Tổng quan nghiên cứu

Huyện Vĩnh Bảo thuộc thành phố Hải Phòng sở hữu bề dày văn hóa phong phú với 89 di tích đã được xếp hạng, bao gồm 01 di tích quốc gia đặc biệt, 21 di tích quốc gia và 67 di tích cấp thành phố. Nằm cách trung tâm huyện khoảng 13 km về phía Đông Nam, xã Trấn Dương hiện có quy mô 1.976 hộ dân với 7.711 nhân khẩu, là vùng đất cửa sông giàu truyền thống lịch sử. Trong hệ thống di sản địa phương, cụm di tích lịch sử - văn hóa Đền - Chùa Thái nổi bật như một công trình kiến trúc nghệ thuật độc đáo khởi dựng từ thế kỷ XVI thời nhà Mạc gắn liền với danh nhân Nguyễn Bỉnh Khiêm và người anh hùng Hưng Nhượng Vương Trần Quốc Tảng.

Tuy nhiên, công tác quản lý nhà nước đối với di tích Đền - Chùa Thái trong thời gian qua còn bộc lộ nhiều hạn chế về cơ cấu tổ chức, nguồn lực bảo tồn và khả năng phát huy giá trị di sản. Mục tiêu cụ thể của công trình là hệ thống hóa cơ sở lý luận, đánh giá thực trạng quản lý nhà nước tại di tích, đồng thời đề xuất hệ thống giải pháp nâng cao hiệu lực quản lý và phát triển du lịch bền vững.

Phạm vi không gian của nghiên cứu tập trung tại xã Trấn Dương, huyện Vĩnh Bảo, thành phố Hải Phòng. Phạm vi thời gian được xác định từ năm 2009, thời điểm di tích hoàn thành đợt trùng tu lớn, cho đến năm 2019. Nghiên cứu mang ý nghĩa thực tiễn sâu sắc, góp phần bảo vệ bền vững 52 hiện vật cổ có giá trị cao, đồng thời định hướng gia tăng lượng du khách tham gia tuyến du khảo đồng quê từ 15% đến 20% trong tương lai.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng hệ thống lý luận hiện đại về quản lý di sản văn hóa và quản lý văn hóa công vụ. Cốt lõi của khung phân tích dựa trên Luật Di sản văn hóa năm 2001 và Luật sửa đổi, bổ sung năm 2009, tập trung vào 8 nội dung quản lý nhà nước quy định tại Điều 54 và Điều 55. Khung lý thuyết này kết hợp với quan điểm của các học giả chuyên ngành như Phan Hồng Giang và Bùi Hoài Sơn về bản chất của quản lý văn hóa trong tiến trình đổi mới.

Nghiên cứu làm rõ mối quan hệ biện chứng giữa bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa theo quan điểm của Trần Ngọc Thêm, xác định bảo tồn là gốc rễ giữ gìn tính nguyên bản và phát huy là phương thức lan tỏa giá trị nhằm phục vụ phát triển kinh tế - xã hội. Bốn khái niệm trọng tâm được chuẩn hóa xuyên suốt gồm: di sản văn hóa vật thể, di tích lịch sử - văn hóa, danh lam thắng cảnh và phân cấp quản lý di sản văn hóa.

Phương pháp nghiên cứu

Tác giả sử dụng nguồn dữ liệu đa tầng kết hợp giữa tư liệu thứ cấp từ hơn 50 văn bản quy phạm pháp luật, hồ sơ kiểm kê di tích của Bảo tàng Hải Phòng, cùng dữ liệu sơ cấp qua khảo sát thực địa. Cỡ mẫu nghiên cứu xã hội học gồm 25 đối tượng, được lựa chọn theo phương pháp chuyên gia kết hợp chọn mẫu phân tầng có chủ đích, đại diện cho cán bộ Phòng Văn hóa và Thông tin huyện, Ủy ban nhân dân xã Trấn Dương, Ban Quản lý di tích và các tầng lớp nhân dân địa phương.

Lý do lựa chọn phương pháp phân tích định tính kết hợp phỏng vấn sâu nhằm đánh giá đa chiều, phản ánh chính xác tiếng nói của cộng đồng sở tại và thực trạng vận hành bộ máy. Timeline nghiên cứu thực địa và xử lý dữ liệu được triển khai liên tục từ năm 2016 đến cuối năm 2018, đảm bảo tính cập nhật và khách quan khoa học.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thực trạng quản lý di tích Đền - Chùa Thái giai đoạn 2009 - 2019 thể hiện rõ qua các dữ liệu định lượng và định tính:

Thứ nhất, về cơ cấu tổ chức, bộ máy quản lý di tích xã Trấn Dương đã được thành lập nhưng 100% nhân sự đều làm việc theo chế độ kiêm nhiệm, chưa có cán bộ chuyên trách về di sản được đào tạo bài bản.

Thứ hai, công tác bảo tồn vật thể đạt được kết quả quan trọng khi lưu giữ và bảo vệ an toàn 52 hiện vật quý, tiêu biểu như quả chuông đồng thời Tây Sơn đúc năm 1798 cao 105 cm, đường kính 56 cm và pho tượng Tuyết Sơn thế kỷ XIX cao 60 cm, rộng 24 cm. Dẫu vậy, công tác kiểm kê khoa học định kỳ mới đáp ứng khoảng 60% yêu cầu chuyên môn do thiếu kinh phí và công nghệ bảo quản.

Thứ ba, nguồn lực tài chính duy tu di tích phụ thuộc lớn vào nguồn xã hội hóa, trong đó nguồn công đức tại kỳ lễ hội từ ngày 20 đến ngày 22 tháng 8 âm lịch hàng năm chiếm trên 70% tổng kinh phí vận hành, trong khi ngân sách nhà nước chỉ hỗ trợ các hạng mục trùng tu lớn.

Thứ tư, việc khai thác giá trị kinh tế du lịch còn rất khiêm tốn, lượng khách kết nối từ tuyến Du khảo đồng quê thành lập năm 2002 chỉ đạt dưới 15% so với tiềm năng thực tế của cụm di tích.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân của những hạn chế trên bắt nguồn từ sự thiếu đồng bộ trong phân cấp quản lý cơ sở và thiếu chiến lược tiếp thị di sản gắn với phát triển kinh tế địa phương. Khi so sánh với các di tích quốc gia lân cận như Khu di tích Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm tại xã Lý Học, công tác quản lý tại Đền - Chùa Thái còn mang tính thụ động, chưa phát huy được tính chủ động của cộng đồng cư dân gồm 1.976 hộ dân trên địa bàn.

Để minh họa trực quan, dữ liệu về cơ cấu nguồn thu và hiện trạng bảo tồn có thể được trình bày qua bảng thống kê hiện vật và biểu đồ tròn phân tích tỷ trọng tài chính công - tư. Điều này chứng minh rằng việc hoàn thiện cơ chế xã hội hóa là chìa khóa then chốt để tái đầu tư vào công tác bảo tồn.

Đề xuất và khuyến nghị

Để nâng cao hiệu quả quản lý di tích lịch sử - văn hóa Đền - Chùa Thái, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp chiến lược:

Thứ nhất, kiện toàn bộ máy và chuẩn hóa đội ngũ quản lý. Ủy ban nhân dân xã Trấn Dương phối hợp với Phòng Văn hóa và Thông tin huyện Vĩnh Bảo tổ chức tập huấn nghiệp vụ, phấn đấu đạt tỷ lệ 100% cán bộ phụ trách di tích có chứng chỉ chuyên môn về quản lý di sản văn hóa trước năm 2022.

Thứ hai, số hóa và bảo quản hiện vật khoa học. Ban Quản lý di tích phối hợp cùng Sở Văn hóa và Thể thao Hải Phòng lập hồ sơ 3D cho toàn bộ 52 di vật gốc, thực hiện quy trình bảo dưỡng định kỳ 2 lần mỗi năm trong giai đoạn 2020 - 2025.

Thứ ba, đa dạng hóa và minh bạch hóa nguồn vốn xã hội hóa. Xây dựng quy chế quản lý tài chính công khai cho nguồn thu từ lễ hội ngày 20 đến ngày 22 tháng 8 âm lịch, đặt mục tiêu tăng trưởng quỹ bảo tồn tự nguyện thêm 20% đến 25% mỗi năm.

Thứ tư, liên kết phát triển sản phẩm du lịch văn hóa. Sở Du lịch thành phố cùng chính quyền địa phương xúc tiến kết nối Đền - Chùa Thái vào tour du lịch trọng điểm dài 13 km từ trung tâm Vĩnh Bảo, phấn đấu nâng mức tăng trưởng du khách lên 30% đến năm 2025.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang lại giá trị ứng dụng thiết thực cho 4 nhóm đối tượng trọng tâm:

Nhóm thứ nhất là các cơ quan quản lý nhà nước về văn hóa cấp quận, huyện và thành phố. Tài liệu cung cấp cơ sở dữ liệu và khung quản lý mẫu có thể áp dụng cho 88 di tích lịch sử trên địa bàn Hải Phòng.

Nhóm thứ hai là Ban Quản lý di tích cấp xã và cộng đồng dân cư địa phương. Luận văn cung cấp cẩm nang thực hành tổ chức lễ hội truyền thống 3 ngày tháng 8 âm lịch và phương thức huy động nguồn lực từ 1.976 hộ gia đình.

Nhóm thứ ba là giảng viên, học viên cao học và sinh viên chuyên ngành Quản lý văn hóa, Di sản học. Đề tài đóng vai trò nguồn tài liệu tham khảo giá trị với phương pháp phỏng vấn sâu 25 đối tượng thực tế.

Nhóm thứ tư là các đơn vị lữ hành và hoạch định chính sách du lịch. Nghiên cứu gợi mở giải pháp xây dựng tuyến điểm du lịch ven sông Thái Bình và sông Hóa cách trung tâm thành phố 40 km.

Câu hỏi thường gặp

Di tích Đền - Chùa Thái có nguồn gốc lịch sử và kiến trúc như thế nào?
Chùa Thái có tên chữ là Thái Bình Tự, được Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm cắm đất dựng từ thế kỷ XVI thời nhà Mạc. Công trình mang kiến trúc chữ đinh truyền thống, kết hợp giữa Phật đường tôn nghiêm và Đền thờ Hưng Nhượng Vương Trần Quốc Tảng, tạo nên giá trị văn hóa và lịch sử đặc sắc của vùng đồng bằng châu thổ.

Hệ thống cổ vật tại Đền - Chùa Thái có giá trị nghệ thuật ra sao?
Di tích hiện lưu giữ an toàn 52 hiện vật quý hiếm. Điển hình là quả chuông đồng Tây Sơn đúc năm 1798 cao 105 cm và pho tượng Tuyết Sơn thế kỷ XIX cao 60 cm. Những hiện vật này là minh chứng nghệ thuật điêu khắc và luyện kim đỉnh cao của các nghệ nhân cổ truyền Việt Nam.

Lễ hội truyền thống Đền - Chùa Thái được tổ chức vào thời gian nào?
Lễ hội diễn ra trong 3 ngày từ ngày 20 đến ngày 22 tháng 8 âm lịch hàng năm. Lễ hội tưởng nhớ công đức Hưng Nhượng Vương Trần Quốc Tảng và Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm, thu hút hàng ngàn lượt khách thập phương tham gia các nghi thức dâng hương và trò chơi dân gian đặc sắc.

Vì sao mốc thời gian nghiên cứu của đề tài được chọn từ năm 2009?
Năm 2009 là thời điểm di tích Đền - Chùa Thái trải qua đợt trùng tu toàn diện có quy mô lớn nhất sau khi được công nhận cấp quốc gia. Việc theo dõi giai đoạn 10 năm từ 2009 đến 2019 giúp đánh giá chính xác tác động của các chính sách bảo tồn hiện đại.

Làm thế nào để gắn kết Đền - Chùa Thái với tuyến du lịch của thành phố Hải Phòng?
Cần kết nối cụm di tích Đền - Chùa Thái với quần thể danh nhân Nguyễn Bỉnh Khiêm tại xã Lý Học cách đó khoảng 13 km. Việc khôi phục tuyến Du khảo đồng quê sẽ tạo thành chuỗi sản phẩm trải nghiệm sinh thái kết hợp tâm linh hoàn chỉnh cho du khách.

Kết luận

Nghiên cứu đã đúc kết các luận điểm quan trọng và định hướng phát triển di tích Đền - Chùa Thái trong giai đoạn mới:

  • Khẳng định giá trị văn hóa - lịch sử đặc sắc của Đền - Chùa Thái như một di sản cấp quốc gia tiêu biểu tại vùng đất Vĩnh Bảo.
  • Đánh giá toàn diện thực trạng công tác quản lý bảo tồn đối với 52 hiện vật cổ và không gian kiến trúc cảnh quan.
  • Xác định điểm nghẽn trong nguồn lực tài chính và tính chuyên nghiệp của bộ máy quản trị cấp cơ sở tại xã Trấn Dương.
  • Đề xuất hệ thống giải pháp liên ngành gồm thể chế, nhân lực, công nghệ số hóa và tiếp thị di sản giai đoạn 2020 - 2025.
  • Thiết lập mô hình liên kết phát triển du lịch bền vững gắn di sản với đời sống kinh tế của 7.711 cư dân địa phương.

Luận văn là tài liệu khoa học hữu ích cho công tác quy hoạch di sản. Các nhà quản lý và nhà nghiên cứu quan tâm có thể khai thác các giải pháp thực tiễn từ công trình để ứng dụng vào công tác bảo tồn di sản văn hóa tại địa phương.