Luận văn thạc sĩ quản lý chương trình Mỗi xã phường một sản phẩm OCOP tại tỉnh Quảng Ninh

Luận văn phân tích thực trạng và đề xuất giải pháp hoàn thiện công tác quản lý chương trình Mỗi xã phường một sản phẩm OCOP tại địa bàn tỉnh Quảng Ninh.

• Tác giả: Cao Xuân Hưng
• Người hướng dẫn: TS. Hoàng Văn Tuyên
• Trường học: Trường Đại học Khoa học - Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Khoa học quản lý
• Đề tài: Quản lý chương trình mỗi xã, phường một sản phẩm (OCOP) tại tỉnh Quảng Ninh
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Thái Nguyên

Tóm tắt

I. Tổng quan về quản lý chương trình OCOP tại tỉnh Quảng Ninh

Quảng Ninh là địa phương tiên phong cả nước triển khai mô hình Mỗi xã phường một sản phẩm từ năm 2013. Quản lý chương trình OCOP tại tỉnh Quảng Ninh mang tính đột phá về phương thức phát triển kinh tế nông thôn. Tỉnh sở hữu địa hình đa dạng cùng nguồn tài nguyên phong phú từ đồng bằng ven biển đến vùng miền núi. Vịnh Hạ Long và các danh thắng nổi tiếng tạo nền tảng vững chắc cho phát triển du lịch gắn liền với nông sản đặc thù. Cơ chế quản lý tập trung khơi dậy tính chủ động của cộng đồng dân cư. Chính quyền địa phương đóng vai trò kiến tạo, xây dựng khung pháp lý và định hướng thị trường. Bộ máy quản lý OCOP được vận hành thống nhất từ cấp tỉnh, huyện đến cơ sở xã phường. Tỉnh đã ban hành nhiều đề án chiến lược nhằm chuyển đổi sản xuất nông nghiệp từ tự cung tự cấp sang thương mại hóa hàng hóa. Chương trình không chỉ gia tăng giá trị sản phẩm mà còn bảo tồn các làng nghề truyền thống quý giá. Năng lực cạnh tranh cấp tỉnh đứng đầu cả nước nhiều năm liên tục là bệ đỡ thuận lợi cho công tác điều hành.

1.1. Cơ sở pháp lý và mô hình vận hành OCOP địa phương

Hệ thống thể chế quản lý chương trình OCOP tại Quảng Ninh được xây dựng dựa trên sự kết hợp giữa chủ trương trung ương và điều kiện thực tiễn địa phương. Tỉnh ủy và Ủy ban nhân dân tỉnh đã ban hành các đề án, quyết định phê duyệt kế hoạch triển khai theo từng giai đoạn cụ thể. Cơ cấu tổ chức được thiết lập bài bản với Ban Điều hành OCOP cấp tỉnh và các tổ công tác chuyên trách tại từng huyện, thị xã, thành phố. Quy trình chu trình OCOP thường niên gồm sáu bước tiêu chuẩn chặt chẽ: tuyên truyền, đăng ký ý tưởng, lập dự án, đánh giá phân hạng đến xúc tiến thương mại. Nhà nước hỗ trợ chính sách và kiểm soát chất lượng.

1.2. Kinh nghiệm quốc tế và sự tiếp biến mô hình tại Quảng Ninh

Chương trình OCOP Quảng Ninh kế thừa tinh hoa từ phong trào OVOP tại Nhật Bản và OTOP tại Thái Lan. Phong trào OVOP Nhật Bản khởi nguồn tại tỉnh Oita với tư duy phát triển nội sinh, dựa vào năng lực cộng đồng. Trong khi đó, mô hình OTOP Thái Lan mang tính ngoại sinh với sự chỉ đạo mạnh mẽ từ chính phủ nhằm phát triển kinh tế tư nhân. Quảng Ninh đã sáng tạo tiếp thu hai mô hình này để hình thành phương thức quản lý phù hợp đặc thù. Chính quyền tỉnh giữ vai trò đòn bẩy, kích hoạt năng lực tự chủ của chủ thể. Tỉnh tận dụng lợi thế du lịch biển đảo nhằm nâng tầm giá trị nông sản bản địa.

II. Thực trạng và phân tích quản lý chương trình OCOP tại Quảng Ninh

Thực tiễn quản lý chương trình OCOP tại Quảng Ninh ghi nhận nhiều bước tiến vượt bậc nhưng cũng đối mặt với không ít thách thức. Công tác lãnh đạo, điều hành của tỉnh đạt tính chuyên nghiệp cao nhờ hệ thống văn bản chỉ đạo liên tục được cập nhật. Số lượng sản phẩm OCOP đạt sao tăng trưởng nhanh chóng qua các năm, khẳng định vị thế dẫn đầu cả nước. Nhiều thương hiệu địa phương như trà hoa vàng Ba Chẽ, mực một nắng Cô Tô hay gà Tiên Yên đã tạo được chỗ đứng vững chắc. Tuy nhiên, quy mô sản xuất của phần lớn chủ thể kinh tế vẫn còn nhỏ lẻ và phân tán. Trình độ quản trị doanh nghiệp và hợp tác xã nông nghiệp chưa đồng đều. Khả năng ứng dụng khoa học kỹ thuật hiện đại vào khâu chế biến sâu còn hạn chế. Nguồn vốn đầu tư cho dây chuyền đóng gói, bảo quản sau thu hoạch chưa đáp ứng nhu cầu. Sự liên kết chuỗi giá trị còn lỏng lẻo. Áp lực cạnh tranh thương mại ngày càng gia tăng.

2.1. Yếu tố ảnh hưởng đến hoạt động quản lý OCOP địa phương

Hoạt động quản lý chương trình OCOP tại Quảng Ninh chịu tác động từ hai nhóm yếu tố bên trong và bên ngoài. Nhóm yếu tố bên ngoài bao gồm sự thay đổi của khung chính sách trung ương, biến động thị trường và dịch bệnh. Đại dịch Covid-19 từng làm đứt gãy chuỗi cung ứng hàng hóa. Các yếu tố bên trong xuất phát từ năng lực nội tại của bộ máy. Cán bộ phụ trách OCOP cấp cơ sở phần lớn phải kiêm nhiệm. Hệ thống logistics và bảo quản kho bãi chưa đồng bộ. Sự khan hiếm nguồn nhân lực nông nghiệp trẻ cũng cản trở tiến độ mở rộng quy mô sản xuất tại các làng nghề.

2.2. Khó khăn và rào cản nội tại của các chủ thể OCOP

Đa số chủ thể OCOP tại tỉnh Quảng Ninh là hợp tác xã và hộ kinh doanh. Hạn chế lớn nhất nằm ở năng lực tài chính và tiếp cận nguồn vốn. Thủ tục vay thế chấp đất đai còn nhiều trở ngại. Bên cạnh đó, kỹ năng số hóa và tư duy tiếp thị còn sơ khai. Chủ thể phụ thuộc nhiều vào các hội chợ truyền thống. Việc khai thác sàn thương mại điện tử chưa đạt hiệu quả cao. Khâu kiểm soát chất lượng và đăng ký bảo hộ nhãn hiệu chưa triệt để. Nguy cơ làm giả sản vật đặc sản đe dọa danh tiếng thương hiệu bền vững.

III. Giải pháp nâng cao hiệu quả quản lý chương trình OCOP Quảng Ninh

Hoàn thiện quản lý chương trình OCOP tại tỉnh Quảng Ninh đòi hỏi hệ thống giải pháp đồng bộ và đột phá. Trước hết, tỉnh cần tối ưu hóa bộ máy chỉ đạo bằng phân định quyền hạn cụ thể. Đội ngũ cán bộ cần đào tạo chuyên sâu về quản trị chuỗi giá trị. Tỉnh cần đổi mới công tác truyền thông, chuyển mạnh sang nền tảng số. Việc ứng dụng khoa học công nghệ phải là ưu tiên hàng đầu. Các chủ thể cần hỗ trợ dán tem truy xuất nguồn gốc điện tử minh bạch. Cơ chế tín dụng cần thông thoáng để kích hoạt dòng vốn tư nhân. Tỉnh phải quản lý chặt chẽ quy hoạch vùng nguyên liệu sạch. Hoạt động thanh tra, hậu kiểm chất lượng sản phẩm cần diễn ra định kỳ. Việc hạ sao hoặc thu hồi chứng nhận đối với hàng kém chất lượng là giải pháp bảo vệ uy tín thương hiệu dài lâu.

3.1. Đẩy mạnh ứng dụng khoa học kỹ thuật và chuyển đổi số

Khoa học công nghệ là chìa khóa then chốt nâng tầm giá trị nông sản OCOP. Chính quyền tỉnh cần khuyến khích chuyển giao quy trình sản xuất tiên tiến và công nghệ chế biến sâu. Điều này kéo dài thời hạn bảo quản nông sản. Hệ thống cơ sở dữ liệu OCOP cần được số hóa đồng bộ. Công nghệ truy xuất nguồn gốc bằng mã QR giúp minh bạch quy trình chế biến. Tỉnh hỗ trợ đào tạo kỹ năng bán hàng trực tuyến trên các nền tảng số. Những nỗ lực này tạo bứt phá lớn cho nông sản địa phương tiếp cận thị trường trong nước và quốc tế.

3.2. Kiện toàn tổ chức bộ máy và phát triển nhân lực quản lý

Hiệu quả quản trị phụ thuộc trực tiếp vào năng lực đội ngũ nhân sự. Tỉnh Quảng Ninh cần chuẩn hóa chức danh chuyên trách cho cán bộ phụ trách OCOP cấp cơ sở. Các lớp bồi dưỡng nghiệp vụ thẩm định hồ sơ cần tổ chức thường xuyên. Tỉnh cũng phải nâng cao năng lực cho ban giám đốc các hợp tác xã. Nội dung đào tạo tập trung vào quản trị tài chính, tiếp thị và xây dựng bao bì hiện đại. Mạng lưới chuyên gia tư vấn sẽ đồng hành tháo gỡ vướng mắc kỹ thuật cho từng cơ sở sản xuất nhỏ lẻ tại vùng sâu.

IV. Kết luận và định hướng ứng dụng quản lý OCOP tỉnh Quảng Ninh

Quản lý chương trình OCOP tại tỉnh Quảng Ninh là bài học kinh nghiệm tiêu biểu trong tiến trình tái cơ cấu kinh tế nông nghiệp Việt Nam. Mô hình này đã chứng minh tính đúng đắn khi biến tài nguyên bản địa thành động lực tăng trưởng kinh tế bền vững. Sự kết hợp chặt chẽ giữa vai trò kiến tạo của nhà nước và tinh thần tự chủ cộng đồng tạo nên đột phá. Trong giai đoạn tới, Quảng Ninh cần gắn kết sâu sắc OCOP với kinh tế du lịch biển đảo. Khách du lịch chính là kênh tiêu thụ nông sản trực tiếp vô cùng tiềm năng. Chuỗi giá trị cần vươn xa hơn qua các chứng chỉ chất lượng toàn cầu. Kinh nghiệm điều hành của Quảng Ninh cung cấp cơ sở lý luận thực tiễn cho nhiều tỉnh thành. Sự chuẩn hóa sản phẩm sẽ duy trì sức sống lâu dài của thương hiệu.

4.1. Tích hợp sản phẩm OCOP với không gian kinh tế du lịch

Quảng Ninh sở hữu di sản thiên nhiên Vịnh Hạ Long cùng nhiều bãi biển nổi tiếng. Việc lồng ghép chương trình OCOP vào chuỗi du lịch mở ra lối đi đột phá. Lượng du khách đông đảo là thị trường tiêu thụ nông sản tại chỗ khổng lồ. Điểm bán sản phẩm OCOP cần đặt tại bến cảng, khu nghỉ dưỡng và trung tâm văn hóa. Các tour du lịch trải nghiệm nông nghiệp nông thôn giúp du khách thấu hiểu câu chuyện văn hóa của từng sản vật. Mô hình này thúc đẩy thương mại hai chiều rất hiệu quả và gia tăng thu nhập cho người dân.

4.2. Khả năng nhân rộng mô hình quản trị cho các địa phương

Kinh nghiệm điều hành OCOP của Quảng Ninh mang lại nhiều giá trị gợi mở cho cả nước. Bài học mấu chốt là quyết tâm chính trị và hệ thống chính sách nhất quán. Sự phân quyền cho cấp huyện và xã phải đi liền với đào tạo cán bộ thực thi. Chính quyền đóng vai trò bệ đỡ chứ không bao biện làm thay doanh nghiệp. Nguồn lực hỗ trợ của nhà nước cần tập trung vào chuẩn hóa chất lượng và xúc tiến thương mại. Việc nhân rộng đòi hỏi mỗi địa phương căn cứ vào thế mạnh đặc thù để thiết lập chuỗi giá trị tối ưu.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG I CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ CHƯƠNG TRÌNH MỖI XÃ, PHƯỜNG MỘT SẢN PHẨM (OCOP) TẠI ĐỊA PHƯƠNG 1. Một số khái niệm 1. OCOP và chương trình OCOP OCOP (viết tắt theo tiếng Anh là One Commune, One Product) được hiểu theo nghĩa tiếng Việt là mỗi xã, phường một sản phẩm. Chương trình phát triển hình thức tổ chức sản xuất, kinh doanh các sản phẩm truyền thống, có lợi thế và tập trung chủ yếu ở các khu vực nông thôn.

- Chương trình OCOP là chương trình phát triển kinh tế khu vực nông thôn theo hướng phát triển nội lực và gia tăng giá trị, là giải pháp, nhiệm vụ trong triển khai thực hiện chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới. Trọng tâm của chương trình OCOP là phát triển sản phẩm nông nghiệp, phi nông nghiệp, dịch vụ có lợi thế ở mỗi địa phương theo chuỗi giá trị, do các thành phần kinh tế tư nhân (doanh nghiệp, hộ sản xuất) và kinh tế tập thể thực hiện. Nhà nước đóng vai trò kiến tạo, ban hành khung pháp lý và chính sách để thực hiện; định hướng quy hoạch các vùng sản xuất hàng hóa, dịch vụ; quản lý và giám sát tiêu chuẩn chất lượng sản phẩm; hỗ trợ các khâu: đào tạo, tập huấn, hướng dẫn kỹ thuật, ứng dụng khoa học công nghệ, xây dựng thương hiệu, xúc tiến thương mại, quảng bá sản phẩm, tín dụng. * Phong trào OVOP - Đã có rất nhiều định nghĩa về phong trào OVOP được đưa ra bởi các học giả.

Trong đó, theo Matsui Kazuhisa viết trong cuốn “Phong trào OVOP với các quốc gia đang phát triển”, đã định nghĩa phong trào OVOP là một phong trào phát triển khu vực với bản sắc mạnh mẽ của tỉnh Oita. Đây là một phong trào mà các địa phương trong tỉnh sẽ xác định, lựa chọn và phát triển các sản phẩm cụ thể có giá trị, thông qua các hoạt động chế biến, tiếp thị và lưu thông để tăng thêm giá trị cho sản phẩm. Phong trào OVOP ra đời như một “phong trào” không phải là “kế hoạch” hay “chương trình” của chính quyền địa phương. Thống đốc Hiramatsu Morihiko cũng tuyên bố rằng tỉnh Oita sẽ chỉ hỗ trợ các địa phương và cộng đồng với những nỗ lực trên thực tế.

Do đó, phong trào được 8 thực hiện trước tiên dựa trên tinh thần, ý tưởng sáng tạo và nỗ lực của người dân, sau đó chính quyền địa phương sẽ dựa vào đó để hỗ trợ (Matsui Kazuhisa, 2006, p. - Xét trên góc độ kinh tế, Yamagami Susumu và Fujimoto Takeshi đã định nghĩa như sau: “phong trào OVOP là một một mô hình kinh doanh dựa trên đặc trưng của sản phẩm địa phương như nông sản, thực phẩm chế biến và các sản phẩm thủ công mĩ nghệ khác. Đây là mô hình kinh doanh được thực hiện khác biệt từ mô hình phát triển dựa trên sản phẩm điện tử, công nghệ và công nghiệp. Thêm vào đó, thông qua phong trào này, hệ thống kinh doanh dựa vào cộng đồng được thiết lập” (Matsui Kazuhisa, 2006, p.

Có thể thấy rằng, dù là theo quan điểm kinh tế hay xã hội, phong trào OVOP luôn hiển thị các từ khóa chính bao gồm “sản phẩm nổi bật”, “quảng bá nguồn lực địa phương”, “bản sắc văn hóa địa phương”, “sáng tạo của người dân”, “nỗ lực của địa phương chính quyền và cộng đồng”, “tăng giá trị gia tăng”. Do vậy, phong trào này về cơ bản đã áp dụng lý thuyết phát triển khu vực hay lý thuyết phát triển nội sinh theo hướng phù hợp với điều kiện tự nhiên, kinh tế và xã hội địa phương. * Phong trào OTOP - OTOP là tên viết tắt của “One Town/Tambon One Product”, có xuất xứ từ quận Oita Nhật Bản vào cuối những năm 70 của thế kỷ XX.