Quản lý hoạt động dạy học môn Sinh học theo hướng trải nghiệm ở các trường trung học phổ thông thành phố Yên Bái - tỉnh Yên Bái

Luận văn quản lý dạy học môn Sinh học theo hướng trải nghiệm tại các trường THPT thành phố Yên Bái

• Tác giả: Nguyễn Thùy Hương
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Thị Thanh
• Trường học: Trường Đại học Sư phạm - Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Quản lý giáo dục
• Đề tài: Quản lý hoạt động dạy học môn Sinh học theo hướng trải nghiệm ở các trường trung học phổ thông thành phố Yên Bái - tỉnh Yên Bái
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Thái Nguyên

Tóm tắt

I. Tổng quan quản lý dạy học môn Sinh học theo hướng trải nghiệm

Dạy học theo hướng trải nghiệm là phương thức giáo dục hiện đại. Phương pháp này đặt học sinh vào vị trí chủ thể của nhận thức. Học sinh trực tiếp thao tác, quan sát và rút ra quy luật sinh học. Môn Sinh học tại bậc trung học phổ thông có tính thực nghiệm rất cao. Kiến thức trải rộng từ cấp độ tế bào, cơ thể đến hệ sinh thái. Do đó, việc gắn lý thuyết sách giáo khoa với thực tiễn môi trường sống mang lại hiệu quả lớn. Quản lý dạy học môn Sinh học theo hướng trải nghiệm tại các trường THPT TP Yên Bái đóng vai trò điều phối chiến lược. Cán bộ quản lý định hướng mục tiêu môn học rõ ràng. Kế hoạch giảng dạy bám sát khung chương trình giáo dục phổ thông mới. Công tác quản lý bảo đảm phân bổ hợp lý nguồn lực cơ sở vật chất. Nhà trường hỗ trợ giáo viên xây dựng các chủ đề liên môn. Học sinh được tham gia các buổi học thực địa tại địa phương. Sự điều hành khoa học giúp nâng cao tính chủ động của giáo viên và học sinh. Toàn bộ chu trình quản lý tạo môi trường giáo dục sinh động, gắn tri thức với đời sống hàng ngày.

1.1. Bản chất của dạy học Sinh học theo hướng trải nghiệm

Dạy học trải nghiệm môn Sinh học chuyển trọng tâm từ truyền thụ sang kiến tạo. Học sinh tự chiếm lĩnh tri thức thông qua hoạt động thực tế. Các em làm thí nghiệm sinh hóa, phân tích mô thực vật và mổ giải phẫu tiêu bản. Quá trình này hình thành kỹ năng tư duy khoa học độc lập. Học sinh đối chiếu hiện tượng quan sát được với nguyên lý trong sách giáo khoa. Cách tiếp cận này kích thích trí tò mò tự nhiên. Kiến thức ghi nhớ sâu sắc và bền vững hơn. Giáo viên chỉ giữ vai trò thiết kế bối cảnh, cố vấn và gợi mở. Mô hình học tập này giúp đào tạo những công dân có tư duy giải quyết vấn đề thực tế.

1.2. Mục tiêu quản lý hoạt động dạy học trải nghiệm

Quản lý hoạt động trải nghiệm nhằm chuẩn hóa quy trình sư phạm trong trường phổ thông. Mục tiêu đầu tiên là thống nhất nhận thức của đội ngũ giáo viên bộ môn. Ban giám hiệu chỉ đạo xây dựng khung phân phối chương trình phù hợp. Việc quản lý tạo cơ chế phối hợp nhịp nhàng giữa tổ chuyên môn và phụ huynh. Nhà trường bảo đảm an toàn tuyệt đối cho học sinh khi tham quan sinh thái. Nguồn kinh phí và trang thiết bị thực hành được giám sát chặt chẽ. Hiệu trưởng đánh giá đúng năng lực giảng dạy thực tế của từng giáo viên. Từ đó, nhà trường nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện môn Sinh học.

II. Thực trạng quản lý dạy học môn Sinh học theo hướng trải nghiệm

Khảo sát tại các trường THPT TP Yên Bái phản ánh bức tranh thực trạng rõ nét. Cán bộ quản lý và giáo viên đều nhận thức cao về tầm quan trọng của dạy học trải nghiệm. Điểm trung bình đánh giá mức độ cần thiết đạt mức 3.36 trên thang điểm 4. Đa số giáo viên thừa nhận phương pháp này giúp học sinh kết nối lý thuyết với thực tiễn. Tuy nhiên, khâu triển khai thực tế bộc lộ nhiều khó khăn nan giải. Kế hoạch dạy học trải nghiệm thường mang tính hình thức. Nhiều trường thiếu phòng thí nghiệm đạt chuẩn kỹ thuật. Dụng cụ quang học và hóa chất phục vụ môn Sinh học còn thiếu thốn. Một số giáo viên vẫn giữ thói quen truyền thụ lý thuyết một chiều do áp lực điểm số thi cử. Việc tổ chức học tập ngoài trời đối mặt rào cản về kinh phí và phương tiện di chuyển. Đội ngũ giáo viên chưa được tập huấn bài bản về kỹ năng thiết kế chuyên đề trải nghiệm. Khâu kiểm tra và đánh giá học sinh trong hoạt động thực hành còn lúng túng. Cơ chế phối hợp giữa nhà trường, cơ sở sản xuất nông nghiệp và phụ huynh chưa đồng bộ.

2.1. Nhận thức của cán bộ quản lý và giáo viên bộ môn

Cán bộ quản lý tại TP Yên Bái thể hiện quan điểm cởi mở với đổi mới giáo dục. Đa phần nhận định trải nghiệm tạo cơ hội cho học sinh bộc lộ năng lực tự chủ. Giáo viên bộ môn nhận thấy sự tiến bộ rõ rệt về kỹ năng quan sát của học sinh. Tuy nhiên, mức độ nhận thức chưa chuyển hóa thành hành động quyết liệt. Một bộ phận giáo viên lo ngại việc tổ chức trải nghiệm làm giảm thời lượng ôn thi tốt nghiệp. Tư duy coi trọng điểm số lý thuyết vẫn chiếm ưu thế tại các khối lớp cuối cấp. Sự mâu thuẫn giữa nhận thức tích cực và áp lực học tập thực tế kìm hãm đổi mới giảng dạy.

2.2. Hạn chế về cơ sở vật chất và kinh phí thực hiện

Cơ sở vật chất là điểm nghẽn lớn nhất của các trường THPT tại Yên Bái. Phòng học chức năng Sinh học tại nhiều trường chưa đạt tiêu chuẩn kỹ thuật. Thiết bị kính hiển vi, tiêu bản tế bào và mẫu vật giải phẫu thường cũ hỏng. Hóa chất xét nghiệm sinh hóa cơ bản không đủ số lượng cho học sinh thực hành theo nhóm nhỏ. Quỹ tài chính phục vụ học tập dã ngoại rất hạn chế. Ban giám hiệu gặp áp lực lớn trong việc huy động nguồn vốn xã hội hóa giáo dục. Chi phí thuê phương tiện di chuyển đến các vườn thực vật hay trang trại sinh thái vượt khả năng của phụ huynh. Thiếu thốn tài chính khiến nhiều kế hoạch trải nghiệm thực địa bị hủy bỏ.

III. Giải pháp quản lý dạy học môn Sinh học theo hướng trải nghiệm

Nâng cao hiệu quả dạy học Sinh học đòi hỏi hệ thống giải pháp đồng bộ. Cán bộ quản lý phải đổi mới tư duy điều hành chuyên môn. Nhà trường cần chủ động phân cấp quyền tự chủ cho tổ bộ môn. Giáo viên xây dựng kế hoạch trải nghiệm gắn liền đặc thù sinh thái địa phương tỉnh Yên Bái. Việc khai thác hệ sinh thái hồ Thác Bà và vùng chè Suối Giàng tạo nguồn tư liệu sống động. Cán bộ quản lý cần tăng cường bồi dưỡng năng lực tổ chức dạy học trải nghiệm cho giáo viên. Nhà trường tổ chức các buổi hội thảo chuyên môn và tiết thao giảng chuyên đề. Ban giám hiệu thiết lập quy trình kiểm tra đánh giá theo định hướng phát triển phẩm chất. Học sinh được đánh giá thông qua sản phẩm thu hoạch và dự án học tập. Nhà trường đẩy mạnh huy động vốn đầu tư trang thiết bị thí nghiệm hiện đại. Mô hình liên kết giữa trường học và các hợp tác xã nông nghiệp sạch mở rộng không gian học tập thực tế. Cơ chế phối hợp chặt chẽ này bảo đảm hoạt động giáo dục đạt hiệu quả thực chất và lâu dài.

3.1. Đổi mới kế hoạch dạy học gắn với thực tiễn địa phương

Tổ chuyên môn Sinh học cần rà soát lại toàn bộ chương trình giáo dục. Giáo viên tích hợp các bài học về đa dạng sinh học với hệ sinh thái địa phương Yên Bái. Các chuyến đi thực tế tìm hiểu rừng Hoàng Liên Sơn hoặc đồi chè mang lại kiến thức trực quan sâu sắc. Ban giám hiệu phê duyệt kế hoạch dạy học theo hướng linh hoạt về thời lượng. Các chuyên đề trải nghiệm được lồng ghép trong khung giờ sinh hoạt ngoại khóa. Học sinh tự tay thu thập mẫu lá cây, phân tích nguồn nước và ghi chép nhật ký sinh thái. Quá trình học tập ngoài thực địa kích thích lòng yêu thiên nhiên và ý thức bảo vệ môi trường của học sinh.

3.2. Đa dạng hóa phương thức kiểm tra đánh giá năng lực

Cán bộ quản lý cần chỉ đạo chuyển đổi hình thức đánh giá kết quả học tập. Điểm số bài thi viết không còn là thước đo duy nhất của môn Sinh học. Giáo viên bổ sung tiêu chí đánh giá kỹ năng thực hành và thái độ hợp tác nhóm. Học sinh báo cáo kết quả trải nghiệm qua bài thuyết trình, sơ đồ tư duy hoặc video tư liệu. Giáo viên sử dụng bảng kiểm rubrics để chấm điểm các dự án nghiên cứu môi trường. Phương pháp này tạo sự công bằng và khuyến khích năng lực sáng tạo của từng học sinh. Quá trình tự đánh giá giúp học sinh nhận ra điểm mạnh và điểm yếu cá nhân. Đổi mới kiểm tra thúc đẩy học sinh chủ động học tập.

IV. Kết luận và ứng dụng quản lý dạy học môn Sinh học trải nghiệm

Đổi mới quản lý dạy học môn Sinh học theo hướng trải nghiệm là xu thế giáo dục tất yếu. Phương thức này đáp ứng toàn diện mục tiêu của Chương trình Giáo dục phổ thông 2018. Học sinh tại các trường THPT TP Yên Bái có cơ hội chuyển hóa tri thức lý thuyết thành năng lực hành động. Các bài học sinh thái, di truyền và vi sinh vật trở nên gần gũi với đời sống sản xuất. Công tác quản lý đồng bộ từ cấp sở đến từng trường học là nhân tố quyết định thành công. Lãnh đạo nhà trường cần tiếp tục hoàn thiện hành lang chính sách hỗ trợ hoạt động ngoại khóa. Việc đầu tư trang thiết bị phòng thí nghiệm cần được ưu tiên trong kế hoạch dài hạn. Các trường phải chủ động liên kết với doanh nghiệp nông nghiệp công nghệ cao và viện nghiên cứu lâm nghiệp. Đội ngũ giáo viên cần không ngừng nâng cao nghiệp vụ tổ chức trải nghiệm sáng tạo. Việc áp dụng đồng bộ các giải pháp này góp phần nâng cao chất lượng nguồn nhân lực trẻ cho tỉnh Yên Bái.

4.1. Khả năng nhân rộng mô hình tại các cơ sở giáo dục

Mô hình quản lý dạy học trải nghiệm môn Sinh học có tính ứng dụng cao. Quy trình quản lý này dễ dàng chuyển giao cho các trường trung học phổ thông lân cận. Các huyện vùng cao của tỉnh Yên Bái có thể tận dụng lợi thế địa hình đồi rừng phong phú để tổ chức học tập thực địa. Ban giám hiệu các trường cần linh hoạt điều chỉnh quy mô hoạt động cho phù hợp ngân sách. Việc chia sẻ học liệu số và giáo án chuyên đề giữa các trường giảm bớt gánh nặng soạn giảng cho giáo viên. Tinh thần cộng tác liên trường tạo sức mạnh tập thể vững chắc. Sự lan tỏa mô hình thúc đẩy phong trào đổi mới giáo dục Sinh học trên toàn địa bàn tỉnh.

4.2. Khuyến nghị chính sách cho ngành giáo dục Yên Bái

Sở Giáo dục và Đào tạo tỉnh Yên Bái cần ban hành hướng dẫn chi tiết về cơ chế tài chính cho dạy học trải nghiệm. Ngành giáo dục địa phương cần bổ sung kinh phí mua sắm vật tư tiêu hao và thiết bị thí nghiệm định kỳ. Các trường cần được hỗ trợ kết nối với trung tâm khuyến nông và vườn ươm lâm nghiệp. Việc tổ chức các khóa tập huấn phương pháp sư phạm trải nghiệm cho giáo viên cần diễn ra thường xuyên. Ngành giáo dục cần có chính sách biểu dương, khen thưởng các sáng kiến dạy học thực tiễn xuất sắc. Sự quan tâm và hỗ trợ chính sách kịp thời sẽ tạo động lực lớn cho đội ngũ nhà giáo yên tâm cống hiến.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Đổi mới căn bản và toàn diện giáo dục theo định hướng phát triển năng lực người học đang là trọng tâm cốt lõi của ngành giáo dục Việt Nam. Tại thành phố Yên Bái, tỉnh Yên Bái, quy mô giáo dục trung học phổ thông năm học 2020 - 2021 ghi nhận 2.957 học sinh phân bổ tại 3 trường công lập trọng điểm. Tuy nhiên, việc chuyển dịch phương thức giảng dạy từ truyền thụ lý thuyết một chiều sang tổ chức hoạt động trải nghiệm thực tế vẫn gặp nhiều rào cản. Các hoạt động trải nghiệm hiện nay chủ yếu mang tính phong trào, lồng ghép đơn giản vào các chuyến tham quan ngoại khóa mà chưa được thiết kế bài bản theo chuẩn đầu ra môn học.

Xuất phát từ thực tiễn trên, luận văn tập trung nghiên cứu công tác quản lý hoạt động dạy học môn Sinh học theo hướng trải nghiệm tại 3 trường trung học phổ thông: THPT Nguyễn Huệ, THPT Lý Thường Kiệt và THPT Hoàng Quốc Việt. Mục tiêu nghiên cứu nhằm hệ thống hóa cơ sở lý luận, khảo sát đánh giá thực trạng quản lý và đề xuất 5 nhóm biện pháp quản lý khả thi. Luận văn tiến hành thu thập số liệu thực tế từ tháng 12 năm 2020 đến tháng 02 năm 2021, kết hợp hồi cứu hồ sơ chuyên môn giai đoạn 2018 - 2020. Ý nghĩa nghiên cứu thể hiện qua việc hiện thực hóa chỉ tiêu 12% thời lượng trải nghiệm thực hành trong tổng số 70 tiết môn Sinh học mỗi năm theo chương trình giáo dục phổ thông mới, giảm tỷ lệ 3,31% học sinh yếu kém và nâng cao năng lực ứng dụng khoa học đời sống cho toàn thể học sinh.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Khung lý thuyết của đề tài được xây dựng trên nền tảng chu trình học tập trải nghiệm của David Kolb và mô hình nghiên cứu hành động của Kurt Lewin. Chu trình David Kolb chỉ rõ việc học tập đạt hiệu quả cao nhất khi trải qua 4 giai đoạn nối tiếp: kinh nghiệm cụ thể, quan sát phản chiếu, khái niệm hóa trừu tượng và thử nghiệm tích cực. Kết hợp với quan điểm của Kurt Lewin về mối quan hệ giữa nhận thức cá nhân và giải quyết nhiệm vụ thực tế, luận văn khẳng định triết lý giáo dục của John Dewey: "học đi đôi với hành, giáo dục kết hợp với lao động sản xuất".

Về mặt lý luận quản lý giáo dục, đề tài chuẩn hóa 4 khái niệm trung tâm: hoạt động dạy học, dạy học theo hướng trải nghiệm, quản lý hoạt động dạy học và năng lực sinh học cốt lõi. Dạy học Sinh học theo hướng trải nghiệm là quá trình giáo viên tổ chức cho học sinh tương tác trực tiếp với vật mẫu, môi trường sống và quy trình kỹ thuật. Cơ sở pháp lý xuyên suốt của luận văn căn cứ vào Nghị quyết số 29-NQ/TW, Nghị quyết số 88/2014/QH13 của Quốc hội và Thông tư số 32/2018/TT-BGDĐT của Bộ Giáo dục và Đào tạo. Theo đó, chương trình Sinh học trung học phổ thông phân bổ 70 tiết học chính khóa mỗi lớp cùng 35 tiết chuyên đề tự chọn, trong đó nội dung thực hành và trải nghiệm chiếm đúng 12% thời lượng toàn cấp. Mạch kiến thức phân bổ đều 29,33% cho mỗi nội dung về sinh học tế bào, sinh học cơ thể và cấp độ trên cơ thể.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của luận văn được thu thập từ 36 khách thể khảo sát trực tiếp, bao gồm 11 cán bộ quản lý cấp trường, 15 tổ trưởng hoặc tổ phó chuyên môn và 10 giáo viên giảng dạy môn Sinh học tại 3 trường trung học phổ thông thành phố Yên Bái. Đồng thời, đề tài tổng hợp kết quả học tập của 2.957 học sinh trong học kỳ I năm học 2020 - 2021. Phương pháp chọn mẫu được áp dụng là chọn mẫu toàn bộ có chủ đích đối với đội ngũ cán bộ quản lý và giáo viên Sinh học tại địa bàn khảo sát, bảo đảm độ bao phủ 100% các chủ thể trực tiếp tham gia quản lý và giảng dạy môn học.

Luận văn kết hợp phương pháp nghiên cứu lý luận với các phương pháp nghiên cứu thực tiễn: quan sát sư phạm, phỏng vấn sâu chuyên gia và điều tra bằng phiếu hỏi cấu trúc. Thang đo Likert 4 mức độ từ 1,00 đến 4,00 điểm được áp dụng để lượng hóa các tiêu chí khảo sát, phân chia từ mức chưa tốt đến mức tốt. Lý do lựa chọn kết hợp thống kê toán học và phỏng vấn định tính nhằm bảo đảm tính khách quan, đo lường chính xác các tham số định lượng đồng thời giải thích thấu đáo các nguyên nhân quản lý từ bối cảnh giáo dục địa phương. Tiến độ nghiên cứu diễn ra từ tháng 12 năm 2020 đến tháng 02 năm 2021, bảo đảm độ tin cậy và tính thời sự cao.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Khảo sát thực trạng cho thấy nhận thức của cán bộ quản lý và giáo viên về tầm quan trọng của dạy học trải nghiệm đạt mức cao nhưng chưa đồng đều ở các khía cạnh kỹ năng. Cụ thể, tiêu chí nhận thức về việc kết nối kiến thức lý thuyết với thực tiễn đạt điểm trung bình 3,36, xếp thứ 1 ở mức tốt. Ngược lại, tiêu chí tổ chức hoạt động hình thành tư duy phản biện và năng lực hợp tác chỉ đạt điểm trung bình 2,97, dừng lại ở mức khá.

Kết quả học tập môn Sinh học học kỳ I năm học 2020 - 2021 phản ánh sự phân hóa rõ rệt giữa các trường. Trường THPT Nguyễn Huệ dẫn đầu với tỷ lệ học sinh giỏi đạt 35,32% tương ứng 436 học sinh trên tổng số 1.236 học sinh. Trường THPT Lý Thường Kiệt đạt tỷ lệ học sinh giỏi 21,3% với 206 trên 965 học sinh, đồng thời còn 3,31% học sinh xếp loại yếu tương ứng 32 em. Trường THPT Hoàng Quốc Việt đạt tỷ lệ học sinh giỏi thấp nhất với 17,5% tương ứng 132 trên 756 học sinh.

Hạ tầng cơ sở vật chất phục vụ hoạt động trải nghiệm bộc lộ sự thiếu hụt nghiêm trọng. Toàn thành phố chỉ có 2 trên 3 trường có phòng học bộ môn Sinh học chuyên biệt, riêng trường THPT Lý Thường Kiệt hoàn toàn không có phòng bộ môn. Tỷ lệ phòng học trang bị máy chiếu chỉ đạt từ 44,4% đến 50%, cụ thể THPT Hoàng Quốc Việt có 8 trên 18 phòng, THPT Lý Thường Kiệt có 12 trên 24 phòng và THPT Nguyễn Huệ có 15 trên 30 phòng. Đội ngũ giáo viên gồm 10 người có cơ cấu độ tuổi ổn định với khoảng 70% từ 30 đến 40 tuổi, trong đó trường Nguyễn Huệ và Lý Thường Kiệt đều chiếm 75%, nhưng năng lực công nghệ và phương pháp tổ chức trải nghiệm ngoài lớp học vẫn còn nhiều hạn chế.

Thảo luận kết quả

Sự chênh lệch về chất lượng học tập và năng lực thực hành giữa các trường bắt nguồn từ khâu quản lý thực thi kế hoạch. Việc lập kế hoạch dạy học trải nghiệm tại một số đơn vị còn rập khuôn, thiếu tiêu chí kiểm tra đánh giá quá trình và chưa dành kinh phí thỏa đáng cho hoạt động thực địa. Kết quả này tương đồng với các nghiên cứu giáo dục phổ thông gần đây, khi nhấn mạnh rằng nếu cán bộ quản lý chỉ dừng lại ở việc ban hành văn bản mà thiếu kiểm tra dự giờ thực tế thì dạy học trải nghiệm dễ rơi vào hình thức.

Dữ liệu khảo sát của luận văn có thể được biểu diễn trực quan thông qua biểu đồ cột kép so sánh tỷ lệ học sinh khá giỏi giữa 3 trường, kết hợp biểu đồ mạng nhện radar 4 trục thể hiện sự tương quan giữa 4 chức năng quản lý: lập kế hoạch, tổ chức, chỉ đạo và giám sát đánh giá. Bảng thống kê đối sánh trang thiết bị dạy học cũng làm nổi bật điểm nghẽn hạ tầng. Nhận diện rõ các chỉ số này giúp cấp quản lý thấy được sự cần thiết phải chuẩn hóa quy trình chỉ đạo chuyên môn gắn liền với cải thiện điều kiện giảng dạy.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm nâng cao chất lượng dạy học môn Sinh học theo hướng trải nghiệm, luận văn đề xuất 5 biện pháp quản lý đồng bộ sau:

Thứ nhất, tổ chức bồi dưỡng nâng cao nhận thức và năng lực sư phạm trải nghiệm cho 100% giáo viên dạy môn Sinh học. Ban giám hiệu các trường chủ trì phối hợp với chuyên gia đại học sư phạm triển khai các hội thảo chuyên đề trong học kỳ I năm học 2021 - 2022, hướng dẫn giáo viên kỹ thuật thiết kế bài học trải nghiệm và phương pháp đánh giá theo năng lực.

Thứ thứ hai, chỉ đạo tổ chuyên môn xây dựng tối thiểu 3 chuyên đề dạy học trải nghiệm liên môn mỗi năm học. Tổ trưởng chuyên môn dẫn dắt các nhóm giáo viên rà soát chương trình, tích hợp nội dung công nghệ sinh học nông nghiệp sạch và bảo vệ môi trường sông Hồng, bảo đảm thời lượng trải nghiệm đạt tối thiểu 12% theo đúng Thông tư số 32/2018/TT-BGDĐT.

Thứ ba, tổ chức và chỉ đạo đổi mới phương pháp, đa dạng hóa hình thức dạy học trải nghiệm. Ban giám hiệu chỉ đạo giáo viên triển khai phương pháp dạy học theo dự án, thí nghiệm thực hành tại chỗ và tham quan thực địa tại các cơ sở ươm giống cây trồng địa phương, đặt mục tiêu nâng tỷ lệ học sinh khá giỏi lên trên 80% và giảm tỷ lệ học sinh yếu xuống dưới 1% trước năm 2023.

Thứ tư, tăng cường giám sát, kiểm tra và đổi mới công tác đánh giá kết quả học tập. Ban giám hiệu và tổ chuyên môn thực hiện kiểm tra hồ sơ bài giảng định kỳ 2 lần mỗi học kỳ, yêu cầu giáo viên áp dụng 100% hình thức đánh giá quá trình thông qua nhật ký học tập, bảng kiểm quan sát và báo cáo thu hoạch nhóm thay vì chỉ dùng bài kiểm tra viết truyền thống.

Thứ năm, đảm bảo nguồn lực cơ sở vật chất và tài chính phục vụ dạy học trải nghiệm. Ban giám hiệu các trường chủ động tham mưu Sở Giáo dục và Đào tạo cùng Ủy ban nhân dân tỉnh Yên Bái phân bổ ngân sách trang bị phòng học bộ môn chuẩn cho trường THPT Lý Thường Kiệt và nâng tỷ lệ phòng học có máy chiếu, bảng tương tác lên 100% trong giai đoạn 2021 - 2023.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung và kết quả nghiên cứu của luận văn mang lại giá trị thực tiễn sâu sắc cho 4 nhóm đối tượng chính:

Cán bộ quản lý trường trung học phổ thông bao gồm hiệu trưởng và phó hiệu trưởng: Tài liệu cung cấp cẩm nang thực hành về quy trình 4 bước quản lý dạy học trải nghiệm, hỗ trợ hiệu trưởng thiết kế kế hoạch giáo dục nhà trường, phân bổ thời khóa biểu 70 tiết môn Sinh học và thiết lập tiêu chí đánh giá giờ dạy khoa học.

Giáo viên giảng dạy bộ môn Sinh học: Luận văn là tài liệu tham khảo giá trị giúp giáo viên nắm bắt các bước chuyển hóa lý thuyết thành chu trình trải nghiệm 4 giai đoạn, ứng dụng các phương pháp dạy học theo dự án và xây dựng phiếu đánh giá tiêu chí cho học sinh.

Học viên cao học và nhà nghiên cứu chuyên ngành Quản lý giáo dục: Công trình cung cấp hệ thống cơ sở lý luận chuẩn mực, khung bảng hỏi khảo sát thực nghiệm 36 đối tượng quản lý và phương pháp xử lý số liệu thống kê toán học, làm tiền đề mở rộng nghiên cứu sang các môn học khác.

Cán bộ chỉ đạo chuyên môn tại Sở Giáo dục và Đào tạo: Báo cáo thực trạng tại 3 trường trung học phổ thông là căn cứ thực tế xác đáng giúp các nhà hoạch định chính sách xây dựng kế hoạch bồi dưỡng giáo viên toàn tỉnh và phân bổ ngân sách thiết bị giáo dục đồng bộ.

Câu hỏi thường gặp

Việc quản lý dạy học môn Sinh học theo hướng trải nghiệm tại thành phố Yên Bái mang lại lợi ích trọng tâm nào? Hoạt động này giúp kết nối kiến thức hàn lâm với thực tế sản xuất tại địa phương. Quản lý tốt giúp chuẩn hóa 12% thời lượng trải nghiệm theo quy định, thu hẹp khoảng cách chất lượng giữa các trường và phát triển năng lực tự chủ cho 2.957 học sinh trung học phổ thông.

Mẫu khảo sát 36 cán bộ quản lý và giáo viên có bảo đảm độ tin cậy khoa học không? Quy mô mẫu hoàn toàn bảo đảm tính đại diện khoa học. Số lượng 36 khách thể bao gồm 11 cán bộ quản lý, 15 tổ trưởng chuyên môn và 10 giáo viên giảng dạy môn Sinh học, chiếm 100% tổng số nhân sự trực tiếp quản lý và dạy học môn Sinh học của cả 3 trường trung học phổ thông trên địa bàn thành phố Yên Bái.

Vì sao trường THPT Nguyễn Huệ đạt tỷ lệ học sinh giỏi môn Sinh học cao vượt trội so với trường THPT Hoàng Quốc Việt? Tỷ lệ học sinh giỏi tại trường Nguyễn Huệ đạt 35,32%, cao gấp 2 lần mức 17,5% của trường Hoàng Quốc Việt nhờ trường có sẵn phòng học bộ môn Sinh học, 50% phòng học có máy chiếu hiện đại và đội ngũ giáo viên tích cực đổi mới phương pháp giảng dạy theo hướng phát huy tính tích cực của học sinh.

Khó khăn lớn nhất trong quản lý cơ sở vật chất phục vụ dạy học trải nghiệm hiện nay là gì? Trở ngại lớn nhất là thiếu hụt phòng bộ môn chuyên biệt và thiết bị đa phương tiện. Điển hình là trường THPT Lý Thường Kiệt hoàn toàn chưa có phòng học bộ môn Sinh học, khiến giáo viên gặp rất nhiều trở ngại khi triển khai các bài thực hành chuyên sâu theo chương trình mới.

Biện pháp quản lý nào được đánh giá có tính khả thi và cần thiết cao nhất trong 5 biện pháp đề xuất? Biện pháp nâng cao nhận thức cho giáo viên và chỉ đạo tổ chuyên môn xây dựng chuyên đề trải nghiệm được đánh giá cao nhất với điểm trung bình trên 3,30. Giải pháp này phát huy nội lực sẵn có của đội ngũ 10 giáo viên bộ môn mà không đòi hỏi nguồn kinh phí đầu tư ban đầu quá lớn.

Kết luận

Nội dung nghiên cứu của luận văn được đúc kết qua 5 kết quả then chốt sau:

• Chuẩn hóa hệ thống cơ sở lý luận về quản lý hoạt động dạy học môn Sinh học theo hướng trải nghiệm bám sát Chương trình Giáo dục phổ thông 2018.
• Khảo sát thực trạng toàn diện công tác dạy học và quản lý tại 3 trường trung học phổ thông thành phố Yên Bái với mẫu đại diện 36 cán bộ, giáo viên và 2.957 học sinh.
• Chỉ rõ những tồn tại về cơ sở vật chất khi 1 trường thiếu hoàn toàn phòng bộ môn và tỷ lệ máy chiếu chỉ đạt từ 44,4% đến 50%.
• Đề xuất hệ thống 5 biện pháp quản lý khoa học, đồng bộ từ khâu lập kế hoạch, chỉ đạo chuyên môn đến giám sát đánh giá.
• Chứng minh tính cần thiết và tính khả thi vượt trội của các biện pháp quản lý thông qua phương pháp khảo nghiệm thống kê toán học.

Đóng góp lớn nhất của luận văn là cung cấp giải pháp quản lý khả thi, giải quyết triệt để rào cản giữa lý thuyết và thực tiễn giáo dục tại tỉnh Yên Bái. Lộ trình tiếp theo đòi hỏi các trường cần áp dụng thử nghiệm quy trình quản lý chuyên đề ngay trong năm học 2021 - 2022 và hoàn thiện nhân rộng trước năm 2025. Ban giám hiệu các trường trung học phổ thông cần nhanh chóng ban hành kế hoạch hành động cụ thể, tạo điều kiện tối đa để giáo viên và học sinh đổi mới phương pháp dạy học, nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện của địa phương.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần mở đầu, kết luận, khuyến nghị, danh mục tài liệu tham khảo và các phụ lục, nội dung luận văn đƣợc trình bày trong 3 chƣơng: Chƣơng 1: Cơ sở lý luận của quản lý hoạt động dạy học môn sinh học theo hƣớng trải nghiệm ở các trƣờng THPT. Chƣơng 2: Thực trạng quản lý hoạt động dạy học môn sinh học theo hƣớng trải nghiệm ở các trƣờng THPT thành phố Yên Bái, tỉnh Yên Bái. Chƣơng 3: Giải pháp quản lý hoạt động dạy học môn sinh học theo hƣớng trải nghiệm ở các trƣờng THPT thành phố Yên Bái, tỉnh Yên Bái. 4 Chƣơng 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG DẠY HỌC MÔN SINH HỌC THEO HƢỚNG TRẢI NGHIỆM Ở TRƢỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG 1.

Tổng quan nghiên cứu vấn đề 1. Các nghiên cứu hoạt động dạy học theo hướng trải nghiệm Dạy học theo hƣớng trải nghiệm là một xu hƣớng tất yếu của giáo dục Việt Nam và của các nƣớc trên thế giới hiện nay. Trƣớc sự thay đổi mạnh mẽ của khoa học, công nghệ thì dạy học theo cách truyền thống bộc lộ nhiều bất cập. Tƣ tƣởng giáo dục về học qua trải nghiệm (experiential education) đã xuất hiện sơ khai từ thời cổ đại, song nó chỉ thực sự phát triển và trở thành một tƣ tƣởng giáo dục chính thống và phát triển thành học thuyết khi có những công trình nghiên cứu của các nhà tâm lí học, giáo dục học nổi tiếng trên thế giới.

Từ cuối thế kỉ XIX, xuất hiện mô hình dạy học trải nghiệm đầu tiên trên thế giới là mô hình về nghiên cứu ứng dụng và đào tạo thực nghiệm của nhà tâm lí học Kurt Lewin. Lewin nhấn mạnh tới sự kết hợp chặt chẽ giữa lí thuyết và thực hành. Ông thấy rằng, việc học có thể đạt hiệu quả tối đa khi có mối quan hệ chặt chẽ giữa kinh nghiệm cá nhân và việc phân tích giải quyết nhiệm vụ học tập [dẫn theo 29]. Quan điểm “học qua làm, học bắt đầu từ làm” của John Deway với triết lí giáo dục đề cao vai trò kinh nghiệm, từ giữa thế kỉ XX, ông đã đƣa ra đƣợc quan điểm về vai trò của kinh nghiệm trong giáo dục.

Ông cũng chỉ ra rằng, kinh nghiệm giúp nâng cao hiệu quả của giáo dục bằng cách kết nối ngƣời học, kiến thức học với thực tiễn cuộc sống, vì thế cần đƣa các loại bài tập nhƣ nghề làm vƣờn, dệt, mộc. vào nhà trƣờng [dẫn theo 14]. David Kolb nghiên cứu chu trình học từ trải nghiệm. Theo ông, các bƣớc của học tập theo hƣớng trải nghiệm bao gồm kinh nghiệm cụ thể, quan sát phản chiếu, khái niệm hóa và thử nghiệm tích cực.

Ngoài ra, còn phải kể đến rất nhiều các nhà giáo dục học hiện đại nhƣ Willingham, Conrad và Hedin, Druism, Owens và 5 Owens, Karen Warren.Richard Ponzio và Sally Stanly thì cho rằng giáo dục trải nghiệm không đơn thuần là phải thực hiện một hoạt động từ đó rút ra những kết luận và vận dụng vào những tình huống khác nhau. Mà thông qua việc kết hợp nhiều cảm giác trong quá trình chia sẻ kinh nghiệm tất cả ngƣời học đều đƣợc mở rộng hiểu biết của mình. Dạy học theo hƣớng trải nghiệm có một bƣớc tiến quan trọng hơn khi vào năm 2002, chƣơng trình “Dạy học vì một tƣơng lai bền vững” đã đƣợc UNESCO thông qua. Trong chƣơng trình này có phần quan trọng về học theo hƣớng trải nghiệm.

Ở Việt Nam, Triết lý giáo dục “Học đi đôi với hành, giáo dục kết hợp với lao động sản xuất, nhà trường gắn liền với xã hội.” đƣợc quy định trong luật giáo dục đã đƣợc vận dụng trong nhiều loại hình trƣờng [dẫn theo 14]. Đồng thời, đã xuất hiện một số công trình nghiên cứu, các tác giả luận văn, luận án cũng đƣa ra những kết quả nghiên cứu về dạy học theo hƣớng trải nghiệm trong thời gian gần đây theo hƣớng tổng hợp lí thuyết, vận dụng hoạt động trải nghiệm trong dạy học một số môn học ở THPT, THCS hay tiểu học. Có thể kể đến các nghiên cứu “Vận dụng mô hình trải nghiệm của David Kolb để xây dựng chu trình hoạt động trải nghiệm trong dạy học Sinh học ở trường phổ thông” của tác giả Trần Thị Gái [15]. “Rèn luyện cho học sinh kĩ năng tự học thông qua các hoạt động trải nghiệm trong dạy học phần sinh học vi sinh vật, sinh học 10” của tác giả Phan Đức Duy và Lê Thị Ngọc Trâm [13].

Đối với môn sinh học ở trƣờng phổ thông, nhiều công trình nghiên cứu của nhiều chuyên gia cũng đã đề cập ít nhiều về phƣơng diện quá trình dạy học môn Sinh học sao cho có hiệu quả nhất. Tiêu biểu có thể kể đến một số công trình nghiên cứu nhƣ: Sử dụng tư liệu thu được từ thực tiễn dạy học Sinh học ở trường phổ thông để biên soạn bài tập dùng vào dạy học sinh học của tác giả An Biên thùy (2016); Phát triển kĩ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn cho học sinh trong dạy học sinh học ở cấp THPT của tác giả Trần Thái Toàn (2020). 6 Trong tài liệu tập huấn mới nhất của bộ Giáo dục và Đào tạo năm 2017, “Kĩ năng xây dựng và tổ chức các hoạt động trải nghiệm trong trƣờng trung học”, đã tập hợp đầy đủ và hệ thống những nghiên cứu của các nhà giáo dục đầu ngành về hoạt động trải nghiệm sáng tạo nhƣ: PGS. Nguyễn Thúy Hồng, PGS.

Đinh Thị Kim Thoa, TS. Ngô Thị Thu Dung, ThS. Bùi Ngọc Diệp, ThS. Nguyễn Thị Thu Anh.

Tài liệu đề cập những vấn đề chung của hoạt động trải nghiệm nhƣ khái niệm, đặc điểm; xác định mục tiêu, yêu cầu, xây dựng nội dung và cách thức tổ chức hoạt động trải nghiệm trong trƣờng phổ thông; đánh giá hoạt động trải nghiệm với phƣơng pháp và công cụ cụ thể. Nhƣ vậy, có nhiều nhà nghiên cứu đã đi sâu nghiên cứu một cách toàn diện các vấn đề về vị trí, vai trò của việc tổ chức quá trình dạy học, ý nghĩa của việc nâng cao chất lƣợng dạy học, những ƣu và nhƣợc điểm của các hình thức tổ chức dạy học hiện nay, bản chất của mối quan hệ giữa hoạt động dạy và hoạt động học, vai trò của ngƣời dạy và ngƣời học, việc đổi mới nội dung và phƣơng pháp dạy học. Các nghiên cứu quản lý hoạt động dạy học theo hướng trải nghiệm ở các trường THPT Trong giai đoạn hiện nay, các nghiên cứu về QL và QLGD ngày càng phong phú, đa dạng gắn liền với các tác giả tên tuổi nhƣ Đặng Quốc Bảo, Nguyễn Quốc Chí, Nguyễn Đức Chính, Trần Khánh Đức, Phạm Minh Hạc, Đặng Bá Lãm, Nguyễn Thị Mỹ Lộc, Phạm Quang Sáng, Bùi Đức Thiệp, Phạm Viết Vƣợng. Điểm chung mà các tác giả thể hiện trong các công trình nghiên cứu là: khẳng định vai trò quan trọng của công tác QL trong việc nâng cao chất lƣợng dạy và học ở các cấp học.

Đây cũng chính là một trong những tƣ tƣởng mang tính chiến lƣợc về phát triển giáo dục của Đảng ta. Các tác giả trên đã làm sáng tỏ cơ sở lý luận về quản lý HĐDH bộ môn ở các nhà trƣờng, đồng thời giúp cho tác giả luận văn nghiên cứu định hƣớng nghiên cứu đề tài của mình. 7 Trong công cuộc đổi mới giáo dục phổ thông hiện nay, công tác nghiên cứu về quản lý hoạt động dạy học môn sinh học trong trƣờng phổ thông càng phát huy vai trò quan trọng. Tuy nhiên, việc quản lý HĐDH môn sinh học theo hƣớng trải nghiệm rất ít đƣợc đề cập đến, đặc biệt là tại các trƣờng THPT thành phố Yên Bái, tỉnh Yên Bái, vấn đề này chƣa đƣợc tác giả nào đề cập tới.

Xác định vấn đề này để nghiên cứu nhằm nâng cao chất lƣợng giáo dục của các các nhà trƣờng nói chung và chất lƣợng công tác quản lý dạy học môn sinh học theo hƣớng trải nghiệm cho học sinh ở trƣờng THPT thành phố Yên Bái, tỉnh Yên Bái nói riêng. Một số khái niệm cơ bản của đề tài 1. Hoạt động dạy học Bàn về hoạt động dạy học có rất nhiều quan niệm khác nhau, mỗi tác giả lại đƣa một khái niệm khác nhau đứng trên góc độ nghiên cứu và tiếp cận khác nhau. Tuy nhiên, chung quan điểm với các nhà nghiên cứu Phạm Viết Vƣợng, Nguyễn Sinh Huy, Nguyễn Văn Lê, Trần Thị Tuyết Oanh, Thái Duy Tuyên, Đặng Thành Hƣng… chúng tôi cho rằng: Dạy học là quá trình, trong đó dưới tác động chủ đạo (tổ chức, điều khiển, lãnh đạo) của giảng viên, học sinh tự giác, tích cực, tự tổ chức, tự điều khiển quá trình nhận thức, nhằm đạt được các mục tiêu học tập.

Hoạt động dạy học bao gồm hai hoạt động cơ bản: Hoạt động dạy của giảng viên và hoạt động học của học sinh. Trong đó giáo viên là chủ thể của hoạt động dạy, là ngƣời tổ chức, ngƣời điều khiển, ngƣời điều chỉnh hoạt động học của học sinh để đạt đƣợc mục tiêu dạy học. Học sinh chủ thể hoạt động học, là ngƣời tự tổ chức, tự điều khiển tự giác, tích cực, tự giác với hoạt động học của mình nhằm đạt đƣợc mục tiêu học tập. Hai hoạt động này có quan hệ mật thiết và biện chứng với nhau, nếu thiếu đi một trong hai hoạt động thì hoạt động dạy học không diễn ra.

Ở trƣờng THPT, HĐDH môn sinh học là quá trình hình thành kiến thức sinh học hoặc vận dụng nội dung kiến thức để giải thích một cơ chế, giải thích sơ đồ, giải thích hiện tƣợng… 8 Do đó có thể hiểu, hoạt động dạy học môn sinh học ở trường THPT là quá trình, tương tác giữa GV và HS, trong đó dưới tác động chủ đạo của GV, HS tự giác, tích cực, tự tổ chức, tự điều khiển quá trình nhận thức, nhằm đạt được các mục tiêu học tập của môn sinh học trong trường phổ thông. Hoạt động dạy học theo hướng trải nghiệm 1. Trải nghiệm Trong Từ điển Tiếng Việt: “trải” là đã từng trải qua, từng biết đến. “Kinh nghiệm” là điều hiểu biết có được do tiếp xúc với thực tế, do từng trải.

Trải nghiệm được hiểu đơn giản nhất là những gì con người từng kinh qua thực tế, từng biết, từng chịu [dẫn theo 15]. Nhà triết học ngƣời Nga Solovyev V. quan niệm rằng: trải nghiệm là quá trình tích lũy kiến thức kinh nghiệm thực tế; bao gồm kiến thức và kỹ năng mà người học tích lũy qua thực tiễn, hoạt động. Trải nghiệm là kết quả của sự tương tác giữa con người và thế giới, được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác (dẫn theo [14]).