Tổng quan nghiên cứu

Chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới giai đoạn 2016-2020 theo Nghị quyết số 100/2015/QH13 của Quốc hội đặt ra mục tiêu phấn đấu đến năm 2020 có khoảng 50% số xã trên cả nước đạt chuẩn nông thôn mới. Tại huyện Thái Thụy, tỉnh Thái Bình, toàn bộ 47/47 xã đã được lựa chọn triển khai chương trình với diện mạo hạ tầng và đời sống kinh tế thay đổi rõ rệt. Tuy nhiên, công tác quản lý nguồn lực tài chính cho xây dựng nông thôn mới tại địa phương vẫn đối mặt với nhiều rào cản lớn: nguồn ngân sách phân bổ hàng năm chưa đáp ứng kịp nhu cầu đầu tư, nguồn thu ngân sách cấp huyện có thời điểm gặp biến động, cơ cấu nguồn vốn giữa Trung ương và địa phương còn bị gộp chung gây khó khăn cho việc hoạch định, và mức độ tham gia đóng góp của khối tư nhân chưa tương xứng với tiềm năng.

Mục tiêu nghiên cứu của luận văn tập trung vào việc hệ thống hóa cơ sở lý luận, đánh giá thực trạng quản lý tài chính xây dựng nông thôn mới tại huyện Thái Thụy trong giai đoạn 2017-2019, phân tích các yếu tố tác động và đề xuất hệ thống giải pháp hoàn thiện công tác quản lý đến năm 2025. Nghiên cứu được thực hiện trên địa bàn toàn huyện Thái Thụy với tổng diện tích tự nhiên 26.844,01 ha, tập trung điều tra chuyên sâu tại 04 xã đại diện gồm Thụy Văn, Thụy Quỳnh, Thái Thượng và Thái Đô trong mốc thời gian từ tháng 5/2019 đến tháng 5/2020.

Ý nghĩa của đề tài được lượng hóa cụ thể qua việc xác lập cơ chế quản trị tài chính minh bạch, hỗ trợ huyện duy trì tỷ lệ 0 đồng nợ đọng xây dựng cơ bản, tối ưu hóa cơ cấu vốn theo Quyết định số 1600/QĐ-TTg và nâng cao hiệu quả phân bổ vốn đầu tư cho 19 tiêu chí nông thôn mới bền vững.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng lý thuyết quản trị tài chính công hiện đại kết hợp lý thuyết phân bổ và huy động nguồn lực kinh tế của Karl Marx về sự vận động của vốn tiền tệ giữa các chủ thể xã hội. Quá trình quản lý tài chính được nhìn nhận qua chu trình khép kín: dự báo nhu cầu vốn, lập kế hoạch ngân sách, tổ chức huy động đa nguồn, phân bổ thực hiện và kiểm soát quyết toán.

Hệ thống khái niệm nền tảng được định hình theo tinh thần Nghị quyết số 26-NQ/TW của Ban Chấp hành Trung ương Đảng và Quyết định số 1600/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ, bao gồm:

  • Nông thôn mới: Mô hình phát triển nông thôn toàn diện với hạ tầng hiện đại, cơ cấu kinh tế hợp lý, an ninh trật tự ổn định và môi trường sinh thái được bảo vệ.
  • Nguồn lực tài chính xây dựng nông thôn mới: Toàn bộ các luồng vốn được biểu hiện dưới hình thái giá trị tiền tệ, huy động từ ngân sách nhà nước, vốn tín dụng, doanh nghiệp, hợp tác xã và đóng góp tự nguyện của cộng đồng dân cư.
  • Quản lý nguồn lực tài chính: Quá trình điều hành, giám sát việc tạo lập và sử dụng quỹ tiền tệ theo nguyên tắc tiết kiệm, đúng mục đích và hiệu quả kinh tế - xã hội.
  • Cơ cấu vốn tối ưu: Tỷ lệ phân bổ vốn có tính định hướng với 45% vốn tín dụng, kết hợp ngân sách nhà nước làm vốn mồi và nguồn lực xã hội hóa.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu kết hợp nguồn dữ liệu thứ cấp và dữ liệu sơ cấp một cách chặt chẽ. Dữ liệu thứ cấp được thu thập từ báo cáo tổng kết giai đoạn 2017-2019 của Ủy ban nhân dân huyện Thái Thụy, Phòng Tài chính - Kế hoạch, Chi cục Thống kê và các văn bản chỉ đạo của Tỉnh ủy, HĐND tỉnh Thái Bình.

Dữ liệu sơ cấp được điều tra trực tiếp với cỡ mẫu n = 120 đối tượng, phân bổ tại 04 xã đại diện (Thụy Văn, Thụy Quỳnh, Thái Thượng, Thái Đô), bao gồm:

  • 60 người dân đại diện cho các hộ gia đình nông thôn.
  • 40 cán bộ quản lý và thực hiện chương trình cấp huyện, cấp xã.
  • 20 đại diện doanh nghiệp và hợp tác xã nông nghiệp.

Phương pháp chọn mẫu áp dụng kỹ thuật chọn mẫu phân tầng kết hợp chọn mẫu ngẫu nhiên có chủ đích. Việc lựa chọn 04 xã nêu trên bảo đảm tính đại diện toàn diện cho các vùng sinh thái đặc thù của huyện ven biển với 27 km bờ biển, bao gồm cả xã vùng thuần nông nội đồng và xã bãi bồi ven biển có hoạt động nuôi trồng thủy sản.

Phương pháp phân tích số liệu chủ đạo gồm thống kê mô tả, phân tổ thống kê và phương pháp so sánh tốc độ tăng trưởng liên hoàn, so sánh cơ cấu tỷ trọng. Việc lựa chọn tổ hợp phương pháp này giúp bóc tách rõ nét tương quan giữa kế hoạch và thực tế giải ngân, nhận diện các điểm nghẽn trong quản trị dòng vốn và lượng hóa mức độ hài lòng của cộng đồng đối với tính minh bạch tài chính.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, quỹ đất nông nghiệp của huyện Thái Thụy năm 2019 chiếm 17.624,22 ha (tương đương 64,65% tổng diện tích tự nhiên), trong khi dân số đạt khoảng 248.000 người với hơn 169.000 lao động. Cơ cấu này tạo áp lực tài chính rất lớn cho việc đầu tư đồng bộ hạ tầng thủy lợi nội đồng, giao thông nông thôn và xử lý môi trường tại 47 xã.

Thứ hai, công tác quản lý tài chính ghi nhận điểm sáng vượt bậc khi 47/47 xã thành lập Ban thanh tra nhân dân, phát huy quyền làm chủ cộng đồng và duy trì kết quả không có nợ đọng xây dựng cơ bản đến tháng 9/2019.

Thứ ba, công tác huy động vốn chưa đạt chỉ tiêu kế hoạch đề ra; nguồn lực ngân sách Trung ương và tỉnh vẫn bị gộp chung trong hạch toán, làm giảm tính chủ động của cấp huyện trong việc phân tích cơ cấu tài chính. Khảo sát 120 đối tượng cho thấy tỷ lệ người dân nắm rõ quy chế tài chính còn thấp, dẫn đến mức độ đóng góp tự nguyện chưa đồng đều giữa các địa bàn.

Thảo luận kết quả

Thực trạng quản lý tài chính tại huyện Thái Thụy phản ánh sự phụ thuộc lớn vào việc thu ngân sách từ đấu giá quyền sử dụng đất và hỗ trợ từ cấp trên. So sánh với kinh nghiệm của tỉnh Đồng Nai giai đoạn 2011-2019 (huy động trên 369.000 tỷ đồng, trong đó vốn tín dụng chiếm 61,26% và ngân sách chỉ chiếm 11,45%), huyện Thái Thụy chưa khai thác triệt để đòn bẩy tín dụng ưu đãi cho sản xuất nông nghiệp hàng hóa.

So với huyện Hưng Hà cùng tỉnh Thái Bình (huy động nhân dân đóng góp gần 167 tỷ đồng, chiếm 37,2% tổng kinh phí), hay bài học kiểm soát nợ từ huyện Hải Hậu tỉnh Nam Định (kéo giảm nợ từ hơn 90 tỷ đồng xuống dưới 30 tỷ đồng), Thái Thụy có ưu thế về việc không để phát sinh nợ xấu nhưng lại thiếu sự đột phá về thu hút nguồn lực từ các doanh nghiệp ngoài quốc doanh. Nguyên nhân chủ yếu xuất phát từ việc đội ngũ cán bộ cơ sở phải kiêm nhiệm nhiều vị trí, thiếu kỹ năng chuyên sâu về phân tích tài chính dự án, cùng quy chế công khai thu - chi tại một số xã chưa thực sự chi tiết.

Để phục vụ công tác quản lý trực quan, dữ liệu phân bổ vốn nông thôn mới tại Thái Thụy nên được mô hình hóa qua hệ thống biểu đồ cột chồng so sánh kế hoạch - thực hiện qua các năm 2017-2019, kết hợp bảng ma trận phân bổ 19 tiêu chí để kiểm soát sai lệch định mức đầu tư.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm nâng cao hiệu lực quản lý nguồn lực tài chính xây dựng nông thôn mới trên địa bàn huyện Thái Thụy, bốn nhóm giải pháp chiến lược cần được triển khai đồng bộ:

  • Hoàn thiện cơ chế điều tiết ngân sách và phân cấp tài chính: UBND huyện Thái Thụy chủ trì phối hợp với Sở Tài chính tham mưu HĐND tỉnh ban hành quy chế để lại 100% nguồn thu từ đấu giá quyền sử dụng đất cho ngân sách cấp xã sau khi trừ chi phí giải phóng mặt bằng, triển khai hoàn tất trong quý II năm kế tiếp nhằm tạo nguồn vốn chủ động cho cơ sở.
  • Đa dạng hóa các kênh huy động vốn: Đặt mục tiêu nâng tỷ trọng vốn tín dụng và vốn doanh nghiệp đạt từ 35% đến 40% trong tổng cơ cấu vốn nông thôn mới. Phòng Nông nghiệp và PTNT cùng các ngân hàng thương mại triển khai gói tín dụng ưu đãi lãi suất hỗ trợ chuỗi liên kết nuôi trồng thủy sản ven biển tại xã Thái Thượng và Thái Đô.
  • Nâng cao năng lực chuyên môn cán bộ tài chính cơ sở: Phòng Tài chính - Kế hoạch huyện tổ chức đào tạo chuẩn hóa nghiệp vụ cho 100% cán bộ kế toán và ban quản lý nông thôn mới tại 47 xã; đảm bảo 100% dự án hoàn thành phải lập báo cáo quyết toán đúng thời hạn tối đa 03 tháng theo quy định.
  • Tăng cường kiểm tra, giám sát và minh bạch hóa thông tin: Ủy ban MTTQ huyện chỉ đạo củng cố hoạt động của Ban Giám sát đầu tư cộng đồng theo Quyết định số 80/2005/QĐ-TTg, thực hiện công khai 100% các khoản đóng góp của nhân dân trên bảng tin xóm và cổng thông tin điện tử theo định kỳ 6 tháng một lần.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung và kết quả nghiên cứu của luận văn mang lại giá trị thực tiễn sâu sắc cho bốn nhóm đối tượng chính:

  • Cơ quan quản lý nhà nước cấp huyện và Ban Chỉ đạo nông thôn mới các cấp: Tài liệu tham khảo hữu ích để xây dựng đề án phân bổ ngân sách, lập kế hoạch huy động vốn trung hạn và ngăn chặn triệt để nợ đọng xây dựng cơ bản tại địa phương.
  • Chính quyền cấp xã và cán bộ phụ trách nông thôn mới: Hướng dẫn thực hành chi tiết về quy trình lập dự toán công trình, phương pháp tổ chức lấy ý kiến người dân và kỹ năng quyết toán vốn đầu tư công ở cơ sở.
  • Giảng viên, học viên cao học và nhà nghiên cứu kinh tế: Cung cấp khung phân tích thực chứng, bộ số liệu khảo sát tin cậy (n = 120) và phương pháp đánh giá chính sách tài chính nông nghiệp - nông thôn tại vùng đồng bằng ven biển.
  • Doanh nghiệp, hợp tác xã và nhà đầu tư: Nắm bắt định hướng chính sách, cơ chế ưu đãi đất đai và danh mục dự án xã hội hóa hạ tầng nông thôn để xây dựng phương án kinh doanh liên kết hiệu quả.

Câu hỏi thường gặp

Luận văn giải quyết vấn đề nợ đọng xây dựng cơ bản bằng cơ chế nào? Nghiên cứu khẳng định huyện Thái Thụy đã kiểm soát tốt nợ đọng (về mức 0 đồng vào tháng 9/2019) nhờ nguyên tắc chỉ cấp phép khởi công công trình khi đã thẩm định rõ ràng nguồn vốn chi trả, kết hợp vai trò giám sát độc lập của 47 Ban thanh tra nhân dân cấp xã.

Cơ cấu nguồn vốn xây dựng nông thôn mới chuẩn theo quy định hiện hành gồm những gì? Căn cứ Quyết định số 1600/QĐ-TTg, cơ cấu vốn chuẩn gồm: Vốn tín dụng chiếm tỷ trọng chi phối (khoảng 45%), tiếp đến là vốn ngân sách nhà nước các cấp (Trung ương, tỉnh, huyện, xã), vốn đầu tư từ doanh nghiệp, hợp tác xã và vốn đóng góp tự nguyện của cộng đồng dân cư.

Cỡ mẫu điều tra sơ cấp n = 120 của luận văn được thiết kế như thế nào? Mẫu khảo sát n = 120 được phân bổ khoa học gồm 60 người dân, 40 cán bộ quản lý cấp huyện/xã và 20 đại diện doanh nghiệp/HTX tại 04 xã điểm (Thụy Văn, Thụy Quỳnh, Thái Thượng, Thái Đô), đảm bảo đại diện cho cả vùng kinh tế nông nghiệp nội đồng và vùng kinh tế biển.

Kinh nghiệm từ tỉnh Đồng Nai và huyện Hưng Hà có thể áp dụng gì cho Thái Thụy? Thái Thụy có thể học hỏi Đồng Nai ở mô hình xã hội hóa vốn tín dụng qua các tổ chức tôn giáo, đoàn thể và học tập Hưng Hà ở phương thức vận động nhân dân hiến đất (trên 3,7 triệu m2 đất) kết hợp đóng góp ngày công để giảm gánh nặng ngân sách trực tiếp.

Ban Giám sát đầu tư cộng đồng có vai trò then chốt gì trong quản trị tài chính? Ban Giám sát đầu tư cộng đồng theo Quyết định số 80/2005/QĐ-TTg thực hiện quyền lực nhân dân tại cơ sở, giám sát trực tiếp việc sử dụng vật liệu, tiến độ thi công và thẩm định chứng từ thu - chi, từ đó ngăn chặn tình trạng thất thoát vốn đầu tư công.

Kết luận

  • Luận văn đã hệ thống hóa toàn diện khung lý luận và thực tiễn về quản trị nguồn lực tài chính cho chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới.
  • Khẳng định thành công nổi bật của huyện Thái Thụy trong việc duy trì tỷ lệ 0 đồng nợ đọng xây dựng cơ bản và phủ kín mạng lưới giám sát nhân dân tại 47/47 xã.
  • Chỉ rõ những nút thắt cốt lõi về sự thiếu hụt nguồn lực ngoài ngân sách, nhận thức chính sách chưa đồng đều và tính minh bạch tài chính cần tiếp tục cải thiện.
  • Đề xuất 4 nhóm giải pháp mang tính hành động cao về phân cấp ngân sách, mở rộng tín dụng, nâng chuẩn cán bộ và đẩy mạnh giám sát cộng đồng.
  • Cung cấp mô hình tham chiếu thực tiễn giá trị cho các huyện ven biển thuộc khu vực đồng bằng sông Hồng trong giai đoạn xây dựng nông thôn mới nâng cao.

Kế hoạch hành động tiếp theo yêu cầu UBND huyện Thái Thụy tiến hành rà soát các định mức chi đầu tư trong quý I năm 2021 và tổ chức đánh giá định kỳ hàng năm. Độc giả và các nhà quản lý quan tâm có thể khai thác toàn bộ hệ thống biểu mẫu phân tích và khuyến nghị chính sách trong luận văn để áp dụng trực tiếp vào công tác quản trị kinh tế địa phương.