CHƯƠNG 1 CƠ SƠ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG GIÁO DỤC NGOÀI GIỜ LÊN LỚP Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề 1. Trên thế giới Tầm quan trọng của các hoạt động ngoài giờ lên lớp được nhiều nhà giáo dục trên thế giới quan tâm, coi các hoạt động ngoài giờ lên lớp giúp học sinh gắn kiến thức với cuộc sống, các hoạt động này có ý nghĩa quan trọng trong công tác giáo dục thế hệ trẻ. Điều đó được thể hiện ở nhiều công trình nghiên cứu của các nhà giáo dục như: C.Ănghen (1820-1895) người sáng lập ra học thuyết cách mạng XHCN là ông tổ của nền giáo dục hiện đại, xác định mục đích của nền giáo dục XHCN là tạo ra: “con người phát triển toàn diện”.
Muốn vậy phải theo: “phương thức giáo dục kết hợp với lao động sản xuất”. Đây chính là phương thức giáo dục hiện đại [23].Cômenxki ( 1592-1670) được coi là “Ông tổ của nền sư phạm cận đại” đã có đóng góp lớn lao cho nền giáo dục trên thế giới ông đặc biệt quan tâm đến việc kết hợp học tập ở trên lớp và hoạt động ngoài lớp nhằm giải phóng hình thức học tập “Giam hãm trong bốn bức tường” của hệ thống nhà trường giáo hội thời trung cổ. Ông khẳng định “Học tập không phải chỉ lĩnh hội kiến thức trong sách vở mà còn lĩnh hội kiến thức từ bầu trời mặt đất, từ cây sồi, cây dẻ” [09]. 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Thomas More (1478-1535) Nhà giáo dục không tưởng đầu thế kỷ XVI đã đánh giá cao vai trò của lao động đối với con người và đối với xã hội nên giáo dục con người cần phải kết hợp giáo dục nhà trường và giáo dục ngoài nhà trường, trong lao động và hoạt động xã hội [23].
Ở trong nước Trong bối cảnh hiện nay giáo dục các nước đã và đang có những định hướng cơ bản nhằm đào tạo một thế hệ năng động, sáng tạo, có những năng lực chủ yếu như năng lực thích ứng, năng lực tự hoàn thiện, năng lực hợp tác, năng lực hoạt động xã hội…nên việc ra đời chương trình HĐGDNGLL trong thời kỳ đổi mới và tìm những biện pháp có hiệu quả, khả thi để chương trình này trở thành hiện thực là một việc làm cấp thiết trong giai đoạn hiện nay. Tác giả Nguyễn Thị Thành với luận án tiến sĩ đã nghiên cứu “ Các biện pháp tổ chức HĐNGLL cho học sinh trường phổ thông” [30]. Tác giả Nguyễn Thị Thu Huyền với nghiên cứu “ Phát triển giáo dục dân tộc gắn với đổi mới giáo dục” đã nhận định “Nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện học sinh dân tộc, chú trọng giáo dục đạo đức lối sống, bản sắc văn hóa: ngày lễ tết truyền thống các DTTS; hội thi văn hóa- thể thao các trường PTDTNT, sưu tầm văn hóa dân gian và từng bước đưa vao trong trường học” Đối với trường DTNT việc tổ chức các HDGDNGLL mang đặc trưng riêng của vùng miền, tâm lý của học sinh dân tộc mang lại hiệu quả cho giáo dục toàn diện học sinh [21]. Mục tiêu hoạt động ngoài giờ lên lớp là chuẩn bị tiếp tục các hoạt động học tập trên lớp và phát huy những tri thức đã học ở trên lớp, rèn cho học sinh kỹ năng vận dụng tri đã học vào cuộc sống, vào thực tế, bồi dưỡng cho học sinh năng lực hoạt động độc lập, sáng tạo, năng lực tổ chức tập thể, hình thành chủ nghĩa tập thể, phát triển hài hòa nhân cách.
Đỗ Nguyên Hạnh trong công trình nghiên cứu “ một vài hình thức giáo dục học sinh NGLL có hiệu quả” [26] xuất phát từ đặc điểm học sinh ham thích hoạt động NGLL, nhà trường cần tổ chức các hoạt động phù hợp với sở thích của các em. Như vậy đã có không ít các tác giả nghiên cứu về vấn đề HĐGDNGLL nhưng ở nhiều khía cạnh khác nhau, song về góc độ quản lý đối với HĐGDNGLL ở trường PTDTNT THPT Tuần Giáo nói riêng và các trường THPT ở Huyện Tuần 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Giáo là chưa được đề cập có hệ thống, đặc biệt chưa có công trình nào nghiên cứu vấn đề HĐGDNGLL khối DTNT THPT tại Điện Biên. Một số khái niệm cơ bản 1. Quản lý Có nhiều quan điểm khác nhau về QL và tùy thuộc vào các cách tiếp cận, góc độ nghiên cứu và hoàn cảnh xã hội, kinh tế, chính trị.Taylor (1856-1915), người được mệnh danh là cha đẻ của lý luận quản lý khoa học, đã cho rằng cốt lõi trong QL là: “Mỗi loại công việc dù nhỏ nhất đều phải chuyên môn hóa và phải QL chặt chẽ”.
“QL là nghệ thuật biết rõ ràng, chính xác cái gì cần làm và làm cái đó như thế nào bằng phương pháp tốt nhất và rẻ nhất”[11]. Henry Fayol (1841- 1925), cha đẻ của thuyết hành chính thì lại coi QL là một loại công việc đặc thù, khác với các loại công việc khác của xí nghiệp và trở thành một hệ thống độc lập, phát huy tác dụng riêng của nó mà các hệ thống khác của xí nghiệp không thể nào thay thế được. Ông nói về nội hàm của khái niệm QL như sau: “QL tức là lập kế hoạch, tổ chức, chỉ huy, phối hợp và kiểm tra” [14]. Nghiên cứu về khoa học quản lý, các tác giả Nguyễn Quốc Chí và Nguyễn Thị Mỹ Lộc cho rằng: “QL là quá trình đạt đến mục tiêu của tổ chức bằng cách vận động các chức năng kế hoạch hóa, tổ chức chỉ đạo và kiểm tra” [09].
Theo Đặng Vũ Hoạt và Hà Thế Ngữ: “QL là một quá trình định hướng, quá trình có mục tiêu, QL có hệ thống là quá trình tác động đến hệ thống nhằm đạt được những mục tiêu nhất định. Những mục tiêu này đặc trưng cho trạng thái mới của hệ thống mà người QL mong muốn” [22]. Như vậy, những định nghĩa trên đây tuy khác nhau về cách diễn đạt, về góc độ tiếp cận, nhưng các định nghĩa đều đề cập đến bản chất chung của khái niệm QL đó là: + QL bao giờ cũng là một tác động hướng đích, có mục tiêu xác định. + QL là sự tác động tương hỗ, biện chứng giữa chủ thể và khách thể QL.
8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com + QL xét cho đến cùng, bao giờ cũng là QL con người. + QL là sự tác động mang tính chủ quan nhưng phải phù hợp với quy luật khách quan. QL vừa là một khoa học, vừa là một nghệ thuật. Là một khoa học vì các hoạt động QL luôn là một HĐ có tổ chức, có định hướng trên những quy luật, những nguyên tắc và phương pháp hoạt động cụ thể.
Chỉ khi nhận biết đúng các quy luật đó, các đặc điểm của từng cá thể, các đặc trưng tâm lý khác nhau thì tác động của QL mới có kết quả. Mỗi cấp QL cũng cần ứng dụng lý luận chung và lý luận cụ thể cho phù hợp với qui mô tổ chức và đặc thù hoạt động của mình thì những quy luật trong QL mới phát huy tác dụng. Tác động QL thường mang tính tổng hợp gồm nhiều biện pháp khác nhau. Vì vậy, trong QL không thể tuân thủ theo những quy định cứng nhắc mà phải linh hoạt, mềm dẻo.
Quản lý giáo dục Quản lý giáo dục được hiểu như việc thực hiện đầy đủ các chức năng kế hoạch hóa, tổ chức, lãnh đạo, kiểm tra trên toàn bộ các hoạt động giáo dục và tất nhiên cả tài chính và vật chất các hoạt động đó nữa. Do đó quản lý giáo dục là quá trình thực hiện có định hướng và hợp quy luật các chức năng kế hoạch hóa, tổ chức, chỉ đạo và kiểm tra nhằm đạt tới mục tiêu giáo dục đề ra hoặc quản lý giáo dục là quá trình đạt tới mục tiêu trên cơ sở thực hiện có ý thức và hợp quy luật các chức năng kế hoạch hóa, tổ chức, chỉ đạo, kiểm tra [12]. Quản lý giáo dục được nhiều nhà giáo dục và quản lý giáo dục thực tiễn đưa ra các định nghĩa dưới các góc độ khác nhau: Theo tác giả Phạm Minh Hạc: “Quản lý nhà trường hay nói rộng ra là quản lý giáo dục là quản lý hoạt động dạy học nhằm đưa nhà trường từ trạng thái này sang trạng thái khác và dần đạt tới mục tiêu giáo dục đã xác định” [14]. Trong thực tế, Quản lý giáo dục là quá trình tác động có kế hoạch có tổ chức của các cơ quan quản lý giáo dục các cấp tới các thành tố của quá trình dạy học- giáo dục nhằm làm cho hệ giáo dục vận hành có hiệu quả và đạt tới mục tiêu giáo dục nhà nước đề ra Theo tác giả Bush T.(trong tác phẩm Theories of Educcation Management, PCP, london, 1995): “Quản lý giáo dục, một cách khái quát, là sự tác động có tổ chức và hướng đích của chủ thể quản lý giáo dục tới đối tượng quản lý giáo dục 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com theo cách sử dụng các nguồn lực càng có hiệu quả càng tốt nhằm đạt mục tiêu đề ra”[12].
Như vậy quan niệm về quản lý giáo dục có thể có những cách diễn đạt khác nhau, song mỗi cách định nghĩa đều đề cập tới các yếu tố cơ bản: Chủ thể quản lý giáo dục: khách thể quản lý giáo dục, mục tiêu quản lý giáo dục, cách thức và các công cụ. QLGD là những tác động có hệ thống, có khoa học, có ý thức và có mục đích của chủ thể QL lên đối tượng QL là quá trình dạy - học và GD diễn ra tại cơ sở GD. Quản lý nhà trường Quản lý nhà trường là việc người hiệu trưởng xây dựng mục tiêu, kế hoạch, tổ chức, chỉ đạo thực hiện và kiểm tra đánh giá các kết quả đạt được so với yêu cầu và chuẩn mực đề ra trong chương trình giáo dục và nhiệm vụ năm học về chất lượng. Quản lý nhà trường tập trung kiểm soát, bảo đảm và nâng cao chất lượng giáo dục mà trọng tâm là quản lý các hoạt động dạy học và giáo dục diễn ra trong nhà trường và các hoạt động ngoài nhà trường.
Theo Phạm Minh Hạc: “Quản lý nhà trường ở Việt Nam là thực hiện đường lối giáo dục của Đảng trong phạm vi trách nhiệm, đưa nhà trường vận hành theo nguyên lý giáo dục để tiến tới mục tiêu giáo dục, mục tiêu đào tạo với thế hệ trẻ và với từng học sinh” [14]. Như vậy, quản lý nhà trường thực chất là quản lý quá trình lao động sư phạm của thầy, hoạt động học tập của học sinh diễn ra trong quá trình Dạy học - Giáo dục. Có thể nói rằng, quản lý nhà trường thực chất là quá trình Dạy học - Giáo dục.