Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG KIỂM TRA NỘI BỘ Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề Hoạt động KTNB cũng gần giống như nghiên cứu hoạt động tự đánh giá. Hoạt động KTNB sử dụng các phương pháp nghiên cứu xã hội để cải thiện việc hoạch định, kiểm tra và giám sát những giá trị và chuẩn đầu ra. KTNB khác với nghiên cứu tự đánh giá ở các loại vấn đề mà nó muốn truyền đạt (Smith, 1987), các vấn đề của KTNB tập trung vào quản lý và các chính sách được đưa ra, chứ không phải chỉ riêng những câu hỏi về nghiên cứu đánh giá (Arnold J.
Một số nước trên thế giới, hoạt động KTNB trong nhà trường được nghiên cứu, tìm hiểu theo nhiều góc độ khác nhau và được khái niệm, gọi tên bằng nhiều cách khác nhau (R. Cụ thể: + Công trình nghiên cứu về: “Quản lý chất lượng giáo dục tại Mauritius và các quyết định của Hiệu trưởng đến cải thiện môi trường giáo dục” tại Hà Lan được tác giả tập trung vào nghiên cứu vai trò của KTNB trong công tác quản lý của người Hiệu trưởng thông qua việc sử dụng hệ thống dữ liệu quản lý chất lượng nội bộ. Từ kết quả nghiên cứu, tác giả cho thấy: KTNB đóng vai trò quan trọng trong việc ra quyết định của người Hiệu trưởng trong quá trình quản lý nhà trường (Jean Claude Ah-teck, 2014) [23]. + Ở Thụy Điển, Xcốt-len, Anh, Phần Lan và Đan mạch: “GV của các nước này tin rằng việc đánh giá và KTNB có tầm ảnh hưởng sâu rộng đến quá trình dạy cũng như chất lượng học tập của học sinh.
KTNB đem lại nhiều lợi ích hơn đánh giá ngoài”. + 2 tác giả người Anh là Hall, C. Qua nghiên cứu, các tác giả đã phân tích nhận thức và hiểu biết của GV về quy trình KTNB, đồng thời xem xét mối liên hệ giữa thanh tra viên và các thành viên trong nhóm KTNB của trường kể từ khi các trường thực hiện công tác KTNB trường học. Kết quả cho thấy: tập thể nhà trường hưởng ứng và thực hiện tốt công tác KTNB trường học, bên cạnh đó, GV sử dụng kết quả KTNB như một công cụ, biện pháp nâng cao chất lượng giảng dạy của bản thân.
Ở Việt Nam: theo Đức Vượng (2000) [19], kiểm tra là một trong những chức năng của công tác quản lý nói chung và quản lý giáo dục nói riêng. Kiểm tra được coi là một khâu quan trọng và có vai trò to lớn trong sự phát triển của một tập thể. 6 Chủ tịch Hồ Chí Minh cũng đã khẳng định tầm quan trọng của kiểm tra trong tác phẩm “Sửa đổi lề lối làm việc”. Đảng và nhà nước ta đánh giá cao về tầm quan trọng của công tác kiểm tra trong công cuộc nâng cao tinh thần lao động của đội ngũ và phát triển sự nghiệp, nó gắn liền với công tác quản lý nhằm bảo đảm thực hiện đúng các đường lối của Đảng và chính sách, pháp luật của nhà nước, giúp cho nhà quản lý kịp thời sửa chữa, giúp đỡ khi có sai phạm.
Trường học là một cơ quan được lập ra nhằm giáo dục học sinh dưới sự giám sát của GV, là nơi giáo dục và đào tạo nguồn nhân lực phục vụ cho xã hội. Chính vì thế, công tác quản lý trường học cần phải được bảo đảm về chất lượng và chú trọng vào các chức năng quản lý đặc thù về giáo dục, trong đó có KTNB. Trong hệ thống các cơ sở giáo dục của nước ta hiện nay, KTNB không còn là một khái niệm mới mẻ, xa lạ. KTNB là hoạt động cần thiết và là cơ sở để đánh giá chất lượng tại các cơ sở giáo dục.
Trong quá trình phát triển của xã hội, giáo dục và đào tạo luôn giữ một vai trò vô cùng quan trọng. Quan tâm phát triển giáo dục là điều không thể thiếu được đối với sự tồn tại, sự phát triển và đi lên của xã hội. Phát triển giáo dục là hoạt động tất yếu và có tính đặc thù của xã hội loài người. Ngay từ thời xa xưa, để duy trì sự tồn tại của mình và để chống chọi với sự khắc nghiệt của thiên nhiên, con người đã phải kết hợp thành từng nhóm và cũng từ đây, quá trình lao động đòi hỏi có sự tổ chức, điều khiển và phối hợp hành động, tức là cần có sự quản lý.
Quản lý nhằm mục đích tạo ra sự hợp lực, chung sức, tạo một thuộc tính mới, một môi trường thuận lợi để đạt được mục tiêu của nhóm, của tập thể. Các Mác đã từng nói: “Tất cả mọi hoạt động lao động trong xã hội, dù là lao động trực tiếp hay lao động chung, khi nào quá trình lao động được tiến hành trên quy mô tương đối lớn thì dù ít hay nhiều cũng cần đến có sự chỉ đạo để điều tiết các cá nhân và thực hiện những nhiệm vụ chung nảy sinh từ sự vận động của hệ thống cơ sở vật chất, khác với những sự vận động của các khí quan độc lập với nó. Một người độc tấu vĩ cầm thì tự mình điều khiển chính mình, nhưng một dàn nhạc thì rất cần phải có người nhạc trưởng” [11]. Đảng Cộng sản Việt Nam đã luôn quan tâm đến sự nghiệp giáo dục ngay từ những ngày đầu thành lập và giữ vai trò lãnh đạo, chỉ đạo.
Trong suốt những chặng đường thăng trầm của lịch sử, Đảng ta luôn coi trọng vai trò của giáo dục trong việc phát triển đất nước và khẳng định vị thế "Giáo dục là quốc sách hàng đầu". Trong Nghị quyết của Hội nghị lần thứ 2 Ban chấp hành Trung ương Đảng khóa VIII đã nêu: “Phải thực sự coi giáo dục, đào tạo là quốc sách hàng đầu” [14], cả xã hội phải chăm lo cho sự nghiệp giáo dục, đào tạo. Ngày nay, giáo dục được coi là nền tảng cho sự phát triển của khoa học kỹ thuật, là tiền đề, là nguồn cội để dân giàu, 7 nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh. Tại Nghị quyết Đại hội Đảng lần thứ X đã nêu bật nội dung: "Tạo được chuyển biến cơ bản về phát triển giáo dục và đào tạo.
Phải phấn đấu để xây dựng một nền giáo dục hiện đại, của nhân dân, do nhân dân và vì nhân dân, bảo đảm sự công bằng về cơ hội học tập cho tất cả mọi người, phải tạo điều kiện cho toàn xã hội được học tập và học tập suốt đời, đáp ứng được yêu cầu của công cuộc công nghiệp hóa và hiện đại hóa đất nước” [15]. Hoạt động quản lý nhà nước về giáo dục và đào tạo là một trong những nhân tố quan trọng góp phần làm cho giáo dục thực sự trở thành quốc sách hàng đầu, là động lực để thúc đẩy công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước. Từ trước đến nay đã có nhiều công trình nghiên cứu về lý luận giáo dục, đặc biệt là về quản lý giáo dục của các nhà nghiên cứu giáo dục trong và ngoài nước: tác giả Đặng Quốc Bảo “Một số khái niệm về quản lý giáo dục - đào tạo”; tác giả Nguyễn Ngọc Quang “Những khái niệm cơ bản về quản lý giáo dục”; tác giả Trần Kiểm “Khoa học quản lý giáo dục - Một số vấn đề lý luận và thực tiễn”; tác giả M.Cônđacốp “Cơ sở lý luận khoa học quản lý giáo dục”;… Các công trình trên có thể xem là cẩm nang cho các nhà quản lý giáo dục các cấp trong lý luận cũng như thực tiễn quản lý giáo dục, quản lý nhà trường. Khi nói đến quản lý nhà trường, các tác giả: Nguyễn Ngọc Quang, Hà Sỹ Hồ, Đặng Quốc Bảo đã nêu lên những nguyên tắc chung của việc quản lý hoạt động dạy - học, từ đó chỉ rõ một số biện pháp quản lý nhà trường, cụ thể: + Trong tập hai của cuốn “Những bài giảng về quản lý trường học” của tác giả Hà Sĩ Hồ (1985) đã nêu rõ quan điểm rằng: “chức năng kiểm tra đặc biệt quan trọng vì quá trình quản lý đòi hỏi những thông tin chính xác, kịp thời về thực trạng của đối tượng quản lý, về việc thực hiện các quyết định đã đề ra, tức là đòi hỏi những liên hệ ngược một cách chính xác, vững chắc giữa các phân hệ quản lý” hay "Quản lý mà không kiểm tra thì quản lý sẽ ít hiệu quả và trở thành quản lý quan liêu" [21].
+ Trong cuốn sách "Những khái niệm cơ bản về lý luận quản lý giáo dục", tác giả Nguyễn Ngọc Quang đã nêu: "Quá trình quản lý được thực hiện qua năm giai đoạn: chuẩn bị kế hoạch hóa, kế hoạch hóa, tổ chức thực hiện, chỉ đạo thực hiện và kiểm tra, trong đó, giai đoạn thứ 5 - giai đoạn kiểm tra là khâu cuối cùng, kết thúc toàn bộ chu trình quản lý. Kiểm tra đã giúp cho người quản lý chuẩn bị các điều kiện theo hướng tích cực cho kỳ kế hoạch tiếp theo. Kiểm tra tốt, đánh giá được đúng đắn thực trạng thì đến những lần xây dựng kế hoạch tiếp theo sẽ thuận lợi hơn, sẽ kế thừa và phát huy được các mặt mạnh, đồng thời phát hiện được những lệch lạc, hạn chế để uốn nắn, loại trừ" [24]. Trên cơ sở đã nghiên cứu, tác giả kết luận: "như vậy, theo lý thuyết Xibecnêtic, kiểm tra giữ vai trò liên hệ nghịch trong 8 quá trình quản lý.
Kiểm tra giúp cho chủ thể quản lý điều khiển một cách tối ưu hệ quản lý. Không có kiểm tra, không có quản lý" [24]. Trong một số bài giảng của các lớp bồi dưỡng thanh tra, cộng tác viên giáo dục của Học viện quản lý giáo dục, trong một số báo cáo tổng kết của các lớp tập huấn về công tác thanh tra giáo dục, bồi dưỡng nghiệp vụ cho cán bộ làm công tác thanh tra chuyên ngành và trên một số bài viết được đăng trên cuốn Tạp chí thông tin Quản lý giáo dục trong những năm gần đây., nhiều tác giả đã rất quan tâm đến các nội dung liên quan đến công tác thanh tra giáo dục. Tuy nhiên, các tác giả chủ yếu đề cập đến các nội dung chung xung quanh hoạt động thanh tra, một GV, đánh giá một nhà trường, quy trình tiến hành một cuộc kiểm tra, thanh tra, giải quyết khiếu nại, tố cáo,… nhưng chưa có nhiều nội dung chỉ đạo, hướng dẫn nội dung, quy trình, cách thức tổ chức hoạt động KTNB của các cơ sở giáo dục.
Vì vậy, việc tổ chức các buổi tập huấn và triển khai công tác KTNB tới các nhà trường gặp không ít khó khăn. Kế thừa những nghiên cứu lý luận của các tác giả đi trước, một số học viên đã có công trình nghiên cứu về chức năng kiểm tra và quản lý hoạt động kiểm tra trong quản lý giáo dục.
