Tổng quan nghiên cứu

Quản lý chi thường xuyên ngân sách nhà nước cấp quận giữ vai trò then chốt trong việc duy trì bộ máy hành chính, thực thi các chính sách an sinh và thúc đẩy phát triển kinh tế xã hội tại cơ sở. Quận Thanh Xuân, được thành lập từ năm 1996 với diện tích tự nhiên 913,2 ha và quy mô ban đầu 117.863 nhân khẩu trên địa bàn 11 phường, là một trong những trung tâm đô thị có tốc độ phát triển nhanh của thành phố Hà Nội. Hoạt động quản trị tài chính công tại quận phản ánh rõ nét tính chất phức tạp của ngân sách đô thị trong bối cảnh phân cấp quản lý ngày càng sâu rộng. Riêng trong 6 tháng đầu năm 2019, tổng thu ngân sách trên địa bàn quận đạt hơn 2.512 tỷ đồng, tương đương 47% kế hoạch Hội đồng nhân dân giao, đặt ra yêu cầu kiểm soát chi tiêu chặt chẽ và tương xứng.

Vấn đề cốt lõi của nghiên cứu xoay quanh việc đánh giá toàn diện chu trình quản lý chi thường xuyên từ khâu lập, chấp hành cho đến quyết toán ngân sách trong giai đoạn 2017 - 2019. Mục tiêu trọng tâm là làm rõ cơ chế phân bổ nguồn lực, đo lường mức độ tuân thủ dự toán và nhận diện các điểm nghẽn của mô hình quản lý theo yếu tố đầu vào truyền thống. Kết quả phân tích cho thấy tỷ lệ quyết toán so với dự toán giai đoạn này duy trì ở mức cao từ 90,55% đến 91,78%, song vẫn bộc lộ sự thiếu linh hoạt giữa các nhóm ngành. Nghiên cứu mang ý nghĩa thực tiễn quan trọng khi cung cấp các giải pháp hoàn thiện công tác quản lý tài khóa địa phương giai đoạn 2020 - 2025, hướng tới mục tiêu tiết kiệm, chống lãng phí và tối ưu hóa hiệu quả chi tiêu công.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng lý thuyết quản lý tài chính công hiện đại và mô hình ngân sách dựa trên kết quả đầu ra. Chu trình quản lý ngân sách nhà nước được tiếp cận một cách toàn diện qua 3 giai đoạn hữu cơ: lập dự toán, chấp hành dự toán và quyết toán ngân sách. Khung lý thuyết phân loại chi thường xuyên theo chức năng kinh tế xã hội và theo nội dung kinh tế như chi thanh toán cho con người, mua sắm dịch vụ và duy tu tài sản công.

Hệ thống khái niệm nghiên cứu tập trung vào cơ chế phân bổ ngân sách, định mức chi tiêu công và hệ thống thông tin quản lý ngân sách và kho bạc. Nghiên cứu vận dụng các căn cứ pháp lý then chốt gồm Luật Ngân sách nhà nước 2015, Nghị định 16/2015/NĐ-CP và Nghị quyết 13/2016/NQ-HĐND thành phố Hà Nội. Theo đó, hệ số phân bổ an ninh quốc phòng được áp dụng ở mức 1,5 cho đơn vị hành chính dưới 150.000 dân, cùng định mức chi sự nghiệp ngoài lương từ 5.000 đến 7.000 đồng/học sinh/năm cho bậc phổ thông và 5.000 đồng/người/năm đối với lĩnh vực y tế dự phòng.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu thứ cấp được thu thập toàn diện từ Phòng Tài chính – Kế hoạch quận Thanh Xuân, Kho bạc Nhà nước quận và hệ thống phần mềm quản lý TABMIS trong chu kỳ 3 năm từ 2017 đến 2019. Cỡ mẫu nghiên cứu bao quát toàn bộ 11 phường trực thuộc và hơn 45 đơn vị dự toán cấp 1 trên địa bàn quận thông qua phương pháp chọn mẫu tổng thể nhằm đảm bảo tính đại diện tuyệt đối cho ngân sách cấp quận.

Phương pháp nghiên cứu kết hợp giữa thống kê mô tả, phân tích chuỗi thời gian và so sánh đối chiếu giữa số liệu dự toán và số liệu quyết toán thực tế. Lý do lựa chọn phương pháp này xuất phát từ yêu cầu phải xác định chính xác độ lệch chi tiêu, tỷ lệ thực hiện theo từng nhóm nghiệp vụ và đánh giá mức độ co giãn của các khoản chi trước các biến động chính sách. Các kỹ thuật phỏng vấn chuyên sâu cán bộ nghiệp vụ tài chính cũng được triển khai để kiểm chứng nguyên nhân dẫn đến các tồn tại phát sinh.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, tổng chi thường xuyên ngân sách quận duy trì tỷ lệ chấp hành rất cao so với kế hoạch được giao qua từng năm. Năm 2017, giá trị quyết toán đạt 633.345 triệu đồng, tương ứng tỷ lệ 90,90% dự toán; năm 2018 đạt 635.140 triệu đồng, tương ứng 90,55%; năm 2019 đạt 559.825 triệu đồng, tương ứng 91,78%. Mức độ chấp hành trên 90% khẳng định kỷ luật tài khóa cơ bản được giữ vững.

Thứ hai, cơ cấu chi thường xuyên thể hiện sự ưu tiên vượt trội cho sự nghiệp giáo dục - đào tạo và dạy nghề, luôn chiếm tỷ trọng trên 50% tổng chi ngân sách quận. Năm 2017, quyết toán chi giáo dục đạt 325.007 triệu đồng (bằng 98,64% dự toán); năm 2018 đạt 284.449 triệu đồng (bằng 95,97% dự toán); năm 2019 đạt 302.975 triệu đồng (bằng 94,57% dự toán), tạo điều kiện cho quận 5 năm liên tiếp đứng đầu ngành giáo dục Thủ đô.

Thứ ba, sự biến động lớn và thiếu ổn định xuất hiện tại các khoản chi kinh tế và bảo vệ môi trường. Quyết toán chi hoạt động kinh tế năm 2017 đạt 74,57%, năm 2018 giảm sâu xuống 64,39% (chỉ đạt 9.310 triệu đồng so với dự toán 14.460 triệu đồng) và năm 2019 phục hồi lên 77,95%. Lĩnh vực môi trường năm 2017 ghi nhận chênh lệch quyết toán giảm tới 25.722 triệu đồng do thay đổi cơ chế quản lý từ phí sang giá dịch vụ.

Thứ tư, nhóm chi quản lý nhà nước, Đảng và Đoàn thể duy trì mức giải ngân lớn với 86.455 triệu đồng năm 2017, 73.009 triệu đồng năm 2018 và 82.162 triệu đồng năm 2019, tương đương tỷ lệ hoàn thành dự toán từ 89,95% đến 93,93%.

Thảo luận kết quả

Diễn biến ngân sách nói trên có thể được minh họa trực quan thông qua biểu đồ cột chồng thể hiện cơ cấu tỷ trọng giữa các khối sự nghiệp và đồ thị đường so sánh tỷ lệ quyết toán trên dự toán của 11 lĩnh vực chi. Sự phân tách này làm nổi bật bức tranh phân bổ vốn công tại địa bàn đô thị hóa cao.

Nguyên nhân của việc thực hiện chi kinh tế chỉ đạt từ 64,39% đến 77,95% nằm ở đặc thù công tác duy tu hạ tầng, bảo trì đô thị thường xuyên phát sinh đột xuất, quy trình thẩm định phức tạp dẫn đến việc lập dự toán ban đầu chưa sát thực tế. Đối với chi môi trường năm 2017, sự thay đổi của Luật Phí và Lệ phí đã chuyển phần duy trì vệ sinh ngõ xóm từ ngân sách cấp phát sang nguồn thu giá dịch vụ, khiến quyết toán ngân sách nhà nước giảm mạnh 25.722 triệu đồng so với dự toán giao đầu năm.

So sánh với các nghiên cứu tài chính công đô thị, kết quả thực nghiệm tại quận Thanh Xuân chỉ rõ hạn chế cố hữu của phương thức quản lý theo yếu tố đầu vào: các đơn vị có xu hướng lập dự toán theo số liệu lịch sử năm trước thay vì gắn chặt với khối lượng đầu ra cụ thể. Điều này tạo ra tình trạng thừa thiếu cục bộ, làm giảm tính chủ động của thủ trưởng đơn vị dự toán.

Đề xuất và khuyến nghị

Tái cấu trúc quy trình lập dự toán ngân sách đa niên theo định hướng kết quả đầu ra. Đơn vị thực hiện là Phòng Tài chính – Kế hoạch quận Thanh Xuân phối hợp với 11 phường trực thuộc. Mục tiêu nâng độ chính xác của dự toán lên mức trên 96% so với quyết toán thực tế, triển khai áp dụng từ giai đoạn tài chính 2021 - 2023.

Nâng cấp định mức phân bổ chi khác ngoài lương cho sự nghiệp giáo dục và y tế cơ sở. Ủy ban nhân dân quận Thanh Xuân kiến nghị Hội đồng nhân dân thành phố Hà Nội điều chỉnh mức chi khác cho học sinh từ 7.000 đồng lên mức tối thiểu 12.000 đồng/học sinh/năm nhằm bù đắp trượt giá và đáp ứng chuẩn trường học thông minh, hoàn thành phê duyệt trong quý 4 năm 2022.

Hiện đại hóa hạ tầng công nghệ và tích hợp dữ liệu chi tiêu công qua hệ thống TABMIS nâng cao. Kho bạc Nhà nước quận Thanh Xuân chủ trì kết nối liên thông chứng từ điện tử với 100% đơn vị thụ hưởng ngân sách, loại bỏ hoàn toàn việc nộp hồ sơ giấy thủ công, đặt lộ trình hoàn tất trong giai đoạn 2021 - 2024.

Tăng cường công tác thanh tra, kiểm tra nội bộ và siết chặt kỷ luật quyết toán ngân sách. Thanh tra quận phối hợp với Phòng Tài chính – Kế hoạch thực hiện kiểm tra định kỳ 6 tháng/lần đối với 100% các đơn vị trực thuộc, kiên quyết xử lý xuất toán các khoản chi sai định mức, chấm dứt tình trạng chậm nộp báo cáo tài chính cuối năm từ năm 2022 trở đi.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Cán bộ quản lý và chuyên viên tài chính kế toán tại Ủy ban nhân dân các quận, huyện: Nghiên cứu cung cấp tài liệu tham khảo thực tế về phương pháp điều hành ngân sách cấp cơ sở, quy trình 3 bước lập và kiểm tra dự toán, cùng kỹ năng kiểm soát các khoản chi đột xuất trên hệ thống TABMIS.

Lãnh đạo các đơn vị sự nghiệp công lập khối giáo dục và y tế: Luận văn đưa ra các căn cứ chi tiết về định mức phân bổ theo Nghị quyết 13/2016/NQ-HĐND, giúp các trường mầm non, tiểu học, trung học cơ sở và trung tâm y tế xây dựng quy chế chi tiêu nội bộ hợp pháp và tối ưu hóa quỹ tự chủ.

Chuyên viên hoạch định chính sách tại Sở Tài chính và Bộ Tài chính: Công trình là nguồn dữ liệu thực nghiệm giá trị phản ánh những bất cập khi chuyển đổi cơ chế quản lý phí sang giá dịch vụ và phân bổ ngân sách đô thị, phục vụ hoàn thiện định mức kinh tế kỹ thuật trong các văn bản quy phạm pháp luật.

Học viên cao học và nghiên cứu sinh chuyên ngành Tài chính công, Quản lý kinh tế: Đề tài cung cấp khung phân tích định lượng chuẩn mực, phương pháp đối chiếu chỉ tiêu dự toán - quyết toán qua chuỗi thời gian 3 năm và phương pháp luận đánh giá kỷ luật tài khóa địa phương.

Câu hỏi thường gặp

Tỷ lệ quyết toán chi thường xuyên tại quận Thanh Xuân giai đoạn 2017 - 2019 đạt trên 90% có phản ánh sự hoàn hảo trong quản lý không?

Mặc dù tỷ lệ quyết toán đạt từ 90,55% đến 91,78% cho thấy kỷ luật tài khóa tổng thể tốt, song sự chênh lệch lớn ở từng dòng mục như chi kinh tế chỉ đạt 64,39% năm 2018 chứng minh việc phân bổ nguồn lực chưa thực sự đồng đều và chưa gắn liền với hiệu quả đầu ra.

Tại sao quyết toán chi sự nghiệp môi trường năm 2017 lại chênh lệch giảm tới 25.722 triệu đồng so với dự toán?

Sự sụt giảm này xuất phát từ việc thực hiện Luật Phí và Lệ phí năm 2017, theo đó dịch vụ thu gom rác thải sinh hoạt chuyển từ cơ chế phí sang giá dịch vụ do người dân chi trả trực tiếp, khiến phần ngân sách nhà nước cấp bù cho ngõ xóm không phải quyết toán từ nguồn chi công.

Ngân sách chi cho giáo dục và đào tạo chiếm vị trí như thế nào trong cơ cấu chi thường xuyên của quận?

Chi sự nghiệp giáo dục luôn chiếm vị trí cao nhất với quy mô trên 300 tỷ đồng mỗi năm, chiếm trên 50% tổng chi thường xuyên của quận Thanh Xuân, giúp địa phương giữ vững vị trí dẫn đầu ngành giáo dục Thủ đô trong nhiều năm liên tiếp.

Hệ thống TABMIS đóng vai trò gì trong việc kiểm soát các khoản chi thường xuyên tại quận?

TABMIS giúp kiểm soát tự động hạn mức dự toán ngay từ khâu nhập số liệu, ngăn chặn việc chi vượt định mức tại hơn 45 đơn vị cơ sở và đảm bảo quy trình thanh toán trực tiếp từ Kho bạc Nhà nước tới người thụ hưởng được minh bạch, chính xác.

Vì sao cần chuyển đổi từ mô hình quản lý ngân sách theo đầu vào sang mô hình quản lý theo kết quả đầu ra?

Quản lý theo đầu vào chỉ kiểm soát chứng từ tiêu tiền mà không đo lường được giá trị thực tế của công việc hoàn thành, trong khi mô hình theo kết quả đầu ra gắn kinh phí với chỉ số đo lường hiệu suất cụ thể, giúp giảm lãng phí tài sản công.

Kết luận

  • Toàn bộ chu trình quản lý chi thường xuyên tại quận Thanh Xuân trong giai đoạn 2017 - 2019 đã đảm bảo tính pháp lý, duy trì tỷ lệ chấp hành ngân sách ổn định trên 90% qua các năm.
  • Cơ cấu chi tiêu công được phân bổ có trọng tâm, ưu tiên hàng đầu cho phát triển nguồn nhân lực với lĩnh vực giáo dục chiếm tỷ trọng cao nhất toàn quận.
  • Tồn tại lớn nhất là phương thức quản lý chi theo dòng mục đầu vào còn cứng nhắc, dẫn đến tỷ lệ giải ngân ở một số lĩnh vực kinh tế và môi trường đạt thấp dưới 80%.
  • Bốn nhóm giải pháp đồng bộ về lập dự toán đa niên, điều chỉnh định mức phân bổ, số hóa quy trình qua TABMIS và siết chặt kiểm tra nội bộ đã được xây dựng khả thi cho giai đoạn 2021 - 2025.
  • Đóng góp quan trọng nhất của luận văn là hệ thống hóa toàn bộ bức tranh tài khóa thực tế của một quận nội đô điển hình, tạo cơ sở khoa học để chính quyền địa phương và các nhà nghiên cứu áp dụng mô hình quản trị công hiện đại nhằm nâng cao hiệu lực chi tiêu ngân sách.