hum và Bản Xèo, duy trì tốc độ tăng trưởng doanh thu du lịch làng nghề đạt 25% đến 28%/năm giai đoạn 2024 - 2026.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Thứ nhất, cán bộ lãnh đạo và chuyên viên quản lý nhà nước tại Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn tỉnh Lào Cai cùng Ủy ban nhân dân huyện Bát Xát. Luận văn cung cấp số liệu thực chứng từ 17 cán bộ chuyên trách và 277 hộ sản xuất, làm căn cứ điều chỉnh quy hoạch đất đai và chính sách hỗ trợ làng nghề sát thực tiễn.

Thứ hai, giảng viên, nhà nghiên cứu và học viên cao học chuyên ngành Quản lý kinh tế. Đề tài là tài liệu tham khảo học thuật giá trị về phương pháp đánh giá chính sách theo thang đo Likert 5 mức độ và mô hình so sánh giữa 3 địa phương Bát Xát, Đại Từ và Cẩm Giàng.

Thứ ba, chủ cơ sở sản xuất và ban quản trị hợp tác xã làng nghề. Luận văn định hướng lộ trình chuyển đổi từ hình thức hộ nhỏ lẻ (chiếm 95,19%) sang mô hình hợp tác xã, tiếp cận vốn ưu đãi và quy chuẩn hóa nhãn hiệu tập thể.

Thứ tư, các tổ chức phi chính phủ và cơ quan xúc tiến giảm nghèo. Dữ liệu khảo sát tại huyện vùng cao có 45,40% hộ nghèo và 23 dân tộc thiểu số là căn cứ thực tiễn quan trọng để xây dựng các dự án tài trợ sinh kế gắn với bảo tồn văn hóa truyền thống.

Câu hỏi thường gặp

Làng nghề truyền thống tại huyện Bát Xát cần đáp ứng điều kiện gì để được công nhận chính thức? Theo Điều 5 Nghị định số 52/2018/NĐ-CP, làng nghề phải đáp ứng đồng thời 3 tiêu chí: tối thiểu 20% tổng số hộ trên địa bàn tham gia sản xuất ngành nghề nông thôn, thời gian hoạt động ổn định liên tục từ 2 năm trở lên và thực hiện đầy đủ các quy định về bảo vệ môi trường nông thôn theo pháp luật hiện hành.

Mức thu nhập của người lao động làng nghề tại Bát Xát biến động ra sao trong giai đoạn 2019 - 2021? Thu nhập bình quân của 549 lao động làng nghề tăng từ 4,1 triệu đồng/tháng năm 2019 lên 5,2 triệu đồng/tháng năm 2021, tương ứng mức tăng trưởng 26,83%. Mức thu nhập này cao hơn rõ rệt so với thu nhập bình quân đầu người toàn huyện Bát Xát năm 2021 là 28,6 triệu đồng/năm (khoảng 2,38 triệu đồng/tháng).

Đâu là hạn chế lớn nhất trong quản lý nhà nước về quy hoạch làng nghề tại địa phương? Kết quả khảo sát cán bộ quản lý cho thấy tiêu chí hướng dẫn cụ thể hóa nội dung quy hoạch chỉ đạt 3,70/5 điểm, thấp nhất trong các tiêu chí. Thực tế này phản ánh việc tổ chức thực hiện quy hoạch tại 13 làng nghề vùng cao còn mang tính định hướng vĩ mô, thiếu các hướng dẫn kỹ thuật chi tiết tại cơ sở.

Mô hình tổ chức sản xuất kinh doanh nào đang chiếm ưu thế tại các làng nghề Bát Xát? Kinh tế hộ gia đình chiếm vị trí áp đảo với 277 cơ sở trong tổng số 291 cơ sở sản xuất kinh doanh năm 2021, tương ứng tỷ trọng 95,19%. Trong khi đó, khu vực kinh tế tập thể phát triển rất chậm với chỉ 7 hợp tác xã (chiếm 2,41%) và 4 doanh nghiệp (chiếm 1,37%).

Triển vọng phát triển du lịch gắn với các làng nghề truyền thống tại Bát Xát như thế nào? Giai đoạn 2016 - 2020, huyện Bát Xát ghi nhận tốc độ tăng trưởng khách du lịch bình quân 25%/năm và doanh thu tăng 28%/năm. Các mô hình làng nghề nấu rượu Bản Xèo, chạm bạc Mường Hum và dệt thổ cẩm Dền Sáng đang tạo sức hút lớn, đóng góp trực tiếp vào sinh kế người dân vùng cao.

Kết luận

Nội dung tổng kết nghiên cứu được khái quát qua 5 điểm then chốt:

• Hệ thống hóa hoàn chỉnh cơ sở lý luận quản lý nhà nước đối với làng nghề vùng đồng bào dân tộc thiểu số theo Nghị định số 52/2018/NĐ-CP.
• Đánh giá thực trạng phát triển 13 làng nghề huyện Bát Xát năm 2021 với 549 lao động và giá trị sản xuất tiểu thủ công nghiệp đạt 295 tỷ đồng.
• Nhận diện điểm nghẽn thực thi quy hoạch (đạt 3,70/5 điểm) và cơ cấu sản xuất hộ gia đình nhỏ lẻ chiếm tới 95,19%.
• Rút ra 4 bài học kinh nghiệm sâu sắc từ mô hình quản lý làng nghề tại huyện Đại Từ và huyện Cẩm Giàng.
• Đề xuất 4 nhóm giải pháp chiến lược kèm mục tiêu lượng hóa rõ ràng cho giai đoạn 2023 - 2025.

Đóng góp trọng tâm của luận văn là cung cấp luận cứ khoa học và giải pháp thực tiễn có tính ứng dụng cao cho một huyện miền núi có 45,40% hộ nghèo. Kế hoạch tiếp theo giai đoạn 2023 - 2025 yêu cầu chính quyền huyện Bát Xát khẩn trương hoàn thành quy hoạch chi tiết 100% làng nghề và mở rộng nguồn vốn tín dụng ưu đãi. Các nhà quản lý, nhà nghiên cứu và doanh nghiệp hãy tích cực tham khảo tài liệu này để thúc đẩy phát triển bền vững làng nghề vùng cao.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN TRONG QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC ĐỐI VỚI LÀNG NGHỀ 1. Cơ sở lý luận về quản lý Nhà nước đối với làng nghề 1. Khái niệm, phân loại, đặc điểm và vai trò của làng nghề 1. Khái niệm làng nghề Làng nghề hình thành trong một vùng chủ yếu là ở nông thôn, thường trong phạm vi một làng, có những hộ, những lao động tham gia sản xuất các ngành nghề thủ công nghiệp.

Thuật ngữ “làng nghề” được tạo thành bởi hai chủ thể “làng” và “nghề”. Có thể hiểu một cách đơn giản làng nghề là làng có một việc làm nào đó thành thạo đủ lớn và mang tính ổn định. Trần Minh Yến (2004), cho rằng “Làng nghề là một thiết chế kinh tế - xã hội ở nông thôn, được cấu thành bởi hai yếu tố làng và nghề, tồn tại trong một không gian địa lý nhất định trong đó bao gồm nhiều hộ gia đình sinh sống bằng nghề thủ công là chính, giữa họ có mối liên kết về kinh tế, xã hội và văn hóa”. Lê Xuân Tâm (2014) cho rằng “Làng nghề là làng ở nông thôn có một hay một số nghề thủ công hầu như được tách hẳn ra khỏi nông nghiệp, kinh doanh độc lập và đạt tới một tỷ lệ lao động nhất định làm nghề cũng như về mức thu nhập từ nghề so với tổng số lao động và thu nhập của làng”.

Về mặt pháp lý, Nghị định số 52/2018/NĐ-CP ngày 12/4/2018 của Chính phủ về phát triển NNNT định nghĩa: Làng nghề là một hoặc nhiều cụm dân cư cấp thôn, ấp, bản, làng, buôn, phum, sóc hoặc các điểm dân cư tương tự tham gia hoạt động NNNT gồm: Chế biến, bảo quản nông, lâm, thủy sản; sản xuất hàng thủ công mỹ nghệ; xử lý, chế biến nguyên vật liệu phục vụ sản xuất NNNT; sản xuất đồ gỗ, mây tre đan, gốm sứ, thủy tinh, dệt may, sợi, thêu ren, đan lát, cơ khí nhỏ; sản xuất và kinh doanh sinh vật cảnh; sản xuất muối; các dịch vụ phục vụ sản xuất, đời sống dân cư nông thôn. Phân loại và đặc điểm làng nghề Có rất nhiều tiêu chí khác nhau để phân loại làng nghề như theo tính chất truyền thống của nghề; theo ngành nghề sản xuất, loại hình sản phẩm; theo quy mô sản xuất,. Phổ biến nhất là các tiêu thức phân loại làng nghề như sau: - Căn cứ theo tiêu thức lịch sử hình thành và phát triển của các làng nghề, gồm có: + Làng nghề truyền thống: Là làng nghề được hình thành từ rất lâu. Theo Điều 5 Nghị định số 52/2018/NĐ-CP ngày 12/4/2018 của Chính phủ, để được công nhận là làng nghề truyền thống, làng nghề cần đảm bảo cả 03 tiêu chí sau: (1) Có tối thiểu 20% tổng số hộ trên địa bàn tham gia một trong các hoạt động hoặc các hoạt động NNNT; (2) Hoạt động sản xuất kinh doanh ổn định tối thiểu 02 năm liên tục tính đến thời điểm đề nghị công nhận; (3) Đáp ứng các điều kiện bảo vệ môi trường làng nghề theo quy định của pháp luật hiện hành.

+ Làng nghề mới: Là các làng nghề mới được hình thành hoặc du nhập vào địa phương trong thời gian gần đây. - Căn cứ theo tiêu thức sản phẩm, các làng nghề được chia thành 14 nhóm gồm: Mây tre đan, kể cả sản phẩm đan lát, bện thủ công; Cói; Gốm sứ; Sơn mài, khảm trai; Thêu, ren; Dệt (vải, khăn tay, áo, khăn quàng, kể cả dệt thổ cẩm); Đồ gỗ (đồ mộc dân dụng, gỗ mỹ nghệ, điêu khắc gỗ, làm trống); Đá mỹ nghệ; Giấy thủ công; Tranh nghệ thuật (bằng hoa khô, tre hun khói, lá khô…); hoa các loại bằng vải, lụa, giấy…; Trò chơi dân gian (sản xuất và biểu diễn rối cạn, rối nước, tò he); Sản phẩm kim khí (đồ đồng, sắt, nhôm… sản xuất và tái chế); Chế biến nông sản, thực phẩm (các loại nước chấm, bún bánh, miến dong, đường, mật, mạch nha, rượu, trà, kể cả đóng gói giày da); Cây cảnh (gây trồng và kinh doanh sinh vật cảnh),… Tuy nhiên, theo Hiệp hội Làng nghề Việt Nam thì làng nghề được chia ra làm 16 nhóm như sau: Điêu khắc, chạm khắc gỗ; Thủ công mỹ nghệ; Mây 7 tre đan; Gốm, sứ, pha lê; Dâu tằm; Làm giấy; Làm trống; Chế biến thực phẩm; Thêu, dệt, lụa; Đánh bắt, chế biến hải sản; Đúc đồng, chạm bạc; Đóng, sửa chữa tàu thuyền; Sản xuất hàng dân dụng; Hoa, cây cảnh; Làm chiếu; Sơn mài. Mặc dù được phân nhóm, song các làng nghề thường có những đặc điểm chung như sau: Thứ nhất, làng nghề tồn tại ở nông thôn, gắn bó chặt chẽ với nông nghiệp. Các làng nghề xuất hiện trong từng làng - xã ở nông thôn, sau đó các ngành nghề thủ công nghiệp được tách dần nhưng không rời khỏi nông thôn, sản xuất nông nghiệp và sản xuất - kinh doanh thủ công nghiệp trong các làng nghề đan xen lẫn nhau.

Người thợ thủ công trước hết và đồng thời là người nông dân. Thứ hai, công nghệ kỹ thuật sản xuất sản phẩm trong các làng nghề thường rất thô sơ, lạc hậu, sử dụng kỹ thuật thủ công là chủ yếu, công cụ lao động trong các làng nghề đa số là công cụ thủ công, công nghệ sản xuất mang tính đơn chiếc. Lao động trong các làng nghề là lao động thủ công, nhờ vào kỹ thuật khéo léo, tinh xảo của đôi bàn tay, vào đầu óc thẩm mỹ và sáng tạo của người thợ, của các nghệ nhân. Trước kia, do trình độ khoa học và công nghệ chưa phát triển nên hầu hết các công đoạn trong quy trình sản xuất đều là thủ công, giản đơn.

Ngày nay, cùng với sự phát triển của khoa học- công nghệ, việc ứng dụng khoa học - công nghệ mới vào với nhiều công đoạn trong sản xuất của làng nghề đã giảm bớt được lượng lao động thủ công, giản đơn. Tuy nhiên, một số loại sản phẩm còn có một số công đoạn trong quy trình sản xuất vẫn phải duy trì kỹ thuật lao động thủ công tinh xảo. Việc dạy nghề trước đây chủ yếu theo phương thức truyền nghề trong các gia đình từ đời này sang đời khác. Thứ ba, nguyên vật liệu của các làng nghề thường là tại chỗ.

Hầu hết các làng nghề được hình thành xuất phát từ sự sẵn có của nguồn nguyên liệu 8 sẵn có tại chỗ trên địa bàn, cũng có thể có một số nguyên liệu phải nhập từ vùng khác hoặc từ nước ngoài nhưng chiếm tỷ lệ ít. Thứ tư, sản phẩm làng nghề mang tính đơn chiếc, có tính mỹ thuật cao, mang đậm bản sắc văn hóa dân tộc. Các sản phẩm làng nghề truyền thống vừa có giá trị sử dụng, vừa có giá trị thẩm mỹ cao, vì nhiều loại sản phẩm vừa phục vụ nhu cầu tiêu dùng, vừa là vật trang trí trong nhà, đền chùa, công sở nhà nước,. các sản phẩm đều là sự kết giao giữa phương pháp thủ công tinh xảo với sự sáng tạo nghệ thuật.

Sản phẩm của các làng nghề truyền thống thể hiện một cách sâu sắc các giá trị văn hóa, bảo tồn được những nét, những sắc thái độc đáo của dân tộc Việt Nam: thể hiện tư duy của người Việt, triết lý Á Đông, phong tục tập quán, truyền thống dân tộc, phong cách sống.qua nét vẽ, hình mẫu, cách trang trí và cấu trúc của sản phẩm. Thứ năm, thị trường tiêu thụ sản phẩm của các làng nghề hầu hết mang tính địa phương, tại chỗ và nhỏ hẹp. Sự ra đời của các làng nghề là xuất phát từ việc đáp ứng nhu cầu về hàng tiêu dùng tại chỗ của các địa phương. Ở mỗi một làng nghề hoặc một cụm làng nghề đều có các chợ dùng làm nơi trao đổi, buôn bán, tiêu thụ sản phẩm của các làng nghề.

Vai trò của làng nghề trong phát triển kinh tế - xã hội Các làng nghề hình thành, tồn tại, trải qua nhiều thăng trầm và phát triển cho đến tận bây giờ. Trong quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế, phát triển nông thôn mới, làng nghề truyền thống đóng vai trò rất quan trọng. Thứ nhất, thúc đẩy công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông thôn Theo đường lối, chính sách của Đảng và Nhà nước, việc phát triển làng nghề sẽ tận dụng được nguồn nguyên liệu là sản phẩm của ngành nông nghiệp hoặc công cụ sản xuất nông - lâm - nghiệp làm tăng khả năng tích lũy vốn và kỹ thuật, hỗ trợ cho nông nghiệp, công nghiệp và các loại hình dịch vụ khác ở nông thôn phát triển. Các vùng nông thôn chủ yếu là cơ cấu kinh tế nông nghiệp, chiếm hơn một nửa.

Chính vì thế, nếu làng nghề phát triển sẽ trở thành 9 trung tâm kinh tế cho địa phương, thúc đẩy quá trình nông thôn mới, động viện người dân không tha phương, giảm bớt làn sóng nhập cư về thành phố gây ra nhiều vấn đề. Thứ hai, tạo việc làm và tăng thu nhập cho người lao động nông thôn Người nông dân tham gia sản xuất nông nghiệp thường theo mùa vụ nên thường xuyên có những thời gian nhàn rỗi dẫn đến dư thừa sức lao động. Trong lúc nhàn rỗi, người nông dân có thể tham gia vào sản xuất các sản phẩm truyền thống. Không những sức lao động sẽ được sử dụng triệt để mà việc sản xuất còn tăng thu nhập cho các hộ gia đình, đảm bảo cuộc sống.

Đặc biệt, các ngành nghề truyền thống không kén chọn nên có thể sử dụng lao động với độ tuổi rất phong phú. Có thể là người già, trẻ em và cả người khuyết tật. Chính vì thế, làng nghề đã, đang và sẽ giải quyết vấn đề việc làm cho rất nhiều người, giảm bớt gánh nặng cho nhà nước. Thứ ba, góp phần tối ưu hóa việc khai thác và sử dụng các nguồn lực sẵn có của địa phương, tăng hiệu quả kinh tế - xã hội.

Nguồn nguyên vật liệu đầu vào của các làng nghề hầu hết được cung cấp tại chỗ, vì vậy, giúp tận dụng và tối ưu hóa sử dụng các nguồn lực tại địa phương. Các loại nguyên liệu đầu vào phục vụ cho hoạt động sản xuất của các làng nghề như mây, tre, trúc, gỗ, bột dong riềng, tơ sợi… đều có thể khai thác trong nước, nếu có sự liên kết chặt chẽ, có thể hình thành và phát triển các vùng nguyên liệu lớn, cung cấp ổn định cho làng nghề. Làng nghề còn tạo điều kiện phát triển các ngành nghề nông nghiệp nuôi, trồng và cung cấp nguyên liệu phục vụ sản xuất của các nghề như trồng dong riềng, lúa gạo,. Thứ tư, bảo tồn các giá trị văn hoá và phát triển du lịch Sự tồn tại và phát triển của các làng nghề là một quá trình gìn giữ nét văn hoá đậm đà bản sắc và truyền thống dân tộc, là cơ sở để phát triển du lịch cộng đồng.