phần mở đầu, kết luận, khuyến nghị, danh mục tài liệu tham khảo, nội dung chính gồm 3 chương: Chƣơng 1: Cơ sở lý luận về quản lý dạy học bộ môn Sinh học bằng bài toán nhận thức theo định hướng phát triển năng lực học sinh. Chƣơng 2: Thực trạng quản lý dạy học môn Sinh học ở các trường Trung học phổ thông huyện Thanh Ba, Phú Thọ. Chƣơng 3: Các biện pháp quản lý dạy học bộ môn Sinh học bằng bài toán nhận thức theo hướng phát triển năng lực học sinh ở các trường trung học phổ thông huyện Thanh Ba, tỉnh Phú Thọ. 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Chƣơng 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ DẠY HỌC MÔN SINH HỌC BẰNG BÀI TOÁN NHẬN THỨC THEO ĐỊNH HƢỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG 1.
Tổng quan các nghiên cứu liên quan đến đề tài 1. Các nghiên cứu trên thế giới 1 1 1 1 Một s nghi n ứu về qu n ý y họ Từ thời cổ đại, các nhà triết học, các nhà giáo dục ở phương Đông và phương Tây đã có những tư tưởng đề cập đến hoạt động dạy học và quản lý hoạt động dạy học. Khổng Tử (551 - 479tr.CN) đã nói về sự đam mê của việc học: “Họ hông bi t ngán, y ng ời hông bi t hán”, ông có quan điểm về phương pháp dạy học: “Dùng á h g i mở, i từ g n n , từ n gi n n phứ t p, nh ng vẫn òi hỏi ng ời họ ph i tí h suy nghĩ”,“ òi hỏi họ trò ph i tập uy n, ph i h nh thành nền n p, thói quen trong họ tập” [24;tr.15]; Mạnh Tử (372 - 289 tr.CN), nói về phương pháp giáo dục, ông cho rằng cần kích thích sự tự cố gắng của người học, người dạy chỉ hướng dẫn, ông ví việc dạy học như việc dạy bắn cung “người quân tử dạy kéo thẳng dây cung nhưng không tự bắn”; Xôcrát (469 - 399 tr.CN) đã đề xuất dạy học phải “Giúp thế hệ trẻ từng bước tự khẳng định, tự phát hiện tri thức mới mẻ, phù hợp với chân lý”. Xã hội ngày càng phát triển, giáo dục ngày càng được quan tâm, đặc biệt vấn đề nâng cao chất lượng giáo dục trong các nhà trường của các nước từ lâu đã trở thành vấn đề quan tâm hàng đầu.
Các nhà lãnh đạo, nhà nghiên cứu trên thế giới đều thấy được vai trò then chốt của giáo dục trong quá trình phát trình phát triển của đất nước. Trước yêu cầu của xã hội và nhiệm vụ của giáo dục và đào tạo, nhiều công trình của các nhà nghiên cứu ở nước ngoài đã được công bố như: M.Kônđacốp, C sở í uận ho họ qu n í giáo , 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com trường cán bộ quản lí giáo dục và viện khoa học giáo dục 1984; Harld – Kôntz, Những vấn ề t y u về qu n í, nhà xuất bản khoa học kỹ thuật 1992; Tác phẩm “ Kinh nghiệm lãnh đạo của hiệu trưởng” Xukhômlinxki ( dịch và xuất bản năm 1981) đã đưa ra nhiều tình huống quản lý giáo dục và quản lý dạy học trong nhà trường, trong đó tác giả đã bàn nhiều về phương pháp thực hiện mục tiêu, nội dung và phương pháp dạy học, đặc biệt là vấn đề phân công trong quản lý dạy học. 1 1 1 2 Một s nghi n ứu i n qu n n bài toán nhận thứ Bài toán nhận thức là một dạng của tình huống có vấn đề, là kỹ năng trong dạy học giải quyết vấn đề nhằm phát huy tính tích cực của người học và đã được nhiều nhà tâm lí học, giáo dục học trong và ngoài nước nghiên cứu, được xếp vào trong những xu thế nổi bật trong nghiên cứu và phát triển dạy học trên thế giới. Những thành tựu của dạy học giải quyết vấn đề bắt đầu phát triển bằng các công trình nghiên cứu của các tác giả như: A.
Lerne, Macmutop…Những công trình này được xây dựng nên những cơ sở lí thuyết và thực tiễn của dạy học giải quyết vấn đề ở nhiều phương diện.M Machiushkin (1978) đã tập trung nghiên cứu sâu vấn đề cốt lõi của dạy học giải quyết vấn đề đó là các tình huống có vấn đề. ÔNg trình bày một hệ thống khái niệm cơ bản liên quan đến tình huống có vấn đề sau đó đưa ra quy tắc chung của việc xây dựng các tình huống có vấn đề trong quá trình dạy học. Lí thuyết của ông về các tình huống có vấn đề trong tư duy và trong dạy học là những cơ sở lí thuyết của dạy học nêu vấn đề. Lecne (1977) đặc biệt quan tâm tới tình huống có vấn đề trong dạy học nêu vấn đề.
Tác giả cho rằng tình huống có vấn đề là một khâu quan trọng của dạy học nêu vấn đề. Ông vạch ra các dạng giải quyết vấn đề và tìm cách giải quyết vấn đề trong toàn bộ hệ thống dạy học, định ra các chức năng và các tiêu chuẩn đánh giá của dạy học nêu vấn đề. 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.M Machiushkin đã nghiên cứu các vấn đề cốt lõi của dạy học giải quyết vấn đề, đó là các tình huống có vấn đề. Ông trình bày một hệ thống khái niệm cơ bản liên quan đến tình huống có vấn đề sau đó đưa ra một số quy tắc chung của việc xây dựng các tình huống có vấn đề trong dạy học.
Lí thuyết của ông về các tình huống có vấn đề trong tư duy và trong dạy học là những cơ sở lí thuyết của dạy học nêu vấn đề. Các nghiên cứu ở Việt Nam 1 1 2 1 Một s nghi n ứu về qu n ý y họ Nhận thức được vai trò quan trọng của giáo dục với sự phát triển của nước ta, Đảng và Nhà nước dành một sự quan tâm đặc biệt cho giáo dục nước nhà. Chiến lược phát triển kinh tế - xã hội giai đoạn 2011 - 2020 đã nêu rõ những quan điểm chỉ đạo phát triển giáo dục là quốc sách hàng đầu. Đổi mới căn bản, toàn diện nền giáo dục Việt Nam theo hướng chuẩn hoá, hiện đại hoá, xã hội hoá, dân chủ hóa và hội nhập quốc tế, trong đó, đổi mới cơ chế quản lý giáo dục, phát triển đội ngũ giáo viên và cán bộ quản lý là khâu then chốt.
Tập trung nâng cao chất lượng giáo dục, đào tạo, coi trọng giáo dục đạo đức, lối sống, năng lực sáng tạo, kỹ năng thực hành, khả năng lập nghiệp. Đổi mới cơ chế tài chính giáo dục. Thực hiện kiểm định chất lượng giáo dục, đào tạo ở tất cả các bậc học. Xây dựng môi trường giáo dục lành mạnh, kết hợp chặt chẽ giữa nhà trường với gia đình và xã hội.
Đổi mới mạnh mẽ nội dung, chương trình, phương pháp dạy và học ở tất cả các cấp, bậc học. Tích cực chuẩn bị để từ sau năm 2015 thực hiện chương trình giáo dục phổ thông mới. Tăng cường chất lượng đào tạo ngoại ngữ ở tất cả các cấp học. Nhà nước tăng cường sự đầu tư, xã hội hóa, vận dụng các nguồn lực để tiến tới mục tiêu phát triển giáo dục.
Đầu tiên, cần nhắc đến tư tưởng của Chủ tịch Hồ Chí Minh về QL giáo dục và dạy học. Bằng việc vận dụng sáng tạo Triết học Mác – Lênin và kế thừa tinh hoa của các tư tưởng giáo dục tiên tiến, Người đã để lại cho nền giáo dục cách mạng Việt Nam những tư tưởng có giá trị cao trong quá trình phát 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com triển lý luận giáo dục và dạy học. Tác giả Phạm Viết Vượng với vấn đề lấy học sinh làm trung tâm; tác giả Trần Hồng Quân đề cập tới một số vấn đề đổi mới trong lĩnh vực giáo dục và đào tạo. Nhiều tài liệu quản lý giáo dục như: “Những vấn đề cơ bản của khoa học và quản lý giáo dục” và “Tiếp cận hiện đại trong quản lý giáo dục” của tác giả Trần Kiểm; “Kỹ năng hỗ trợ đổi mới quản lý dành cho Hiệu trưởng và cán bộ quản lý giáo dục” của Nhà xuất bản lao động (2008); “Phương pháp lãnh đạo và quản lý của Hiệu trưởng” của Nhà xuất bản chính trị Quốc gia (2004); “Những khái niệm cơ bản về lý luận quản lý giáo dục” của tác giả Nguyễn Ngọc Quang…đã đề cập đến vấn đề quản lý hoạt động dạy học ở các cơ sở giáo dục nói chung.
1 1 2 2 Một s nghi n ứu th Trước nhiệm vụ đổi mới giáo dục hiện nay thì việc yêu cầu đổi mới nội dung, phương pháp dạy học là việc làm cần thiết và cấp bách. Các nhà nghiên cứu giáo dục cũng cho ra đời nhiều công trình trong lĩnh vực này: Đinh Quang Báo (1981) với nghiên cứu “Phát triển hoạt động nhận thức của HS trong các bài học về Sinh học trường phổ thông”, tác giả đã sử dụng câu hỏi, bài tập để tổ chức hoạt động nhận thức của học sinh. Tác giả đã đề xuất kĩ thuật sử dụng các biện pháp lô gíc để định hướng hoạt động tìm tòi của học sinh, qua đó hình thành và phát triển kĩ năng giải quyết vấn đề cho học sinh trong dạy học sinh học [18]. Vũ Đức Lưu (1994) với đề tài nghiên cứu “DH các quy luật di truyền ở THPT bằng hệ thống các bài toán nhận thức” đã xây dựng quy trình dạy các quy luật di truyền bằng bài toán nhận thức.
Tác giả đã đề xuất và phân tích các nguyên tắc thiết kế, xác định các tiêu chuẩn cho phép mô hình hóa bài toán tổng quát và sử dụng bài toán nhận thức trong dạy học các quy luật di truyền. Nội dung nghiên cứu của đề tài đã phản ánh việc vận dụng dạy học nêu vấn đề trong dạy học các quy luật di truyền ở trường phổ thông [17]. 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Các tài liệu dù mang tính khái quát hay mới đề cập tới một góc cạnh nào đó trong QL giáo dục nói chung và QL HĐDH nói riêng nhưng những công trình đó có lại vô cùng quý giá về lý luận và thực tiễn, thích hợp với công tác nghiên cứu của các tác giả trong việc đảm nhiệm môn Sinh học ở trường THPT, giúp cho CBQL, tổ trưởng tổ chuyên môn, cán bộ cốt cán phụ trách chuyên môn ở các trường THPT khác tham khảo và vận dụng trong công tác QL của mình.