CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG GIÁO DỤC HƯỚNG NGHIỆP CHO HỌC SINH TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG THEO TIẾP CẬN THAM GIA 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề 1. Các nghiên cứu về hoạt động giáo dục hướng nghiệp (GDHN) cho học sinh Giáo dục hướng nghiệp là một lĩnh vực quan trọng trong hệ thống giáo dục, nhằm giúp cá nhân hiểu rõ bản thân, khám phá lựa chọn nghề nghiệp, và phát triển kỹ năng cần thiết để thành công trong cuộc sống và sự nghiệp. Giáo dục hướng nghiệp sớm trở thành lĩnh vực nghiên cứu đa chiều và quan trọng trong hệ thống giáo dục.
Nó tập trung vào việc phát triển và hỗ trợ các phương pháp, chương trình và dịch vụ giúp người học hiểu rõ về bản thân, tìm hiểu về lựa chọn nghề nghiệp, và phát triển các kỹ năng cần thiết để thành công trong sự nghiệp và cuộc sống. Trên thế giới, hoạt động giáo dục hướng nghiệp cho học sinh theo tiếp cận tham gia có từ hàng trăm năm nay và ngày càng phát triển. Những vấn đề hướng dẫn chọn nghề được đặt ra một cách rộng rãi ở nhiều nước với tính cần thiết của nó vào những năm đầu thế kỷ XX. Để có sự tuyển chọn đích đáng những người lao động cho nhà máy, xí nghiệp, cần phải đưa hướng nghiệp vào trường phổ thông.Crupxkaia, nhà giáo dục học và tâm lý học lỗi lạc người Nga đã từng nêu lên luận điểm “tự do chọn nghề” cho mỗi thanh niên.
Theo bà, thông qua hướng nghiệp, mỗi trẻ em đều phải nhận thức sâu sắc hướng phát triển kinh tế của đất nước, những nhu cầu nào của nền sản xuất cần được thỏa mãn, những nhiệm vụ mà thanh thiếu niên phải đáp ứng trước yêu cầu mà xã hội đề ra trong lĩnh vực lao động sản xuất. Đã có nhiều công trình nghiên cứu về hướng nghiệp và giáo dục hướng nghiệp ở các nước trên thế giới và Việt Nam. Lĩnh vực giáo dục hướng nghiệp đã có lịch sử dài và phát triển liên tục. Con người đã từng sử dụng hướng dẫn nghề nghiệp từ thời kỳ cổ đại.
Theo Rojewski (2017), "Lịch sử của giáo dục hướng nghiệp đã trải qua sự phát triển từ các chương trình hướng nghiệp sơ khai đến các phương pháp hiện đại tập trung vào việc phát 8 triển sự tự quản lý và sự thấu hiểu sâu hơn về bản thân". Lĩnh vực giáo dục hướng nghiệp đã phát triển qua nhiều giai đoạn lịch sử, từ những nỗ lực đầu tiên để cung cấp hướng dẫn nghề nghiệp cho học sinh đến sự phát triển hiện đại với sự nhấn mạnh vào quá trình hướng nghiệp suốt đời [48]. Super (1957) đã đề xuất Mô hình Phát triển Sự Nghiệp, với các giai đoạn phát triển nghề nghiệp từ sớm đến cuối cuộc đời. Ginzberg, Ginsburg, Axelrad, và Herma (1951) đã đưa ra Mô hình Tâm trí của Nghề nghiệp, với các giai đoạn trải qua khám phá, thử nghiệm, và ổn định.
Savickas (2013) đã phát triển Mô hình Nghề nghiệp Hóa và Mô hình Sự thay đổi Nghề nghiệp. Tất cả những mô hình này đề xuất cách tiếp cận khác nhau để hỗ trợ quá trình hướng nghiệp của cá nhân. Các nghiên cứu trong lĩnh vực này đã phát triển và thúc đẩy sự hiểu biết về các mô hình hướng nghiệp khác nhau, bao gồm mô hình quy trình, mô hình linh hoạt, và mô hình tự quản lý, giúp cá nhân xác định và thực hiện lựa chọn nghề nghiệp của họ [45]. Cùng với sự phát triển của công nghệ, giáo dục hướng nghiệp đồng thời đã có những tăng cường trong nghiên cứu về lĩnh vực Khoa học, Công nghệ, Kỹ thuật và Toán học (STEM), hướng nghiên cứu này đang nhận được sự quan tâm đặc biệt.
Menon và Sadler (2016) đã nghiên cứu về cách giáo dục hướng nghiệp có thể khuyến khích học sinh tham gia vào các ngành STEM, đóng góp cho sự phát triển của nguồn nhân lực trong lĩnh vực này. Công nghệ đã thay đổi cách giáo dục hướng nghiệp được thực hiện. Ứng dụng công nghệ thông tin, phần mềm hướng nghiệp, và các nền tảng trực tuyến đã giúp cải thiện việc cung cấp thông tin về nghề nghiệp và tư vấn cho học sinh và sinh viên [46]. Nghiên cứu của Savickas, M.
(2015) đã tập trung vào sự đa dạng trong lựa chọn nghề nghiệp và cơ hội công bằng. Họ đề cập đến tầm quan trọng của việc đảm bảo rằng mọi người, không kể giới tính, chủng tộc, hoặc khả năng, có cơ hội tiếp cận các ngành nghề và công việc mà họ mong muốn [47]. Hướng dẫn và tư vấn nghề nghiệp đóng vai trò quan trọng trong việc hỗ trợ học sinh và sinh viên trong việc định hình sự nghiệp của họ. Nghiên cứu này tập trung vào việc đánh giá và cải thiện hiệu quả của các dịch vụ tư vấn nghề nghiệp [43].
Một số các nghiên cứu khác tập trung vào cách cá nhân xây dựng và quản lý 9 sự nghiệp của họ trong suốt cuộc đời. Nó bao gồm việc xây dựng kế hoạch sự nghiệp, phát triển kỹ năng, và thích nghi với sự thay đổi trong thị trường lao động [42]. Bên cạnh đó, giáo dục hướng nghiệp ngày nay cũng tập trung vào việc cung cấp trải nghiệm thực tế thông qua thực tập và hợp tác với sự tham gia của các doanh nghiệp và tổ chức. Điều này giúp học sinh và sinh viên áp dụng kiến thức và kỹ năng của họ trong môi trường thực tế và tạo cơ hội tiếp xúc với ngành nghề cụ thể, đồng thời phát huy nguồn lực từ cộng đồng xã hội [44].
Với nguyên tắc giáo dục thường xuyên, giáo dục trung học có thể gắn với phạm vi học suốt đời theo ba nguyên tắc cơ bản: đa dạng hóa các khóa học; phát triển xen kẽ giữa chương trình học và hoạt động nghề nghiệp hoặc xã hội và nghiên cứu cải tiến chất lượng. Trong khi giáo dục cơ sở phải đáp ứng nhu cầu học tập thông thường của dân cư, thì giáo dục trung học có nhiệm vụ làm cho tất cả tài năng của học sinh bộc lộ và nở rộ. Nói cách khác, cần phải quan tâm hơn nữa đến chất lượng và đến việc chuẩn bị cho cuộc sống trong một thế giới biến động nhanh, thường là những thay đổi về công nghệ. Giáo dục trung học là giai đoạn mà thế hệ trẻ lựa chọn cho mình con đường bước vào cuộc sống lao động thật sự.
Hướng nghiệp tạo điều kiện cho học sinh lựa chọn một trong nhiều con đường khác nhau. Các hệ thống giáo dục cần phải được thiết kế dù linh hoạt để tính đến sự khác biệt cá nhân trong việc tổ chức các mô hình học tập, tạo cầu nối cho những người bị gián đoạn học tập có thể trở lại học theo hình thức chính quy. Việc lựa chọn con đường riêng biệt của giáo dục nghề hay giáo dục phổ thông cần phải dựa trên những đánh giá thận trọng về điểm mạnh và điểm yếu của học sinh. Nói cách khác, hướng nghiệp đòi hỏi sự đánh giá dựa trên việc kết hợp những tiêu chí về giáo dục và dự báo về nhân cách tương lai.
Nhà trường phải có khả năng vẽ lên một bức tranh rõ nét nhất về khả năng của mỗi học sinh. Vì vậy, cần phải có những nhà tư vấn hướng nghiệp chuyên môn để giúp học sinh lựa chọn khóa học thích hợp (có tính đến chu cầu của thị trường lao động), dự báo những khó khăn trong học tập và giúp giải quyết những vấn đề xã hội khi cần thiết. Nghiên cứu về quản lý hoạt động giáo dục hướng nghiệp cho học sinh Trong những năm gần đây, một số nhà nghiên cứu như Đặng Danh Ánh, Phạm Tất Dong, Quang Dương, Nguyễn Văn Hộ,. đã đề cập đến nhiều khía cạnh trong công tác QLGDHN cho học sinh THPT.
Tác giả Hoàng Trang (2020) đã có bài viết với tiêu đề “Quản lý hoạt động giáo dục hướng nghiệp cho học sinh theo tiếp cận tham gia tại các trung tâm kỹ thuật tổng hợp – hướng nghiệp” [40]. Bài viết nêu một số vấn đề về lý luận về quản lý hoạt động giáo dục hướng nghiệp cho học sinh theo tiếp cận tham gia tại các trung tâm kỹ thuật tổng hợp – hướng nghiệp và đề xuất một số phương thức quản lý giáo dục hướng nghiệp tại các trung tâm này nhằm thực hiện tốt công tác hướng nghiệp và dạy nghề. Kế thừa những nghiên cứu lý luận này đã có một số công trình nghiên cứu của các học viên về công tác GDHN cho học sinh THPT. Tác giả Bùi Việt Phú (2003): “Tổ chức giáo dục hướng nghiệp cho học sinh theo tiếp cận tham gia phổ thông theo tinh thần xã hội hoá” [39].
Luận án tiến sĩ Khoa học giáo dục, Đại học Quốc gia Hà Nội; Tác giả Phạm Văn Liêm (2004): “Một số biện pháp quản lý công tác giáo dục hướng nghiệp cho học sinh theo tiếp cận tham gia phổ thông trung học tại Trung tâm Kỹ thuật tổng hợp - Hướng nghiệp số 3 Hà Nội” [38]. Luận văn thạc sỹ Khoa học giáo dục, Đại học Sư phạm Hà Nội; Tác giả Nguyễn Thế Tuân (2008): “Biện pháp quản lý công tác giáo dục hướng nghiệp cho học sinh theo tiếp cận tham gia trung học phổ thông tại Trung tâm Kỹ thuật tổng hợp - Hướng nghiệp Bắc Ninh” [41]. Các nghiên cứu nói trên đã đề xuất một số biện pháp quản lý trong đó đặc biệt coi trọng việc phát huy sự tham gia, đóng góp các ý tưởng, nguồn lực để giáo dục hướng nghiệp cho học sinh theo tiếp cận tham gia phổ thông đạt hiệu quả. Tóm lại, trên lĩnh vực GDHN cho học sinh THPT, nhìn chung các công trình của các tác giả đều tập trung vào cơ sở lý thuyết và thực tiễn của giáo dục hướng nghiệp với mục đích, ý nghĩa, nội dung, hình thức hướng nghiệp cho học sinh theo tiếp cận tham gia phổ thông.
Với những đặc trưng đa chiều của GDHN, theo hướng tiếp cận tham gia được một số công trình nghiên cứu nghiên cứu đánh giá là hướng đi phù hợp và hiệu quả đối với thực tiễn. Mặc dù vậy những kết quả nghiên cứu vẫn 11 chịu sự chi phối của những đặc trưng về điều kiện từng địa phương, nhà trường cụ thể. Đối với giáo dục hướng nghiệp trên địa bàn huyện Thủy Nguyên, thành phố Hải Phòng cho đến nay chưa có công trình nào nghiên cứu nào về hoạt động quản lý GDHN cho học sinh THPT theo hướng tiếp cận tham gia được thực hiện. Vì vậy nghiên cứu này được triển khai sẽ có đóng góp thiết thực vào phân luồng, hướng nghiệp cho HS THPT nhằm hướng tới phát triển kinh tế tại địa phương.
Giáo dục hướng nghiệp cho học sinh theo tiếp cận tham gia theo hướng tiếp cận tham gia 1.