Tài liệu Giáo dục: Quản lý giáo dục kỹ năng tự phục vụ cho trẻ mẫu giáo

Nghiên cứu quản lý giáo dục kỹ năng tự phục vụ cho trẻ mẫu giáo thông qua phối hợp nhà trường và gia đình tại các trường mầm non quận Lê Chân Hải Phòng

• Tác giả: Đặng Thị Kim Nhung
• Người hướng dẫn: TS. Nghiêm Thị Đương
• Trường học: Trường Đại học Giáo dục
• Chuyên ngành: Quản lý Giáo dục
• Đề tài: Quản lý giáo dục kỹ năng tự phục vụ cho trẻ mẫu giáo theo hướng phối hợp giữa nhà trường và gia đình tại các trường mầm non quận Lê Chân, thành phố Hải Phòng
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2024
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Khái niệm và tầm quan trọng của quản lý giáo dục kỹ năng tự phục vụ

Quản lý giáo dục kỹ năng tự phục vụ là quá trình tổ chức, điều hành các hoạt động giáo dục nhằm phát triển khả năng tự chăm sóc bản thân của trẻ mẫu giáo. Đây là một lĩnh vực quan trọng trong giáo dục mầm non, giúp trẻ phát triển toàn diện từ các năng lực cơ bản như ăn uống, vệ sinh cá nhân đến kỹ năng giao tiếp xã hội. Tầm quan trọng của quản lý giáo dục kỹ năng tự phục vụ nằm ở việc tạo nền tảng vững chắc cho sự phát triển nhân cách của trẻ, giúp các em trở nên độc lập, tự tin và có trách nhiệm với bản thân. Sự kết hợp giữa nhà trường và gia đình trong quá trình này đóng vai trò quyết định để đạt được kết quả tối ưu và bền vững.

1.1. Định nghĩa kỹ năng tự phục vụ của trẻ mẫu giáo

Kỹ năng tự phục vụ bao gồm các hoạt động thường ngày như tự ăn cơm, rửa tay, đánh răng, mặc quần áo, sắp xếp đồ dùng học tập và vệ sinh khoảng không gian sống. Những kỹ năng này không chỉ giúp trẻ mẫu giáo sống độc lập mà còn phát triển các khả năng vận động tinh và vận động đô thị. Ngoài ra, kỹ năng tự phục vụ còn liên quan đến sự phát triển tâm lý, giúp trẻ xây dựng niềm tin tự tin và cảm giác tự chủ quan trọng trong giai đoạn phát triển này.

1.2. Vai trò của nhà trường và gia đình trong giáo dục kỹ năng tự phục vụ

Nhà trường cung cấp môi trường giáo dục có hệ thống, với các hoạt động được thiết kế khoa học và giáo viên có chuyên môn. Trong khi đó, gia đình là nơi trẻ thực hành hàng ngày những kỹ năng đã học. Phối hợp giữa nhà trường và gia đình tạo tính nhất quán và liên tục trong quá trình giáo dục, giúp trẻ tiếp thu tốt hơn và phát triển kỹ năng một cách toàn diện và hiệu quả.

II. Nội dung giáo dục kỹ năng tự phục vụ theo hướng phối hợp

Nội dung giáo dục kỹ năng tự phục vụ cho trẻ mẫu giáo bao gồm nhiều lĩnh vực liên quan đến cuộc sống hàng ngày. Theo luận văn thạc sĩ quản lý giáo dục, nội dung này được sắp xếp theo từng giai đoạn phát triển của trẻ, từ những kỹ năng đơn giản đến phức tạp hơn. Phương pháp giáo dục kỹ năng tự phục vụ cần kết hợp giữa việc dạy trực tiếp tại trường và hướng dẫn ở nhà. Các hoạt động được lập kế hoạch cẩn thận để phù hợp với độ tuổi và khả năng của từng nhóm trẻ, với sự tham gia tích cực của cả giáo viên mầm non và phụ huynh.

2.1. Các kỹ năng tự phục vụ cơ bản

Các kỹ năng tự phục vụ cơ bản bao gồm: tự ăn cơm, uống nước, rửa tay trước khi ăn, đánh răng, tự đi vệ sinh, mặc và cởi quần áo, giữ vệ sinh cá nhân. Những kỹ năng này là nền tảng cho sự phát triển độc lập của trẻ. Giáo viên mầm non cần dạy những kỹ năng này một cách kiên nhẫn, sử dụng lệnh đơn giản, mô phỏng hành động và khuyến khích trẻ thực hành lặp đi lặp lại cho đến khi thành thói quen.

2.2. Kỹ năng tự phục vụ nâng cao

Kỹ năng nâng cao bao gồm: sắp xếp đồ dùng học tập, vệ sinh phòng lớp, trợ giúp bạn, tuân thủ quy tắc an toàn. Quản lý giáo dục kỹ năng tự phục vụ ở giai đoạn này yêu cầu tạo cơ hội để trẻ tự thực hành, tự suy nghĩ và tự quyết định. Phối hợp giữa nhà trường và gia đình giúp tăng cường những kỹ năng này thông qua việc giao việc nhà phù hợp cho trẻ.

III. Phương pháp và hình thức tổ chức giáo dục

Phương pháp giáo dục kỹ năng tự phục vụ đa dạng và linh hoạt, bao gồm: phương pháp mô phỏng, hướng dẫn trực tiếp, thực hành lặp đi lặp lại, và động viên khích lệ. Hình thức tổ chức bao gồm hoạt động trong thời gian lớp học, các hoạt động ngoài lớp, và hoạt động ở nhà. Theo luận văn quản lý giáo dục, sự kết hợp giữa các phương pháp này với sự phối hợp giữa nhà trường và gia đình tạo ra hiệu quả tối ưu. Giáo viên mầm non cần lên kế hoạch chi tiết, chuẩn bị đủ tài liệu và tạo môi trường an toàn, hỗ trợ cho trẻ phát triển kỹ năng tự phục vụ một cách tự nhiên và hiệu quả.

3.1. Các phương pháp dạy kỹ năng tự phục vụ

Phương pháp mô phỏng là cách giáo viên hoặc cha mẹ thực hiện kỹ năng trước mắt trẻ để trẻ quan sát và học hỏi. Phương pháp hướng dẫn trực tiếp giúp trẻ thực hiện kỹ năng dưới sự giám sát và chỉ dẫn của người lớn. Phương pháp khuyến khích sử dụng những lời khen ngợi, phần thưởng để tạo động lực cho trẻ. Quản lý giáo dục cần đảm bảo các phương pháp này được sử dụng hợp lý và nhất quán trong nhà trường cũng như ở nhà.

3.2. Hình thức tổ chức hoạt động giáo dục

Hoạt động trong lớp học diễn ra trong các giờ sinh hoạt, bữa ăn, và giờ cải tạo vệ sinh. Hoạt động ngoài lớp bao gồm các trò chơi, hoạt động ngoài trời giúp rèn luyện kỹ năng. Hoạt động ở nhà là nơi trẻ thực hành những gì đã học tại trường dưới sự giúp đỡ của cha mẹ. Phối hợp giữa nhà trường và gia đình đòi hỏi giao tiếp thường xuyên giữa giáo viên và phụ huynh để đảm bảo tính nhất quán.

IV. Quản lý và đánh giá kết quả giáo dục

Quản lý giáo dục kỹ năng tự phục vụ đòi hỏi các nhà quản lý xây dựng chính sách, quy định rõ ràng, cấp nguồn lực cần thiết và thường xuyên đánh giá hiệu quả. Đánh giá kết quả giáo dục được thực hiện thông qua quan sát hành vi hàng ngày của trẻ, phỏng vấn cha mẹ, và ghi chép theo dõi tiến độ. Theo luận văn thạc sĩ quản lý giáo dục tại các trường mầm non Quận Lê Chân, việc phối hợp giữa nhà trường và gia đình trong đánh giá giúp có cái nhìn toàn diện về sự phát triển của trẻ. Cán bộ quản lý cần tạo điều kiện cho giáo viên có thời gian để giao tiếp với phụ huynh, cung cấp hướng dẫn chi tiết và nhận phản hồi liên tục để cải thiện các hoạt động giáo dục.

4.1. Tiêu chí đánh giá kỹ năng tự phục vụ

Tiêu chí đánh giá bao gồm: độ độc lập, mức độ hoàn thành kỹ năng, thái độ và động lực của trẻ. Đánh giá được thực hiện bằng cách quan sát, ghi chép sự phát triển của từng trẻ từng tuần, từng tháng. Quản lý cần thiết lập biểu mẫu đánh giá chuẩn hoá để đảm bảo tính khách quan. Kết quả đánh giá kỹ năng tự phục vụ được chia sẻ với phụ huynh thường xuyên để phối hợp hành động hiệu quả.

4.2. Điều kiện đảm bảo thực hiện hiệu quả

Điều kiện đảm bảo bao gồm: cơ sở vật chất đầy đủ, đội ngũ giáo viên được đào tạo chuyên môn, và sự hỗ trợ tích cực từ phụ huynh. Quản lý cần đầu tư vào đào tạo, nâng cao năng lực giáo viên mầm non, và tạo không khí học tập tích cực. Phối hợp giữa nhà trường và gia đình được hỗ trợ bằng các hướng dẫn rõ ràng, họp báo cáo định kỳ và chương trình hỗ trợ cho cha mẹ.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ GIÁO DỤC KỸ NĂNG TỰ PHỤC VỤ CHO TRẺ MẪU GIÁO THEO HƯỚNG PHỐI HỢP GIỮA NHÀ TRƯỜNG VÀ GIA ĐÌNH TẠI CÁC TRƯỜNG MẦM NON 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề 1. Các nghiên cứu về kỹ năng tự phục vụ của trẻ mẫu giáo Kỹ năng tự phục vụ là một trong những kỹ năng sống độc lập. Nền tảng của kỹ năng này được hình thành từ giai đoạn lứa tuổi mầm non và cần được rèn luyện ngay từ khi còn nhỏ.

Nghiên cứu về dạng kỹ năng tự phục vụ cho trẻ mẫu giáo không chỉ thu hút được sự quan tâm của nhiều nhà khoa học mà còn được xác định rõ trong các tài liệu về chăm sóc và giáo dục trẻ ở lứa tuổi này bởi Bộ Giáo dục hay Tổ chức về giáo dục tại một số quốc gia trên thế giới. Mặc dù việc xác định dạng kỹ năng tự phục vụ cho trẻ mẫu giáo có thể khác nhau về từng dạng kỹ năng tự phục vụ cụ thể hoặc kỹ năng thành phần của kỹ năng tự phục vụ hay các nhóm kỹ năng tự phục vụ song các dạng kỹ năng tự phục vụ đều gắn với sự thực hiện những hoạt động cơ bản, thiết yếu trong cuộc sống hàng ngày giúp trẻ phát triển về thể chất, tinh thần, các mối quan hệ với người khác và môi trường xung quanh. Các dạng kỹ năng tự phục trong những nghiên cứu đã công bố tập trung vào nhóm kỹ năng tự phục vụ liên quan tới cá nhân (ăn, uống, vệ sinh thân thể, giữ gìn đồ đạc cá nhân, chơi an toàn và đúng cách với đồ vật.), giữ gìn vệ sinh chung và duy trì sự ngăn nắp ở trong gia đình, tại nhà trường và ngoài xã hội (sử dụng nhà vệ sinh, dọn dẹp phòng ngủ, phòng khách.), chăm sóc sức khỏe (thể chất và tinh thần) hay có kỹ năng an toàn trong cuộc sống. Những nhận định rút ra từ các nghiên cứu về dạng kỹ năng tự phục vụ được thể hiện chi tiết trong các nghiên cứu của Stephens, 2007., Barrios-Fernandez và cộng sự, 2021.

7 Chẳng hạn nghiên cứu của Stephens (2007) nêu ra 16 kỹ năng cụ thể gồm (1) Rửa tay trước khi ăn, sau khi đi vệ sinh và chơi ngoài trời; (2) Sử dụng nhà vệ sinh theo các bước gồm xả và lau; (3) Che miệng khi ho, hắt hơi, dùng khăn giấy; (4) Sử dụng các vật dụng như bàn chải đánh răng và lược, giúp tự tắm; (5) Ăn uống độc lập, sử dụng dụng cụ và cốc theo khả năng; (6) Dọn dẹp các vết đổ và đống lộn xộn của chính mình bằng khăn giấy, miếng bọt biển hoặc chổi quét thiết kế cho trẻ em; (7) Tự bỏ rác vào thùng rác; (8) Giúp dọn giường; (9) Chọn quần áo từ hai lựa chọn; tự mặc quần áo, ít nhất là một phần; (10) Cho quần áo bẩn vào giỏ giặt, quần áo sạch cho vào ngăn kéo hoặc móc thấp; (11) Lấy đồ chơi và sách cá nhân từ các kệ có chiều cao bằng chiều cao của trẻ; (12) Chơi với đồ chơi, chẳng hạn như xếp hình và xếp hình và cất đi sau khi chơi; (13) Theo dõi chăn hoặc thú nhồi bông yêu thích; (14) Giúp sửa chữa đồ chơi đơn giản, chẳng hạn như dán các trang sách bị rách; (15) Hợp tác ngồi vào ghế hoặc đeo dây đai an toàn; (16) Hợp tác với chăm sóc y tế, như đo nhiệt độ; (16) Giúp cất đồ vào ngăn giữ trẻ. Các kỹ năng tự phục vụ này giúp trẻ tự thực hiện các hoạt động trong cuộc sống hàng ngày liên quan tới cá nhân, giữ gìn sức khỏe và duy trì sự ngăn nắp trong gia đình. Nghiên cứu của Stephens (2007) khẳng định, trẻ không tự hình thành những kĩ năng tự phục vụ, trẻ chỉ biết và hình thành khi quan sát người lớn thực hiện và được tập luyện hằng ngày [dẫn theo 29]. Tại Việt Nam, cũng có những công trình nghiên cứu đề cập đến kỹ năng tự phục vụ của trẻ.

Trong Bộ chuẩn phát triển trẻ em 5 tuổi cũng quy định cụ thể về những điều mong đợi ở Chuẩn 5 như trẻ có hiểu biết, thực hành vệ sinh cá nhân và dinh dưỡng; Biết rửa tay bằng xà phòng trước khi ăn, sau khi đi vệ sinh và khi tay bẩn; Tự rửa mặt, chải răng hàng ngày; Che miệng khi ho, hắt hơi, ngáp; Giữ đầu tóc, quần áo gọn gàng [4]. Những nghiên cứu về giáo dục kỹ năng tự phục vụ cho trẻ mẫu giáo Nghiên cứu về giáo dục KNTPV cho trẻ mẫu giáo thu hút được sự quan tâm của nhiều nhà khoa học trên thế giới và tại Việt Nam. 8 Hiện nay xu hướng GDMN trên thế giới đặc biệt là Mỹ và Nhật Bản rất quan tâm đến giáo dục kỹ năng tự phục vụ cho trẻ. Họ cho rằng thiếu giáo dục kỹ năng tự phục vụ sẽ dẫn đến hệ lụy trẻ lười biếng, không tự giác trong các hoạt động và gặp nhiều cản trở trong khi tham gia vào các hoạt động tập thể, các nhà giáo dục cho rằng cần giáo dục kỹ năng tự phục vụ ngay khi trẻ được một tuổi rưỡi, các kỹ năng này tạo cảm giác thành công cho chính bản thân trẻ, trẻ tự tin hơn và điều này có lợi cho sự phát triển với đứa trẻ mà hữu ích cho cả người lớn.

Các quốc gia và các tổ chức uy tín trên thế giới có nhiều hơn những đề tài nghiên cứu về giáo dục kỹ năng sống nói chung và vẫn đề giáo dục kỹ năng tự phục vụ của trẻ em nói riêng đã được nhiều tổ chức quốc tế và cá nhân trên thế giới thực hiện như UNICEF, WHO, UNESCO…. Tại các quốc gia trong khu vực Đông Nam Á, có nhiều hơn các nghiên cứu cụ thể và áp dụng vào thử nghiệm trong việc giáo dục những kỹ năng sống cơ bản, đặc biệt là kỹ năng tự phục vụ rất được chú ý và quan tâm. Tại các quốc gia thường xuyên gánh chịu các thảm họa thiên nhiên như động đất, cháy. thì Nhật Bản, Hàn Quốc ưu tiên việc giáo dục kỹ năng tự phục vụ, tự chăm sóc bảo vệ bản thân cho trẻ ngay từ bậc học mầm non.

Tất cả trẻ em được trải nghiệm rút ra bài học cho bản thân từ các tình huống mô phỏng như thực tế từ cuộc sống hàng ngày và thực hành ngay cách tự bảo vệ bản thân mình. Pretzel và cộng sự (2013) cho rằng, nội dung giáo dục KNTPV cần hướng đến nhóm các hành vi độc lập cụ thể, với các hành vi và KNTPV cần giáo dục cho trẻ gồm: (1) Giáo dục các kĩ năng ăn và uống đúng cách, sử dụng đúng chức năng của dụng cụ ăn uống, không làm rơi vãi ra bàn, ăn đa dạng thức ăn, sử dụng khăn ăn đúng cách, thói quen ăn uống lịch thiệp; (2) Hành vi chăm sóc diện mạo bên ngoài gồm các kĩ năng như: chải tóc, tự mặc trang phục, buộc dây giày mà không cần sự trợ giúp của người lớn; (3) Hành 9 vi vệ sinh cá nhân giáo dục các kĩ năng như: tắm, gội, đánh răng, cách giữ gìn vệ sinh thân thể sạch sẽ và thơm tho [dẫn theo 29]. Có thể nói rằng tại rất nhiều các quốc gia trên thế giới đã quan tâm đến việc giáo dục kỹ năng sống, đặc biệt là giáo dục kỹ năng tự phục vụ cho trẻ em từ độ tuổi mầm non. Với ý nghĩa quan trọng là giúp mọi trẻ em nhanh chóng thích ứng và thành công trong tương lai không gì khác là việc chúng ta dạy cho trẻ em những kỹ năng cơ bản này càng sớm càng tốt.

Tại Việt Nam tự phục vụ là một trong những thuật ngữ được nhắc đến như là các vấn đề nóng bỏng trong xã hội vài năm gần đây. Đó không chỉ là các câu chuyện giáo dục cho riêng ai mà nó có ý nghĩa quan trọng và cần thiết với tất cả mọi người đặc biệt là trẻ em, những câu chuyện đáng tiếc xảy ra khi bản thân trẻ không được trang bị kỹ năng sống nói chung hay kỹ năng tự phục vụ nói riêng và tất nhiên sự việc trở thành vấn đề được cả ngành giáo dục và xã hội quan tâm. Hiện nay những công trình nghiên cứu khoa học độc lập về KN tự phục vụ, cách tổ chức GDKN tự phục vụ cho trẻ không phải quá mới mẻ nhưng lại không có nhiều. Tuy vậy vấn đề này cũng đã được nhắc đến trong một số công trình nghiên cứu khoa học về kỹ năng sống của trẻ.

Nhóm tác giả Vũ Thị Ngọc Minh và Nguyễn Thị Nga với công trình nghiên cứu: “Giúp bé có kỹ năng nhận biết và phòng tránh một số nguy cơ không an toàn với 9 tình huống phổ biến trong cuộc sống mà trẻ có thể gặp nguy hiểm cùng với những biện pháp giúp phụ huynh và GV hướng dẫn, giáo dục cho trẻ” [24]. Nhóm tác giả Cao Thị Hồng Nhung, Vũ Thị Huyền Trang, Nguyễn Thị Thu Hà, Hoàng Thị Nho, Đặng Thị Trang trong công trình nghiên cứu về “ Hướng dẫn tổ chức các hoạt động giáo dục kĩ năng sống cho trẻ mầm non” đã khái quát được những nội dung giáo dục kỹ năng sống đã được triển khai tại Việt Nam bao gồm nội dung giáo dục kỹ năng phòng chống tai nạn thương tích cho trẻ em, các kỹ năng thực hiện quyền trẻ em [25]. 10 Tác giả Nguyễn Thị Thư đã nêu bật lên những lợi ích từ việc giáo dục sớm hơn những kỹ năng thói quen tốt trong cuộc sống của trẻ đặc biệt là KN tự chăm sóc bản thân: “việc giáo dục kỹ năng tự chăm sóc bản thân cần tiến hành mọi lúc mọi nơi, tận dụng cơ hội trong hoạt động hàng ngày để giáo dục trẻ, kết quả hình thành kỹ năng tự chăm sóc bản thân cho trẻ liên quan đến vai trò của truyền thống gia đình, vai trò của cá nhân trẻ và tính hứng thú của chính quá trình giáo dục” [33]. Tác giả Dương Thị Kim Oanh, Phạm Thị Mỹ Nữ, trong công trình nghiên cứu “Phân Tích Tài Liệu Về Giáo Dục Kỹ Năng Tự Phục Vụ Cho Trẻ 5-6 Tuổi Và Định Hướng Nghiên Cứu” đề cập đến phương pháp giáo dục kỹ năng tự phục vụ cho trẻ mẫu giáo và các yếu tố ảnh hưởng sự hình thành kỹ năng tự phục vụ của trẻ mẫu giáo.

Trong đó tác giả cũng đề cập đến các định hướng giáo dục kỹ năng tự phục vụ cho trẻ mẫu giáo theo quan điểm giáo dục lấy trẻ làm trung tâm để đáp ứng yêu cầu thực hiện kế hoạch chuyên đề “Xây dựng trường mầm non lấy trẻ làm trung tâm” giai đoạn 2021 - 2025 của Bộ Giáo dục và Đào tạo (2021) [29].