Tổng quan nghiên cứu

Chương trình Giáo dục phổ thông 2018 đánh dấu bước chuyển mình mang tính chiến lược của nền giáo dục Việt Nam từ mô hình truyền thụ kiến thức sang phát triển toàn diện phẩm chất và năng lực người học theo tinh thần Nghị quyết số 29-NQ/TW. Cụ thể hóa định hướng này, Thông tư số 32/2018/TT-BGDĐT đã xác định Hoạt động trải nghiệm, hướng nghiệp ở cấp trung học phổ thông là hoạt động giáo dục bắt buộc với tổng thời lượng 105 tiết trong mỗi năm học. Tuy nhiên, quá trình triển khai thực tế tại các địa phương ghi nhận không ít khó khăn về nguồn lực, phương pháp tổ chức và năng lực điều hành của đội ngũ cán bộ quản lý.

Nghiên cứu của tác giả Nguyễn Hải Biên, thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Nguyễn Văn Đệ tại Trường Đại học Đồng Tháp, tập trung giải quyết yêu cầu cấp thiết về quản lý hoạt động trải nghiệm cho học sinh các trường trung học phổ thông trên địa bàn thị xã Bình Minh, tỉnh Vĩnh Long. Phạm vi khảo sát được tiến hành trong giai đoạn từ năm học 2020-2021 đến hết năm học 2021-2022, thời điểm bản lề chuẩn bị triển khai chương trình mới cho khối lớp 10 từ năm học 2022-2023. Mục tiêu nghiên cứu là phân tích sâu sắc cơ sở lý luận, đánh giá đúng thực trạng công tác quản lý và đề xuất hệ thống biện pháp đồng bộ, khả thi. Kết quả nghiên cứu mang lại ý nghĩa thiết thực khi cung cấp mô hình quản lý chuẩn mực, hướng tới mục tiêu nâng tỷ lệ học sinh tham gia tích cực các hoạt động giáo dục trải nghiệm lên trên 90% và phát huy tối đa 100% tiềm năng cơ sở vật chất, nhân lực tại địa phương.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn xây dựng hệ thống cơ sở lý luận vững chắc dựa trên triết lý giáo dục thực nghiệm của John Dewey với luận điểm cốt lõi "học thông qua làm" trong tác phẩm kinh điển xuất bản năm 2012, kết hợp chặt chẽ với mô hình chu trình học tập trải nghiệm 4 giai đoạn của David Kolb công bố năm 1984 và học thuyết phát triển trí tuệ qua tương tác môi trường của Jean Piaget. Bên cạnh đó, tư tưởng giáo dục của Maria Montessori về sự kết hợp hài hòa giữa đôi tay và trí óc cũng được ứng dụng để làm sáng tỏ bản chất của quá trình tiếp thu kinh nghiệm thực tiễn.

Nghiên cứu làm rõ 4 khái niệm trung tâm bao gồm: quản lý, trải nghiệm, hoạt động giáo dục và quản lý hoạt động trải nghiệm theo Điều 56 Luật Giáo dục năm 2019 và Thông tư số 32/2020/TT-BGDĐT. Bản chất của công tác quản lý hoạt động trải nghiệm được định vị qua chu trình 4 chức năng: lập kế hoạch, tổ chức thực hiện, chỉ đạo và kiểm tra đánh giá. Nội dung hoạt động trải nghiệm bao trùm 4 mạch nội dung quy định trong chương trình giáo dục phổ thông: hoạt động hướng vào bản thân, hoạt động hướng đến xã hội, hoạt động hướng đến tự nhiên và hoạt động hướng nghiệp, được vận hành qua 4 phương thức chính gồm khám phá, thể nghiệm tương tác, nghiên cứu và cống hiến.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu kết hợp nhuần nhuyễn giữa phương pháp nghiên cứu lý luận và các phương pháp khảo sát thực tiễn định lượng, định tính. Cỡ mẫu khảo sát thực chứng được thiết lập với tổng số 520 khách thể, bao gồm 24 cán bộ quản lý (hiệu trưởng, phó hiệu trưởng), 116 giáo viên bộ môn cùng giáo viên chủ nhiệm, và 380 học sinh tại các trường trung học phổ thông trên địa bàn thị xã Bình Minh. Phương pháp chọn mẫu ngẫu nhiên phân tầng được áp dụng nhằm đảm bảo tính đại diện cao cho các khối lớp và các lực lượng sư phạm liên quan.

Công cụ khảo sát chính là hệ thống phiếu hỏi cấu trúc chuẩn hóa trên thang đo Likert 5 mức độ, kết hợp phương pháp nghiên cứu sản phẩm hoạt động thông qua việc phân tích 100% hồ sơ kế hoạch năm học và phương pháp phỏng vấn chuyên sâu 12 chuyên gia quản lý giáo dục giàu kinh nghiệm. Toàn bộ dữ liệu thu thập qua 2 năm học được xử lý bằng phương pháp thống kê toán học, tính toán các chỉ số giá trị trung bình (Mean), độ lệch chuẩn (SD) và kiểm định hệ số tương quan Pearson. Lý do lựa chọn tổ hợp phương pháp này nhằm đảm bảo tính khách quan, đo lường chính xác thực trạng và chứng minh độ tin cậy của các giải pháp đề xuất.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Phân tích số liệu khảo sát thực tế tại các trường trung học phổ thông ở thị xã Bình Minh mang lại 4 phát hiện quan trọng:

Thứ nhất, nhận thức về sự cần thiết của hoạt động trải nghiệm đạt mức rất cao với điểm trung bình chung là 4.28/5.00, trong đó 86.5% cán bộ quản lý và giáo viên khẳng định hoạt động trải nghiệm giữ vai trò quyết định trong việc hình thành phẩm chất, năng lực học sinh.

Thứ hai, nội dung hoạt động có sự phân hóa rõ rệt; trong khi hoạt động hướng vào bản thân đạt mức thực hiện tốt nhất với điểm trung bình 3.82/5.00, thì hoạt động hướng nghiệp chỉ đạt mức trung bình với 3.12/5.00, cho thấy khâu tư vấn nghề nghiệp chưa được đầu tư tương xứng.

Thứ ba, về hình thức tổ chức, sinh hoạt dưới cờ và sinh hoạt lớp chiếm tỷ trọng áp đảo tới 68.4%, trong khi các hình thức trải nghiệm thực tế như tham quan dã ngoại, câu lạc bộ sở thích và sân khấu tương tác chỉ chiếm khoảng 18.6% tổng thời lượng do e ngại rủi ro an toàn và hạn chế kinh phí.

Thứ tư, trong 4 chức năng quản lý, khâu kiểm tra đánh giá và phối hợp lực lượng xã hội đạt điểm số thấp nhất, lần lượt là 3.08/5.00 và 2.95/5.00, phản ánh sự thiếu hụt công cụ đánh giá năng lực chuẩn xác và chưa hình thành được quy chế phối hợp bền vững với phụ huynh, doanh nghiệp địa phương.

Thảo luận kết quả

Thực trạng trên chỉ ra khoảng cách đáng kể giữa nhận thức lý thuyết và năng lực tổ chức thực thi ở cơ sở giáo dục. Dữ liệu khảo sát khi được biểu diễn qua biểu đồ phân phối hình thức tổ chức cho thấy sự chênh lệch rõ nét giữa các hoạt động trong lớp và hoạt động ngoài không gian trường học. Nguyên nhân cốt lõi là do đội ngũ giáo viên chủ yếu được đào tạo theo chuyên môn đơn môn, chưa được bồi dưỡng sâu về nghiệp vụ sư phạm trải nghiệm tích hợp liên môn theo Chương trình 2018.

Khi phân tích ma trận tương quan giữa mức độ cấp thiết và tính khả thi của các biện pháp quản lý, kết quả thể hiện hệ số tương quan thuận đạt mức r = 0.82, chứng minh tính đồng thuận rất cao trong tập thể sư phạm đối với yêu cầu đổi mới quản trị. So sánh với các nghiên cứu cùng chủ đề tại khu vực Đồng bằng sông Cửu Long, thị xã Bình Minh có lợi thế về sự quan tâm chỉ đạo của chính quyền địa phương, song cần phải khẩn trương chuyển đổi từ phương thức quản lý hành chính mệnh lệnh sang quản trị hiện đại dựa trên trao quyền và đa dạng hóa nguồn lực xã hội hóa.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả nghiên cứu lý luận và thực tiễn, luận văn xác lập hệ thống 6 nhóm giải pháp hành động cụ thể nhằm nâng cao chất lượng quản lý hoạt động trải nghiệm:

  1. Nâng cao nhận thức sư phạm: Tổ chức định kỳ 02 đợt hội thảo chuyên đề mỗi học kỳ cho 100% cán bộ quản lý và giáo viên, quán triệt sâu sắc mục tiêu phát triển năng lực của Chương trình 2018, hoàn thành trong tháng 9 hàng năm. Chủ thể thực hiện: Ban giám hiệu nhà trường.

  2. Chuẩn hóa quy trình lập kế hoạch: Thiết lập 100% kế hoạch hoạt động trải nghiệm theo hướng tích hợp liên môn, xác định rõ chỉ số mục tiêu đầu ra và thông qua Hội đồng trường trước ngày 15 tháng 8 hàng năm. Chủ thể thực hiện: Tổ chuyên môn và Bí thư Đoàn trường.

  3. Đa dạng hóa hình thức tổ chức: Tăng thời lượng các hình thức trải nghiệm thực tế, câu lạc bộ khoa học và hoạt động tình nguyện lên mức tối thiểu 35% tổng chương trình trong suốt 35 tuần thực học của năm học. Chủ thể thực hiện: Giáo viên chủ nhiệm và Giáo viên bộ môn.

  4. Đổi mới phương thức chỉ đạo: Thành lập Ban chỉ đạo hoạt động trải nghiệm cấp trường, phân công nhiệm vụ gắn liền với cơ chế kiểm tra tiến độ hàng tháng và ứng dụng công nghệ thông tin trong quản lý văn bản. Chủ thể thực hiện: Hiệu trưởng trường trung học phổ thông.

  5. Hoàn thiện công cụ kiểm tra, đánh giá: Xây dựng bộ tiêu chí đánh giá năng lực học sinh qua hồ sơ học tập và sản phẩm thực hành theo thang đo rubric, đảm bảo 100% học sinh được đánh giá khách quan, kịp thời. Chủ thể thực hiện: Ban kiểm tra nội bộ và giáo viên phụ trách.

  6. Mở rộng liên kết lực lượng xã hội: Ký kết thỏa thuận hợp tác với tối thiểu 05 cơ sở sản xuất, doanh nghiệp và di tích lịch sử địa phương nhằm tạo không gian trải nghiệm thực tế cho học sinh. Chủ thể thực hiện: Ban giám hiệu phối hợp Ban đại diện cha mẹ học sinh.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

  1. Cán bộ quản lý trường trung học phổ thông: Cung cấp khung năng lực và cẩm nang quy trình 4 bước quản lý hoạt động trải nghiệm khoa học, giúp hiệu trưởng và phó hiệu trưởng xây dựng kế hoạch giáo dục nhà trường tối ưu, đúng quy chuẩn Thông tư 32/2018/TT-BGDĐT.

  2. Giáo viên chủ nhiệm và giáo viên bộ môn cấp trung học phổ thông: Cung cấp phương pháp luận thực chiến trong việc thiết kế giáo án trải nghiệm, phương pháp điều hành diễn đàn, kỹ thuật đóng vai và cách thức xây dựng bảng rubric đánh giá phẩm chất học sinh.

  3. Cán bộ Đoàn Thanh niên và Tổng phụ trách: Cung cấp kho tư liệu phong phú về các mô hình tổ chức câu lạc bộ học thuật, chiến dịch tình nguyện và nghệ thuật sân khấu tương tác phù hợp tâm sinh lý lứa tuổi học sinh trung học phổ thông.

  4. Học viên cao học và nhà nghiên cứu chuyên ngành Quản lý giáo dục: Cung cấp hệ thống dữ liệu khảo sát thực chứng chuẩn mực, phương pháp phân tích thống kê xử lý mối tương quan và tài liệu tham khảo giá trị để phát triển các công trình khoa học tiếp theo.

Câu hỏi thường gặp

  1. Điểm khác biệt căn bản giữa Hoạt động trải nghiệm theo Chương trình 2018 và Hoạt động ngoài giờ lên lớp truyền thống là gì? Hoạt động trải nghiệm trong Chương trình 2018 là một hoạt động giáo dục bắt buộc với thời lượng ấn định 105 tiết mỗi năm, có mục tiêu chuẩn hóa về phẩm chất và năng lực, được kiểm tra đánh giá kết quả chính thức thay vì mang tính ngoại khóa phong trào như trước đây.

  2. Hiệu trưởng trường trung học phổ thông giữ quyền hạn và trách nhiệm gì trong việc quản lý hoạt động trải nghiệm? Theo Điều 56 Luật Giáo dục 2019 và Thông tư 32/2020/TT-BGDĐT, Hiệu trưởng là chủ thể quản lý cao nhất, chịu trách nhiệm xây dựng chiến lược, phê duyệt kế hoạch năm học, bổ nhiệm ban chỉ đạo và điều phối 100% nguồn lực tài chính, cơ sở vật chất phục vụ hoạt động.

  3. Nhà trường có thể giải quyết bài toán thiếu kinh phí tổ chức hoạt động trải nghiệm thực địa bằng cách nào? Nhà trường cần chủ động huy động nguồn lực xã hội hóa hợp pháp, phối hợp chặt chẽ với Ban đại diện cha mẹ học sinh và ký kết hợp tác với các di tích lịch sử, làng nghề tại địa phương để tận dụng địa điểm trải nghiệm miễn phí.

  4. Hoạt động trải nghiệm tại thị xã Bình Minh tập trung vào những chủ đề trọng điểm nào? Chương trình khai thác toàn diện 4 mạch nội dung cốt lõi: hướng vào bản thân, hướng đến xã hội, hướng đến tự nhiên và hướng nghiệp, đặc biệt gắn kết với việc tìm hiểu truyền thống lịch sử địa phương và các mô hình kinh tế nông nghiệp công nghệ cao của tỉnh Vĩnh Long.

  5. Việc đánh giá học sinh trong hoạt động trải nghiệm được thực hiện bằng công cụ gì để đảm bảo tính khách quan? Đánh giá học sinh được thực hiện đa dạng thông qua quan sát hành vi, nhật ký trải nghiệm, sản phẩm dự án và hồ sơ học tập, kết hợp giữa tự đánh giá, đánh giá đồng đẳng và đánh giá của giáo viên dựa trên bảng tiêu chí rubric rõ ràng.

Kết luận

  • Luận văn đã hệ thống hóa hoàn chỉnh cơ sở lý luận về quản lý hoạt động trải nghiệm cấp trung học phổ thông, bám sát các yêu cầu cốt lõi của Chương trình Giáo dục phổ thông 2018.
  • Khảo sát thực chứng trên mẫu 520 cán bộ, giáo viên và học sinh tại thị xã Bình Minh phản ánh chân thực các mặt mạnh và hạn chế trong công tác quản lý giáo dục tại địa phương.
  • Hệ thống 6 biện pháp quản lý được chứng minh có tính cấp thiết và tính khả thi rất cao với hệ số tương quan thuận r = 0.82.
  • Lộ trình triển khai đồng bộ từ năm học 2022-2023 tạo nền tảng vững chắc giúp các trường trung học phổ thông tại tỉnh Vĩnh Long chuyển đổi mô hình giáo dục thành công.
  • Công trình là tài liệu tham khảo học thuật có giá trị thực tiễn cao, đóng góp tích cực vào tiến trình đổi mới căn bản và toàn diện giáo dục Việt Nam; các cơ sở giáo dục trung học phổ thông nên sớm áp dụng cẩm nang quản lý này vào thực tiễn nhà trường.