Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ CÔNG TÁC QUẢN LÝ NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC CẤP HUYỆN 1. Cơ sở lý luận về công tác quản lý Ngân sách Nhà nước cấp huyện 1. Một số khái niệm cơ bản 1. Ngân sách nhà nước Trong hệ thống tài chính, NSNN là bộ phận chủ đạo, là điều kiện vật chất quan trọng để Nhà nước thực hiện các nhiệm vụ của mình.
Mặt khác NSNN còn là công cụ quan trọng để Nhà nước thực hiện điều tiết vĩ mô nền kinh tế xã hội. Xét theo biểu hiện bên ngoài: NSNN bao gồm những nguồn thu và những khoản chi cụ thể. Các nguồn thu đều được nộp vào một quỹ tiền tệ - quỹ NSNN và các khoản đều được xuất ra từ quỹ tiền tệ ấy. Những khoản thu, nộp và cấp phát qua quỹ NSNN là các quan hệ được xác định trước, được định lượng và Nhà nước sử dụng chúng để điều chỉnh vĩ mô nền kinh tế.
Bởi vậy, trên phương diện kinh tế. Ngân sách Nhà nước có thể được hiểu dưới các góc độ khác nhau. Cụ thể: - Dưới góc độ hình thức: NSNN là một bản dự toán thu và chi tài chính hàng năm của nhà nước do Chính phủ lập ra, đệ trình Quốc hội quyết định và giao cho chính phủ thực hiện; - Dưới góc độ về thực thể: NSNN bao gồm các nguồn thu cụ thể, những khoản chi cụ thể và được định lượng. Các nguồn thu đều được nộp vào một quỹ tiền tệ và các khoản chi đều được xuất ra từ quỹ tiền tệ ấy.
Thu chi quỹ này có quan hệ ràng buộc nhau gọi là cân đối ngân sách đây là một cân đối lớn trong nền kinh tế thị trường; - Xét về bản chất kinh tế chứa đựng trong NSNN: Các hoạt động thu chi Ngân sách đều phản ánh những quan hệ kinh tế giữa nhà nước với các chủ 5 thể khác trong xã hội gắn với quá trình tạo lập quản lý và sử dụng quỹ NSNN. Hoạt động đó đa dạng được tiến hành trên hầu khắc các lĩnh vực và có tác động đến mọi chủ thể kinh tế xã hội. Những quan hệ thu nộp cấp phát qua quỹ NSNN là những quan hệ được xác định trước, được định lượng và nhà nước sử dụng chúng để điều tiết vĩ mô kinh tế xã hội. Như vậy, trên phương diện kinh tế có thể hiểu NSNN phản ánh các quan hệ kinh tế phát sinh gắn liền với quá trình tạo lập, phân phối và sử dụng quỹ tiền tệ chung của Nhà nước khi Nhà nước tham gia phân phối các nguồn tài chính quốc gia nhằm thực hiện các chức năng của mình trên cơ sở luật định [26].
Theo Khoản 14 Điều 4 Luật ngân sách nhà nước năm 2015, khái niệm ngân sách nhà nước được hiểu như sau: “Ngân sách nhà nước là toàn bộ các khoản thu, chi của Nhà nước được dự toán và thực hiện trong một khoảng thời gian nhất định do cơ quan nhà nước có thẩm quyền quyết định để bảo đảm thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của Nhà nước” [1]. Theo phương diện này, ngân sách nhà nước cũng không có nhiều khác biệt so với phương diện kinh tế, nó đều nói về các khoản thu, chi do cơ quan Nhà nước có thẩm quyền quyết định và được thực hiện trong một năm. Khi tiếp cận ngân sách nhà nước qua phương diện kinh tế, ta thấy đó là một bảng kế hoạch tài chính khổng lồ của một quốc gia, trong đó dự liệu các khoản thu chi và tiền tệ trong một năm. Còn ở phương diện pháp lý, ngân sách nhà nước được hiểu là một đạo luật đặc biệt của mỗi quốc gia do Quốc hội ban hành và chính phủ thực hiện trong một thời hạn xác định.
Nhưng khác với những đạo luật thông thường, ngân sách nhà nước được cơ quan lập pháp tạo ra theo trình tự thủ tục riêng và hiệu lực thi hành của đạo luật này được xác định rõ ràng là một năm. Ngân sách Nhà nước cấp huyện Ngân sách nhà nước cấp huyện là một bộ phận cấu thành của NSNN, do đó nó phản ánh các mối quan hệ giữa ngân sách cấp huyện với các tổ chức, 6 cá nhân trên địa bàn huyện trong quá trình phân bổ, sử dụng của cải xã hội. Ngân sách huyện là công cụ quan trọng của chính quyền cấp huyện trong việc ổn định và phát triển kinh tế - xã hội trên địa bàn. Ngân sách huyện là toàn bộ các khoản thu, chi được quy định đưa vào dự toán trong 1 năm do HĐND huyện quyết định và giao cho UBND huyện tổ chức chấp hành nhằm thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của chính quyền cấp huyện [24].
Quản lý ngân sách Nhà nước cấp huyện Quản lý NSNN là quá trình lập kế hoạch, tổ chức, điều hành và kiểm soát các hoạt động thu chi từ quỹ NSNN nhằm thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của Nhà nước. Quản lý NSNN cấp huyện là hoạt động của các chủ thể quản lý thông qua việc sử dụng có chủ định các phương pháp quản lý và các công cụ quản lý để tác động và điều chỉnh hoạt động của ngân sách cấp huyện nhằm đạt mục tiêu đã định. Nội dung quản lý ngân sách nhà nước cấp huyện bao gồm: Quản lý thu ngân sách nhà nước cấp huyện, quản lý chi ngân sách nhà nước cấp huyện, cân đối NSNN cấp huyện [24]. Đặc điểm của ngân sách Nhà nước cấp huyện Ngân sách Nhà nước cấp huyện có những đặc điểm riêng của mình, đòi hỏi các đơn vị quản lý tài chính cấp huyện phải có những giải pháp phù hợp để đảm bảo tính minh bạch, hiệu quả và bền vững trong việc sử dụng tài chính, cụ thể như sau: - Ngân sách Nhà nước cấp huyện thường có quy mô tài chính nhỏ hơn so với ngân sách Nhà nước cấp tỉnh hay trung ương.
Tuy nhiên, đây là nguồn tài chính quan trọng để đáp ứng các nhu cầu phát triển kinh tế - xã hội, cải thiện đời sống người dân và thực hiện các chính sách phát triển địa phương; - Ngân sách Nhà nước cấp huyện được phân bổ từ trên xuống theo các quy định của pháp luật và chính sách tài chính. Các đơn vị cấp huyện phải thực hiện các chỉ đạo và quy định của cấp trên trong việc sử dụng tài chính; 7 - Ngân sách Nhà nước cấp huyện thường phụ thuộc vào nguồn tài chính từ cấp trên, đặc biệt là từ ngân sách Nhà nước cấp tỉnh. Điều này đòi hỏi các đơn vị cấp huyện phải đảm bảo tính chính xác và minh bạch trong việc quản lý và sử dụng tài chính; - Ngân sách Nhà nước cấp huyện có đa dạng nguồn thu, bao gồm thu từ các hoạt động kinh doanh, thu từ ngân sách Nhà nước cấp trên, thu từ các khoản trợ giúp, đóng góp của các đối tác trong và ngoài nước; - Ngân sách Nhà nước cấp huyện phục vụ cho các hoạt động địa phương, bao gồm đầu tư phát triển cơ sở hạ tầng, giáo dục, y tế, an ninh trật tự và các dịch vụ công cộng khác. Chức năng và vai trò của ngân sách Nhà nước cấp huyện 1.
Chức năng của Ngân sách nhà nước cấp huyện Ngân sách Nhà nước cấp huyện có chức năng rất quan trọng trong việc đáp ứng các nhu cầu phát triển kinh tế - xã hội của địa phương. Dưới đây là một số chức năng của ngân sách Nhà nước cấp huyện: - Tài trợ cho các hoạt động phát triển kinh tế - xã hội: Ngân sách Nhà nước cấp huyện được sử dụng để tài trợ cho các hoạt động phát triển kinh tế - xã hội, bao gồm xây dựng hạ tầng, giáo dục, y tế, bảo vệ môi trường và các hoạt động khác; - Đầu tư cho phát triển địa phương: Ngân sách Nhà nước cấp huyện có thể được sử dụng để đầu tư cho phát triển địa phương, bao gồm xây dựng cơ sở hạ tầng, đầu tư vào các ngành kinh tế, đẩy mạnh du lịch và các hoạt động khác nhằm tăng trưởng kinh tế và cải thiện đời sống người dân địa phương; - Thực hiện các chính sách của Nhà nước: Ngân sách Nhà nước cấp huyện được sử dụng để thực hiện các chính sách của Nhà nước, bao gồm chính sách về an sinh xã hội, bảo đảm an ninh quốc phòng, giảm nghèo, chăm sóc sức khỏe và chính sách khác; 8 - Quản lý tài chính địa phương: Ngân sách Nhà nước cấp huyện cũng có chức năng quản lý tài chính địa phương, bao gồm việc quản lý thu, chi, quản lý nợ, quản lý tài sản và các hoạt động khác liên quan đến tài chính; - Đảm bảo tính minh bạch và hiệu quả của việc sử dụng tài chính: Ngân sách Nhà nước cấp huyện cũng có chức năng đảm bảo tính minh bạch và hiệu quả của việc sử dụng tài chính. Các đơn vị cấp huyện cần tuân thủ các quy định về tài chính, đảm bảo tính chính xác và minh bạch của thông tin về thu chi, quản lý và sử dụng tài chính 1. Vai trò của ngân sách Nhà nước cấp huyện Ngân sách nhà nước cấp huyện trước hết là để duy trì bộ máy của chính quyền cấp huyện, để thực hiện các nhiệm vụ được giao phó.
Do đó, ngân sách nhà nước cấp huyện có những vai trò sau: - Duy trì sự tồn tại và hoạt động của bộ máy chính quyền cấp huyện: Bộ máy chính quyền cấp huyện muốn tồn tại và hoạt động cần phải có nguồn tài chính đảm bảo. Thông qua thu ngân sách nhà nước cấp huyện sẽ tạo lập được quỹ ngân sách để đáp ứng đầy đủ, kịp thời các nhu cầu chi tiêu của chính quyền cấp huyện, mà trước hết là nuôi bộ máy chính quyền cấp huyện. Nguồn thu của ngân sách nhà nước cấp huyện trước hết được sử dụng để bảo đảm các chi phí hoạt động thường xuyên cho chính quyền cấp huyện (chi lương, phụ cấp, hội nghị, hoạt động nghiệp vụ…) sau đó mới sử dụng để đầu tư phát triển.; - Đảm bảo thực hiện các nhiệm vụ của chính quyền cấp huyện: Nhiệm vụ, quyền hạn của chính quyền cấp huyện được xác định trên cơ sở phân định thẩm quyền giữa các giữa các cấp địa phương (tỉnh, huyện, xã). Nhiệm vụ của chính quyền cấp huyện sẽ được cụ thể hóa trong từng thời kỳ.
NS trung ương tập trung các khoản thu lớn để đảm bảo các nhiệm vụ chi mang tính huyết mạch của cả nước, còn Ngân sách địa phương (trong đó bao gồm cả ngân sách cấp huyện) được phân cấp nguồn thu để đảm bảo thực hiện các nhiệm vụ 9 phát triển kinh tế - xã hội, quốc phòng, an ninh và trật tự an toàn xã hội trong phạm vi quản lý.