CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ BỒI THƯỜNG, GIẢI PHÓNG MẶT BẰNG CỦA CHÍNH QUYỀN HUYỆN 1. Bồi thường, giải phóng mặt bằng 1. Khái niệm và đặc điểm về bồi thường và giải phóng mặt bằng 1. Khái niệm và đặc điểm về bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất Theo Từ điển Tiếng Việt (Hoàng Phê - Chủ biên, 2003) thì “Bồi thường nghĩa là đền bù những tổn hại đã gây ra”.
Theo khoản 12 Điều 3 Luật Đất đai năm 2013 quy định: “Bồi thường về đất là việc Nhà nước trả lại giá trị quyền sử dụng đất đối với diện tích đất thu hồi cho người sử dụng đất”. Như vậy bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất là hoạt động của các cơ quan Nhà nước nhằm đền bù về mặt vật chất và đảm bảo lợi ích của người dân trong diện có đất phải thu hồi theo quy định pháp luật. Bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất mang một số đặc trưng cơ bản sau đây: - Vấn đề bồi thường chỉ đặt ra khi Nhà nước thu hồi đất của người sử dụng đất để sử dụng vào mục đích quốc phòng, an ninh; phát triển KT-XH vì lợi ích quốc gia, cộng đồng. - Việc bồi thường về đất dựa vào giá đất cụ thể do Nhà nước xác định tại thời điểm thu hồi đất.
Khái niệm và đặc điểm về giải phóng mặt bằng GPMB là một khái niệm rộng của công tác thu hồi đất để phục vụ quốc phòng an ninh và các dự án phát triển KT-XH của nhà nước, bao gồm các công đoạn từ bồi thường cho đối tượng sử dụng đất, giải tỏa các công trình trên đất, di chuyển người dân để lấy mặt bằng cho triển khai dự án đến việc hỗ trợ cho nguời có đất bị thu hồi, tái tạo lại chỗ ở, việc làm, thu nhập để ổn định cuộc sống. Hiện nay chưa có một khái niệm cụ thể nào được đưa ra về GPMB tuy nhiên có thể hiểu GPMB là một quá trình “làm sạch” mặt bằng thông qua việc thực hiện di dời các công trình xây dựng, vật kiến trúc, cây cối, hoa màu và một bộ phận dân cư trên một diện tích đất nhất định nhằm thực hiện quy hoạch, cải tạo hoặc xây dựng công trình mới. 6 Có thể nhận thấy công tác bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi nhà nước thu hồi đất thực hiện dự án là một quá trình đa dạng, có liên quan đến nhiều cá nhân, cơ quan, đơn vị và gồm những quy trình, trách nhiệm liên quan lẫn nhau, nó không đơn thuần là bồi thường về vật chất mà còn phải đảm bảo lợi ích của các bên tham gia cũng như toàn xã hội. Tính đa dạng thể hiện: Dự án giải phóng mặt bằng diễn ra tại nhiều địa phương với những đặc điểm tự nhiên, kinh tế và văn hóa xã hội khác nhau nên công tác giải phóng mặt bằng cần có những đặc trưng, quy định riêng cũng như giải pháp, cách tiến hành riêng sao cho phù hợp với từng địa phương, từng dự án.
Khu vực nội thành, ven đô, ngoại thành hay khu vực nông thôn cần có những quy định về chính sách bồi thường, hỗ trợ khác nhau. Đất nội thành đắt đỏ, có khả năng sinh lời do kinh doanh cao nên cần có mức bồi thường khác so với đất nông thôn có mật độ dân cư thấp, đất hầu như không sinh lợi được từ kinh doanh mà chỉ dùng để ở. Tính phức tạp: Đất đai là tài sản có giá trị cao, là tư liệu sản xuất cho hầu hết các ngành nghề nên nó đóng vai trò vô cùng quan trọng trong đời sống KT-XH của mọi người dân Đối với các dự án GPMB có thu hồi vào phần đất ở thì công tác GPMB lại càng gặp nhiều khó khăn vì những lý do như: Đất ở là nơi người dân sinh sống lâu đời, đã gắn bó với nếp sống và sinh hoạt nên người dân sẽ có tâm lý ngại thay đổi chỗ ở; Đất ở là tài sản có giá trị lớn; Tình trạng lấn chiếm đất đai, xây dựng thành nhà ở và qua nhiều năm coi đó như nhà ở hợp pháp của mình xảy ra thường xuyên làm công tác thu hồi gặp rất nhiều khó khăn; Nguồn đất còn lại của thành phố để xây dựng khu tái định cư ngày càng ít, không đáp ứng đủ số lượng và chất lượng; Những hộ buôn bán nhỏ lẻ ở vùng nông thôn hay sống bám vào đường quốc lộ hoặc các trục chính đường giao thông liên thôn liên xóm, nên nếu thu hồi đất ở đồng nghĩa với việc họ sẽ mất đi nguồn thu nhập từ hình thức kinh doanh, buôn bán này nên họ lại càng không muốn thay đổi chỗ ở. Từ những đặc điểm trên cho thấy công tác bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất tại mỗi địa bàn khác nhau.
Từ đó phải có những phương án bồi thường, hỗ trợ và tái định cư phù hợp và thỏa đáng đối với chủ sử dụng đất có đất nằm trong diện bị thu hồi. Phân loại giải phóng mặt bằng Giải phóng mặt bằng được phân loại trên cơ sở mục đích của việc GPMB. Theo đó, GPMB gồm những dạng cơ bản sau: 7 - GPMB phục vụ sản xuất. - GPMB để phát triển các khu đô thị mới.
- GPMB để phát triển cơ sở hạ tầng (hệ thống giao thống, thông tin liên lạc,…) - GPMB phục vụ mục đích an ninh, quốc phòng,… 1. Quản lý bồi thường, giải phóng mặt bằng của chính quyền huyện 1. Khái niệm và mục tiêu quản lý bồi thường, giải phóng mặt bằng của chính quyền huyện QLNN của chính quyền huyện về bồi thường, GPMB là những hoạt động có tổ chức đối với quá trình bồi thường, GPMB, nhằm đảm bảo thực hiện nhiệm vụ bồi thường, GPMB theo đúng quy định của pháp luật, đúng kế hoạch của nhà nước cũng như của địa phuơng. Công tác quản lý bồi thường, GPMB của chính quyền huyện hướng tới những mục tiêu sau: Một là, đảm bảo hiệu lực quản lý: Đây là được xem là một tiêu chí đánh giá hiệu quả của công tác quản lý nhà nước của chính quyền địa phương.
Do đó đòi hỏi cán bộ quản lý trong GPMB phải thực hiện đầy đủ chính sách về bồi thường, hỗ trợ theo đúng quy định của pháp luật hiện hành đồng thời phải phù hợp với thực tiễn với sự phát triển chung của xã hội. Thì từ đó việc lãnh đạo, chỉ đạo công tác GPMB trên địa bàn thành phố mới đạt hiệu quả cao. Hai là, đảm bảo hiệu quả của quản lý: Là phải thực hiện được các mục tiêu đã đề ra của huyện về công tác GPMB, từ việc thực hiện theo đúng trình tự quy định của pháp luật, cũng như phù hợp với thực tiễn của xã hội sẽ đạt được những hiệu quả cao đối với các dự án đang triển khai trên địa bàn huyện. Tạo tiền để cho sự phát triển KT-XH chung của địa phương.
Ba là, đảm bảo tính công bằng, công khai dân chủ: Trong cùng một thời điểm, theo yêu cầu tiến độ GPMB, vị trí như nhau thì được bồi thường như nhau. Công bằng ở đây là đảm bảo hài hòa lợi ích của các bên có liên quan gồm lợi ích của ba đối tượng Nhà nước, Chủ đầu tư và người dân bị thu hồi đất. Công khai, dân chủ chính là công khai, phổ biến cho tất cả các đối tượng bị thu hồi đất, trong diện giải tỏa mặt bằng rõ các chính sách, mục tiêu, nhiệm vụ của dự án có liên quan. Bốn là, đảm bảo tiến bộ kịp thời, chính xác: Đảm bảo tiến bộ nhanh chóng, kịp thời, chính xác là một yêu cầu quan trọng và cấp thiết của quản lý công tác bồi thường, 8 GPMB.
Nó ảnh hưởng đến nhiều mặt khác của đời sống, xã hội như: kinh tế, chính trị, văn hóa, tư tưởng…. Công tác bồi thường, GPMB nếu đảm bảo đúng yêu cầu này sẽ đẩy nhanh tiến độ thi công công trình và đưa công trình vào sử dụng đúng thời gian và kế hoạch đã đề ra. Ngược lại, công tác GPMB lại diễn ra chậm do nhiều nguyên nhân sẽ ảnh hưởng đến tiến độ thi công công trình xây dựng, dự án đầu tư gây thiệt hại cho vốn tư nhân hoặc ngân sách nhà nước. Ngoài ra công tác này còn phải đảm bảo yêu cầu chính xác: Người thực hiện công tác bồi thường, GPMB phải thực hiện công việc đúng thẩm quyền được giao, đúng đối tượng từ đó hạn chế được các tệ nạn tham ô, tham nhũng, bảo đảm công tác này diễn ra một cách thông suốt.
Bộ máy quản lý bồi thường, giải phóng mặt bằng của chính quyền huyện Trong hoạt động quản lý bồi thường, GPMB của chính quyền huyện thì UBND huyện là đơn vị chủ trì, đầu mối và chịu trách nhiệm về toàn bộ nội dung công tác này của địa phương. Các phòng, ban liên quan đến hoạt động này gồm Phòng Tài chính – Kế hoạch huyện và Phòng Tài nguyên môi trường. Trong đó: - Phòng Tài nguyên và Môi trường: Đây là cơ quan QLNN thực hiện chủ yếu các công tác khi Nhà nước thu hồi đất, công tác bồi thường, hỗ trợ đối với người dân và các tổ chức: Tham mưu cho UBND huyện trình phê duyệt kế hoạch thu hồi đất, điều tra, khảo sát, đo đạc, kiểm đếm và Thông báo thu hồi đất đối với các dự án thuộc thẩm quyền thu hồi đất của UBND huyện; thẩm định về chính sách, về quy trình thực hiện công tác bồi thường, hỗ trợ; Trình UBND cấp huyện quyết định thu hồi đất, quyết định cưỡng chế kiểm đếm bắt buộc, quyết định cưỡng chế thu hồi đất. - Phòng Tài chính – Kế hoạch huyện: Có trách nhiệm thẩm định dự toán chi phí bồi thường, hỗ trợ khi nhà nước thu hồi đất.
Hội đồng Bồi thường, hỗ trợ và tái định cư: Cho ý kiến về phương án bồi thường, hỗ trợ khi nhà nước thu hồi đất trước khi trình UBND huyện quyết định. UBND xã (Phường) phối hợp chặt chẽ với Tổ chức làm nhiệm vụ bồi thường, giải phóng mặt bằng trong quá trình thực hiện thu hồi đất, bồi thường, giải phóng mặt bằng tại địa phương. Trung tâm phát triển quỹ đất có chức năng tổ chức thực hiện việc bồi thường, hỗ trợ và tái định cư. 9 UBND huyện Các phòng, ban liên quan Hội đồng bồi thường, UBND xã, phường hỗ trợ, tái định cư huyện Trung tâm phát triển quỹ đất huyện Sơ đồ 1.
Bộ máy quản lý bồi thường, GPMB của chính quyền huyện Nguồn: Tác giả tự tổng hợp 1. Nội dung quản lý bồi thường, giải phóng mặt bằng của chính quyền huyện 1.