Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG DẠY HỌC MÔN LỊCH SỬ VÀ ĐỊA LÝ LỚP 6 Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC CƠ SỞ THEO HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC HỌC SINH 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề Trong những năm gần đây, dạy học định hướng phát triển năng lực học sinh đã trở thành xu thế tất yếu, là định hướng trong đổi mới giáo dục; đã có nhiều công trình nghiên cứu, đề tài về nội dung này. Nhóm tác giả: Nguyễn Thị Thanh Bình, Phan Minh Tiến với công trình nghiên cứu: "Quản lý hoạt động dạy học theo định hướng phát triển năng lực học sinh ở các trường tiểu học huyện Củ Chi, thành phố Hồ Chí Minh" đăng trên trang Thư viện, Tài liệu, Giáo án, Bài giảng - Zun.vn đã đưa tiến hành khảo sát thực trạng và đề ra 07 nhóm biện pháp quản lý hoạt động dạy học theo định hướng phát triển năng lực học sinh ở các trường tiểu học huyện Củ Chi, thành phố Hồ Chí Minh. Theo tác giả Nguyễn Văn Vinh (2018) nghiên cứu “Quản lý dạy học môn Tiếng Việt theo hướng phát triển năng lực học sinh ở các trường tiểu học quận Long Biên Thành phố Hà Nội” luận văn thạc sĩ Quản lý giáo dục đã đề xuất một số giải pháp về quản lý dạy học môn Lịch sử và Địa lý theo hướng phát triển năng lực học sinh ở trường tiểu học.
Trong bài viết: "Quản lý hoạt động dạy học theo định hướng phát triển phẩm chất và năng lực học sinh tại các trường phổ thông: thực trạng và giải pháp", tác giả Nguyễn Văn Nam đã phân tích thực trạng quản lý hoạt động dạy học theo định hướng phát triển phẩm chất và năng lực học sinh ở các trường trung học phổ thông trên cơ sở đó đề xuất 6 nhóm giải pháp quản lý hoạt dạy học theo định hướng phát triển phẩm chất và năng lực học sinh. Trong luận văn thạc sĩ “Quản lý hoạt động dạy học môn Vật lý ở các trường trung học cơ sở huyện Chương Mỹ, thành phố Hà Nội theo hướng phát triển năng lực”, tác giả Trịnh Viết Ánh (2021) đã chỉ ra được thực trạng quản lý dạy học môn Vật lý ở các trường THCS; phân tích các yếu tố ảnh hưởng, chỉ ra các ưu điểm, hạn 8 chế từ đó đề xuất các giải pháp Quản lý hoạt động dạy học môn Vật lý ở các trường trung học cơ sở huyện Chương Mỹ, thành phố Hà Nội theo hướng phát triển năng lực nhằm nâng cao chất lượng dạy học. Lê Thị Thanh Nhàn (2020), luận văn thạc sĩ “Quản lý dạy học môn Ngữ văn theo hướng phát triển năng lực học sinh ở các trường trung học cơ sở huyện Đông Anh, Hà Nội" đã nêu lên những quan điểm về dạy học bộ môn Ngữ văn và giải pháp dạy học bộ môn nhằm phát triển năng lực học sinh. Tác giả Phạm Thị Thu Hà (2015), luận văn thạc sĩ "Quản lý đổi mới phương pháp dạy học môn Ngữ văn theo định hướng phát triển năng lực người học tại các trường THCS huyện Hải Hà, tỉnh Quảng Ninh đã đề xuất nhiều giải pháp để thực hiện dạy học môn Ngữ văn theo định hướng phát triển năng lực người học.
Tác giả Nguyễn Thị Chiều (2022), luận văn thạc sĩ "Quản lý hoạt động dạy học môn Toán theo định hướng phát triển năng lực học sinh ở trường tiểu học Cẩm Xá, thị xã Mỹ Hào, tỉnh Hưng Yên" đã đề xuất 06 nhóm giải pháp để phát triển năng lực người học thông qua dạy học môn Toán. Tác giả Ngô Đức Lợi (2016), luận văn thạc sĩ “Quản lý dạy học theo hướng phát triển năng lực người học ở trường trung học phổ thông huyện Di Linh tỉnh Lâm Đồng” đã nghiên cứu, đề xuất 08 nhóm giải pháp để quản lý dạy học theo hướng phát triển năng lực học sinh. Tác giả Nguyễn Văn Vinh (2018), luận văn thạc sĩ "Quản lý dạy học môn Tiếng Việt theo hướng phát triển năng lực học sinh ở các trường tiểu học thuộc quận Long Biên, thành phố Hà Nội đã đề xuất 06 nhóm giải pháp để tổ chức dạy học môn Tiếng Việt cấp tiểu học theo hướng phát triển năng lực học sinh. Qua những công trình trên có thể nhận thấy việc nghiên cứu, đề xuất giải pháp quản lý hoạt động dạy học theo hướng phát triển năng lực học sinh đã được chú trọng, có nhiều công trình và đem lại thay đổi rõ rệt trong sự nghiệp giáo dục hiện nay.
Tuy nhiên với môn học mới mẻ như Lịch sử và Địa lý - ra đời cùng Chương trình GDPT 2018, hiện nay chưa có công trình, đề tài nghiên cứu tương xứng với vai trò, vị thế của môn học trong chương trình GDPT. Khái niệm cơ bản của đề tài 1. Phát triển năng lực học sinh 1. Khái niệm năng lực: Năng lực là thuộc tính cá nhân được hình thành, phát triển nhờ tố chất sẵn có và quá trình học tập, rèn luyện, cho phép con người huy động tổng hợp các kiến thức, kĩ năng và các thuộc tính cá nhân khác như hứng thú, niềm tin, ý chí,.
thực hiện thành công một loại hoạt động nhất định, đạt kết quả mong muốn trong những điều kiện cụ thể. Tác giả Đỗ Hương Trà “Năng lực là khả năng thực hiện có trách nhiệm và hiệu quả các hành động, giải quyết các nhiệm vụ, vấn đề trong những tình huống thay đổi thuộc các lĩnh vực nghề nghiệp, xã hội hay cá nhân trên cơ sở hiểu biết, kĩ năng, kĩ xảo và kinh nghiệm cũng như sự sẵn sàng hành động”. Tác giả Nguyễn Công Khanh “Năng lực của HS là khả năng làm chủ những hệ thống kiến thức, kỹ năng, thái độ. phù hợp với lứa tuổi và vận hành (kết nối) chúng một cách hợp lí vào thực hiện thành công nhiệm vụ học tập, giải quyết hiệu quả những vấn đề đặt ra cho chính các em trong cuộc sống”.
Trong tài liệu tập huấn dạy học và kiểm tra - đánh giá kết quả học tập theo định hướng phát triển năng lực HS Bộ GD&ĐT cho rằng “Năng lực của HS phổ thông chính là khả năng vận dụng kết hợp kiến thức, kĩ năng và thái độ để thực hiện tốt các nhiệm vụ học tập, giải quyết có hiệu quả những vấn đề có thực trong cuộc sống của các em”. Từ các quan điểm trên, có thể nói: năng lực là khả năng làm chủ và vận dụng có hiệu quả hệ thống kiến thức, kĩ năng, kinh nghiệm, thái độ… một cách hợp lí vào việc giải quyết các nhiệm vụ học tập của HS, những vấn đề đặt ra cho các em trong cuộc sống từ đó giúp các em ngày càng phát triển, hoàn thiện bản thân. Phát triển năng lực học sinh Dạy học theo định hướng phát triển năng lực học sinh là phương pháp đổi mới cách dạy học chuyển từ nền giáo dục truyền thống mang tính hàn lâm, xa rời thực tiễn sang một nền giáo dục hiện đại chú trọng việc phát huy tính chủ động, sáng tạo của học sinh. 10 Dạy học theo định hướng phát triển năng lực học sinh là hình thức tổ chức phối hợp giữa hoạt động dạy và hoạt động học, tập trung vào quá trình hơn là kết quả.
Quá trình dạy học đúng cách sẽ dẫn đến kết quả đúng như mong đợi và ngược lại, trong quá trình học giáo viên cần trú trọng đến hình thức học đi đôi với hành của học sinh. Hoạt động dạy học theo hướng phát triển năng lực học sinh. Khái niệm dạy học Dạy học là một quá trình hoạt động hai mặt do người dạy - thầy cô giáo và người học – học sinh nhằm thực hiện những mục đích dạy học [41]; Bao gồm toàn bộ các công tác có tổ chức và có định hướng nhằm giúp cho người học từng bước có được năng lực tư duy và năng lực hành động với mục đích lĩnh hội các giá trị tinh thần, các hiểu biết, kỹ năng nắm bắt vấn đề, những giá trị văn hóa mà nhân loại đã đạt được để giải quyết vấn đề mà thực tiễn đặt ra trong toàn bộ đời sống của mỗi cá nhân học sinh. Dạy học là một quá trình thống nhất biện chứng của hai thành tố cơ bản trong quá trình dạy học đó là hoạt động dạy và hoạt động học.
Dạy và học là hai hoạt động luôn phối hợp và tác động với nhau. Quá trình dạy học sẽ không thể diễn ra nếu thiếu một trong hai hoạt động trên [31]. Dạy học đòi hỏi sự sáng tạo nhằm làm cho quá trình dạy học phải đảm bảo được lí luận phải đi đôi với hoạt động thực tiễn. Đồng thời nhiệm vụ dạy học trong mỗi trường học không chỉ đảm bảo cho mỗi học sinh có được trình độ văn hóa nhất định mà còn góp phần hình thành và phát triển nhân cách của họ [27].
Tính tích cực hóa trong hoạt động nhận thức của học sinh là một hướng giảng dạy của người giáo viên trong việc soạn thảo và sử dụng nội dung, hình thức, phương tiện trong quá trình dạy học nhằm giúp cho học sinh có hứng thú đối với môn học, tính tích cực tự giác, sáng tạo của học sinh trong quá trình lĩnh hội tri thức, hình thành kỹ năng, kỹ xảo và vận dụng chúng vào trong hoạt động thực tiễn. Việc xác định đưa nội dung vào giảng dạy cần đảm bảo tính kế tục của tri thức mới trên cơ sở tri thức đã biết giúp quá trình nhận thức phát triển diễn ra thuận lợi, theo chiều xoáy trôn ốc [32]. 11 Trong phạm vi nghiên cứu của luận văn hoạt động dạy học được hiểu là: Hoạt động dạy học là hoạt động được thực hiện theo một chiến lược, chương trình đã được thiết kế, tác động đến người học nhằm hướng tới mục tiêu hình thành và phát triển phẩm chất, năng lực của người học. Dạy học theo hướng phát triển năng lực học sinh Dạy học theo hướng phát triển năng lực học sinh là phương pháp đổi mới cách dạy học chuyển từ nền giáo dục truyền thống mang tính hàn lâm, xa rời thực tiễn sang một nền giáo dục hiện đại chú trọng việc phát huy tính chủ động, sáng tạo của học sinh.
Dạy học theo hướng phát triển năng lực học sinh là hình thức tổ chức phối hợp giữa hoạt động dạy và hoạt động học, tập trung vào quá trình hơn là kết quả. Quá trình dạy học đúng cách sẽ dẫn đến kết quả đúng như mong đợi và ngược lại, trong quá trình học giáo viên cần trú trọng đến hình thức học đi đôi với hành của học sinh. Dạy học theo hướng phát triển năng lực học sinh là việc đổi mới phương pháp dạy học đòi hỏi những điều kiện về phương tiện, cơ sở vật chất, kỹ thuật và hình thức dạy học. Ngoài ra, phương pháp dạy học hiện đại còn mang tính chủ quan.