CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG TRẢI NGHIỆM CHO HỌC SINH LỚP 2 Ở TRƯỜNG TIỂU HỌC 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề 1. Nghiên cứu trên thế giới Trong từng giai đoạn đều xuất hiện những tư tưởng giáo dục tiêu biểu của các nhà giáo dục. Khái niệm HĐTN (hoạt động trải nghiệm) chỉ xuất hiện rõ rệt nhất trong giáo dục hiện đại, tuy nhiên trong những giai đoạn lịch sử trước đó, các nhà giáo dục vẫn có đề cập đến lĩnh vực này trong tư tưởng giáo dục của mình.
Khổng Tử (551 – 479 trước CN), một triết gia, một nhà giáo dục phong kiến tiêu biểu của Trung Hoa cổ đại, luôn dạy học trò mình một điều là ‘‘Học gì phải thực hành ngay điều ấy, phải củng cố ngay tri thức đã học không chỉ bằng cách ôn luyện trong sách vở mà phải bằng việc làm.” [23] Pétxtalôdi (1746 – 1827), đã bỏ tiền túi để dựng ra một trang trại có tên là “Trại Mới” nhằm thu hút trẻ em con nhà nghèo vào để giáo dục. Ở đây, giáo dục được thực hiện theo phương thức vừa giáo dục vừa lao động. Ông đánh giá rất cao vai trò của lao động trong việc hình thành và phát triển nhân cách của trẻ. Theo Pétxtalôdi thì ‘‘Việc rèn luyện thân thể cho trẻ em được tiến hành thường xuyên chẳng những làm phát triển thể chất cho trẻ mà còn phát triển nhân cách và là một bước quan trọng để chuẩn bị cho trẻ vào cuộc sống lao động, hình thành kỹ năng lao động cần thiết sau này” [23] Đến thế kỷ XX, A.
Macarenkô (1888-1939) - nhà sư phạm nổi tiếng của Nga vào thập niên 20, 30 đã nói về tầm quan trọng của công tác giáo dục ngoài giờ lên lớp: Tôi kiên trì nói rằng các vấn đề giáo dục, phương pháp giáo dục không thể hạn chế trong các vấn đề giảng dạy, lại càng không thể để cho quá trình giáo dục chỉ thực hiện trên lớp học, mà đáng ra phải trên mỗi mét vuông của đất nước chúng ta. Nghĩa là trong bất kỳ hoàn cảnh nào cũng không được quan niệm rằng công tác giáo dục chỉ được tiến hành trên lớp. Công tác giáo dục chỉ đạo toàn bộ cuộc sống của trẻ. Trong thực tiễn công tác của mình, A.
Macarenkô đã tổ chức các hoạt động ngoại khóa, câu lạc bộ HS ở trại M. Gorki và công xã F. Dzerjinski như: “ Tổ đồng ca, tổ văn học Nga, tổ khiêu vũ, xưởng tự do, tổ thử nghiệm khoa học tự nhiên, tổ vật lý - hoá học, thể thao. Việc phân phối các em vào các tổ ngoại khóa, câu lạc 8 bộ được tổ chức trên cơ sở hoàn toàn tự nguyện, các em có thể xin ra khỏi tổ bất cứ lúc nào, nhưng các tổ phải có kỷ luật trong quá trình hoạt động”.
[9] Vào những năm 60 - 70, đất nước Liên Xô (cũ) đang trên con đường xây dựng Chủ nghĩa xã hội, việc GD con người phát triển toàn diện được Đảng Cộng sản và Nhà nước Xô viết quan tâm. Các nghiên cứu về lý luận GD nói chung và HĐTN nói riêng được đẩy mạnh. Trong sách “ Giáo dục học” tập 3, tác giả T.Ilina đã đề cập tới khái niệm, nội dung và các hình thức cơ bản của HĐTN. Quyển “Tổ chức và lãnh đạo công tác giáo dục ở trường phổ thông”, tác giả I.
Marienco đã trình bày sự thống nhất của công tác GD trong và ngoài giờ học, nội dung và các hình thức tổ chức HĐTN, vị trí của người HT trong việc lãnh đạo hoạt động GD và các tổ chức Đội thiếu niên và Đoàn thanh niên. Tư tưởng nhấn mạnh vai trò tích cực chủ động của người học, xem người học là chủ thể của quá trình học tập đã có từ lâu, ở thế kỉ XII, A.Kômenski đã viết: “Giáo dục có mục đích đánh thức năng lực nhạy cảm, phán đoán, phát triển nhân cách… hãy tìm ra phương pháp cho phép giáo viên dạy ít hơn, học sinh học nhiều hơn”. Rousseau (thế kỉ XVIII) là một nhà cải cách giáo dục người Pháp, ông cho rằng: “Đối với phương pháp dạy học phải tìm hiểu đứa trẻ và tôn trọng khả năng tự nhận thức của nó. Trẻ em phải tự khám phá ra kiến thức và được khêu gợi tính tò mò tự nhiên”.
[22, tr50] Quan điểm của Jerome Bruner (1915) là: phương pháp “bánh đúc bày sàng” sẽ làm cho học sinh mất đi cơ hội tự mình suy nghĩ. Theo ông, chương trình hiện đại cần loại bỏ toàn bộ trừ những sự kiện cốt lõi và nên dành thời gian cho việc dạy kỹ năng tư duy. Ông nghĩ rằng trí thông minh là “sự hoạt động của các công cụ tư duy”. [22, tr50] Saymour Papert cũng đã nói: “Bạn không thể dạy học sinh mọi thứ mà chúng cần.
Cách tốt nhất bạn có thể làm là đặt chúng vào nơi chúng có thể tìm ra những thứ đó; giúp chúng xác định được cái mình cần biết là gì và khi nào thì cần đến nó”. [22, tr50] Trên thế giới, từ giữa thế kỉ XX, nhà khoa học giáo dục nổi tiếng người Mĩ, John Dewey, với tác phẩm Kinh nghiệm và Giáo dục (Experience and Education) đã chỉ ra hạn chế của giáo dục nhà trường và đưa ra quan điểm về vai trò của kinh nghiệm trong giáo dục. Với triết lí giáo dục đề cao vai trò của kinh nghiệm, Dewey 9 cũng chỉ ra rằng, những kinh nghiệm có ý nghĩa giáo dục giúp nâng cao hiệu quả giáo dục bằng cách kết nối người học và những kiến thức được học với thực tiễn. [47] Còn tại Hàn Quốc, trong cuốn sách “Hoạt động trải nghiệm sáng tạo” của Bộ khoa học – kĩ thuật và giáo dục Hàn Quốc năm 2009 “đã đề cập đến một trong những chương trình đổi mới giáo dục Hàn Quốc là hoạt động trải nghiệm sáng tạo.
Hoạt động trải nghiệm sáng tạo là hoạt động nằm ngoài hệ thống các môn học trong nhà trường; đó là những hoạt động tự chủ, hoạt động câu lạc bộ, hoạt động từ thiện và hoạt động định hướng. Hoạt động trải nghiệm sáng tạo tại Hàn Quốc không tách rời hệ thống các môn học trong nhà trường mà có mối quan hệ tương tác, bổ trợ cho nhau để hình thành và phát triển phẩm chất, tư tưởng, ý chí,. Hoạt động này mang tính thực tiễn rất cao, gắn bó với đời sống cộng đồng, có tính tổng hợp nhiều lĩnh vực giáo dục” [18]. Phần Lan triết lý cơ bản của nền giáo dục là niềm tin vào khả năng của con người.
Những người làm chính sách giáo dục của Phần Lan tin rằng bất kỳ ai cũng mang trong mình những giá trị có thể đóng góp cho xã hội. Mục đích của giáo dục không phải đưa con người vào khuôn khổ, mà là giúp HS phát hiện và phát huy tố chất vốn có của bản thân. Do đó trường học là nơi bất bình đẳng, mọi HS đều hưởng những cơ hội ngang nhau, để trẻ tự do phát triển cá tính, nguyện vọng và tài năng.[44] Tóm lại, qua nghiên cứu các tư tưởng; quan điểm về HĐTN của các tác giả trên thế giới, tác giả có một số chia sẻ: Tổ chức các HĐTN là cần thiết đối với tất cả cấp học, HĐTN của học sinh được các tác giả trên thế giới quan tâm dưới nhiều góc độ khác nhau như phát triển toàn diện nhân cách, phát huy tính tích cực học tập của người học. Nghiên cứu trong nước Đã có nhiều nghiên cứu trong nước đề cập đến HĐTN nói chung và HĐTN trong nhà trường nói riêng như: Hoạt động trải nghiệm sáng tạo - kinh nghiệm quốc tế và vấn đề của Việt Nam của tác giả Đỗ Ngọc Thống [46], Hoạt động trải nghiệm sáng tạo – Góc nhìn từ lý thuyết “học từ trải nghiệm” của tác giả Đinh Thị Kim Thoa [47], Một số vấn đề về hoạt động trải nghiệm sáng tạo trong chương trình giáo dục phổ thông mới – tác giả Lê Huy Hoàng [26], Tổ chức hoạt động giáo dục trải nghiệm sáng tạo giải pháp phát huy năng lực người học – tác giả Nguyễn Thị 10 Thu Hoài [25].
Trong bài nghiên cứu có nhan đề “Mục tiêu năng lực, nội dung chương trình, cách đánh giá trong hoạt động trải nghiệm sáng tạo” tác giả Đinh Thị Kim Thoa [48] đã chỉ ra để phát triển chương trình HĐGDTNST cần phải xác định và xây dựng được khung năng lực, từ đó thiết kế nội dung để đạt được mục tiêu đặt ra. Tác giả Bùi Ngọc Diệp đã gợi ý các hình thức tổ chức HĐTN có thể tổ chức được nhiều nhất, hiệu quả nhất đáp ứng nhu cầu và mục tiêu giáo dục trong bài “Hình thức tổ chức các hoạt động trải nghiệm sáng tạo trong nhà trường phổ thông” [14]. Ngoài ra còn có những nghiên cứu khác như: Chuyển từ tiếp cận nội dung sang tiếp cận năng lực: vấn đề dạy học và tổ chức dạy học tác giả Trần Ngọc Giao, Đặng Thị Thanh Huyền, Nguyễn Thị Mai Phương … Trong những năm học gần đây, ở một số trường Tiểu học đã triển khai mô hình trường học Việt Nam mới (VNEN), thông qua mô hình này HS được tự chiếm lĩnh kiến thức qua việc tự học, tự trải nghiệm, lúc này khái niệm HĐTN được đưa vào trong nhà trường và cũng đã thu hút được sự quan tâm của các nhà giáo và nhà quản lý [14]. Phần lớn các công trình nghiên cứu đều khẳng định HĐTN có một ý nghĩa và vai trò rất quan trọng đối với sự hình thành và phát triển nhân cách của người học, là nhân tố mũi nhọn nâng cao chất lượng dạy học và giáo dục, là yếu tố cơ bản để người học lĩnh hội tri thức, kỹ năng, kỹ xảo và hình thành thái độ mới.
Đến nay vẫn chưa có một nghiên cứu nào nghiên cứu quản lý hoạt động trải nghiệm cho HS lớp 2 trong Chương trình GDPT 2018. Vì vậy, việc thực hiện đề tài này sẽ không trùng lặp, đảm bảo tính độc lập, có ý nghĩa lý luận và thực tiễn lớn đối với việc nâng cao hiệu quả tổ chức hoạt động trải nghiệm cho HS lớp 2, trong Chương trình GDPT 2018 ở các trường Tiểu học huyện Thủy Nguyên, thành phố Hải Phòng nói riêng. Một số khái niệm cơ bản 1. Quản lý, quản lý giáo dục 1.
Quản lý Hiện nay có nhiều cách định nghĩa khác nhau về quản lý do các tác giả nước ngoài và trong nước đưa ra, tuy nhiên trong phạm vi của đề tài, tác giả tiếp cận một số cách quan niệm về quản lý sau: 11 Harold Koontz, người được coi là cha đẻ của quản lý hiện đại, đã viết: “Quản lý là một hoạt động thiết yếu; nó đảm bảo phối hợp những nỗ lực cá nhân nhằm đạt được các mục đích của nhóm.