PHẦN MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Quan hệ Việt Nam - Hoa Kỳ thƣờng đƣợc nhắc đến nhƣ những kí ức không thể quên trong tiềm thức của mỗi ngƣời dân Việt Nam, ngƣời dân Hoa Kỳ cũng nhƣ bạn bè quốc tế. Quan hệ giữa hai quốc gia đã từng là cựu thù, khi nhắc đến những quá khứ đau thƣơng vẫn còn để lại di chứng cho bao thế hệ đến tận ngày nay. Chiến tranh kết thúc, mối quan hệ của hai nƣớc Việt Nam - Hoa Kỳ chuyển giao sang giai đoạn mới, một kỉ nguyên mới của sự hợp tác, cũng phát triển.
Sự chấm dứt chiến tranh Lạnh đã tạo ra khuôn khổ mới cho quan hệ quốc tế song phƣơng và đa phƣơng, trong đó có quan hệ Việt Nam - Hoa Kỳ. Từ nhu cầu bình thƣờng hóa quan hệ ngoại giao giữa hai nƣớc, tháng 4 năm 1991, phía Hoa Kỳ đƣa ra Bản lộ trình Roadmap bốn giai đoạn để hai bên thực hiện. Nội dung của bản lộ trình này gắn liền với việc giải quyết “vấn đề Campuchia và POW MIA prisoner of war missing in action cũng nhƣ từng bƣớc Hoa Kỳ nới lỏng việc bao vây cấm vận Việt Nam [27, tr 4-6]. Ngày 11 7 1995, Tổng thống W.
Clinton tuyên bố Hoa Kỳ chính thức bình thƣờng hóa quan hệ ngoại giao với Việt Nam. Lịch sử quan hệ hai quốc gia bắt đầu bƣớc sang những trang mới. Quan hệ của Hoa Kỳ với Việt Nam trong các năm tiếp theo đã có nhiều chuyển biến tích cực, quan trọng từ đối địch sang hợp tác đôi bên cùng có lợi. Năm 2005, sau mƣời năm bình thƣờng hóa quan hệ, hai nƣớc đã thỏa thuận xây dựng khuôn khổ quan hệ “đối tác xây dựng, hữu nghị, hợp tác nhiều mặt trên cơ sở bình đẳng, tôn trọng lẫn nhau và cùng có lợi.
Trên cơ sở của khuôn khổ hợp tác đó, hai nƣớc đã cùng nhau phát triển các quan hệ nhiều mặt từ chính trị, ngoại giao, kinh tế, thƣơng mại, đầu tƣ, đến quốc phòng, an ninh, khoa học - công nghệ, giáo dục, thậm chí hợp tác để giải quyết cả những LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 2 vấn đề mà hai nƣớc còn có nhiều bất đồng, cách biệt, nhƣ dân chủ, nhân quyền, tôn giáo. góp phần bảo đảm hòa bình, ổn định, thúc đẩy hợp tác khu vực và quốc tế. Chính vì vậy, quan hệ Việt Nam - Hoa Kỳ luôn là một hƣớng nghiên cứu chứa đựng trong nó tính mới, tính đa dạng, phong phú và tiềm ẩn nhiều hứa hẹn đối với các nhà nghiên cứu. Hoa Kỳ là cƣờng quốc có tầm ảnh hƣởng lớn, đang nắm trong tay tiềm lực chi phối chính trị, kinh tế mang tầm khu vực cũng nhƣ toàn cầu.
Không riêng Việt Nam, nhiều quốc gia trên thế giới đã và đang đầu tƣ nghiên cứu rất sâu về nƣớc Hoa Kỳ để có những đối sách phù hợp trong quan hệ song phƣơng. Trong tình hình thực tế những năm trở lại đây, quan hệ Việt Nam - Hoa Kỳ ngày càng đƣợc nâng cao, đƣợc lãnh đạo hai nƣớc đặc biệt quan tâm chú ý; từ hai nƣớc cựu thù và đã trở thành cặp quan hệ điển hình hiện nay, đặc biệt là trong lĩnh vực An ninh chính trị đƣợc rất nhiều nƣớc trên thế giới quan tâm và muốn nghiên cứu để tìm ra mô hình cho quan hệ của những cựu thù ngày càng trở nên tốt đẹp. Năm 2020 sẽ là năm đánh dấu kỷ niệm 25 năm bình thƣờng hóa quan hệ ngoại giao Việt Nam - Hoa Kỳ 11 7 1995 - 11/7/2020), từ chỗ là cựu thù sau chiến tranh, hai nƣớc đã chuyển đổi thành công từ đối đầu sang bạn bè và đã thiết lập quan hệ Đối tác Toàn diện năm 2013. Trải qua 25 năm, quan hệ Việt Nam - Hoa Kỳ ngày càng củng cố mạnh mẽ hơn, các lĩnh vực hợp tác ngày càng sâu rộng, đa dạng, thực chất, hiệu quả và lợi ích hài hòa có tầm quan trọng chiến lƣợc, đặc biệt trong lĩnh vực an ninh chính trị sẽ có nhiều sự kiện quan trọng tạo bƣớc tiến lớn trong quan hệ giữa hai quốc gia.
Bên cạnh đó năm 2020 cũng là năm kết thúc nhiệm kỳ đầu tiên của Tổng thống Hoa Kỳ Donald Trump, việc ông có đƣợc sự tín nhiệm để tái đắc cử nhiệm kỳ tiếp theo hay không sẽ phụ thuộc rất nhiều vào những động thái, chính sách mà ông đƣa ra đối với các quốc gia, vùng lãnh thổ trong đó có Việt Nam và lĩnh LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 3 vực hợp tác rất đƣợc quan tâm đó là an ninh chính trị. Có thể nói, chủ đề quan hệ Việt Nam - Hoa Kỳ đã đƣợc rất nhiều nhà khoa học trong và ngoài nƣớc nghiên cứu trên nhiều lĩnh vực nhƣ ngoại giao, kinh tế, văn hóa - xã hội… Trong những lĩnh vực hợp tác đã nâng tầm quan hệ giữa hai quốc gia thì lĩnh vực an ninh chính trị có thể đƣợc xem là điểm sáng và thành công nhất trong quan hệ Việt Nam - Hoa Kỳ. Lĩnh vực này còn rất nhiều khía cạnh khoa học cần đƣợc phân tích, nghiên cứu và sẽ đƣa ra những dự báo mang tính thực tiễn cao. Xuất phát từ những lý do nêu trên, tác giả đã chọn đề tài: “Quan hệ Việt Nam - Hoa Kỳ trong lĩnh vực An ninh chính trị từ 2016 đến nay” làm đề tài luận văn thạc sỹ, chuyên ngành Chính trị học.
Tổng quan tình hình nghiên cứu Quan hệ Việt Nam - Hoa Kỳ trong lĩnh vực an ninh chính trị từ 2016 đến nay là một đề tài đƣợc nhiều sự quan tâm và đã có một số công trình nghiên cứu khoa học, sách, báo, tài liệu ở Việt Nam và trên thế giới. Nhiều công trình nghiên cứu đã đƣợc công bố trên các tạp chí khoa học uy tín nhƣ: Tạp chí Cộng sản, Nghiên cứu Quốc tế, Châu Mỹ ngày nay và các công trình nghiên cứu tại các viện nghiên cứu, trƣờng đại học quốc gia. Điểm qua nội dung chính, ta có thể thấy cuốn sách “Quan hệ Việt Nam - Hoa Kỳ hƣớng về phía trƣớc của Giáo sƣ, Tiến sĩ khoa học Nguyễn Mại đã khái quát quan hệ Việt Nam - Hoa Kỳ bắt đầu từ cuối thế kỷ XIX. Chủ tịch Hồ Chí Minh đã trực tiếp ƣơm mầm cho mối quan hệ bền chặt giữa hai nƣớc, khi Hoa Kỳ là nƣớc duy nhất trong phe Đồng minh có phái bộ bên cạnh Việt Minh.
Đáng tiếc Hoa Kỳ chƣa quan tâm đến việc phát triển quan hệ nƣớc ta. Cuộc chiến tranh do Hoa Kỳ gây ra ở Việt Nam trong một thời gian dài, tiếp đó cuộc cấm vận quốc tế đối với nƣớc ta do Hoa Kỳ khởi xƣớng đƣợc thực hiện ngay sau khi đất nƣớc đƣợc thống nhất, vừa thoát khỏi tình trạng chiến LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 4 tranh đang cần thời gian và sự ủng hộ quốc tế để khôi phục và phát triển kinh tế; đã làm cho quan hệ hai nƣớc ở vào trạng thái thù địch, đối kháng. Từ 1995, hai nƣớc đã bình thƣờng hoá quan hệ, nhất là từ năm 2001, mối quan hệ đó đã có những chuyển biến tích cực; điểm sáng nhất là quan hệ thƣơng mại; các lĩnh vực hợp tác kinh tế, giáo dục, khoa học và công nghệ, an ninh và quốc phòng cũng đƣợc triển khai. Tƣơng lai của quan hệ Việt Nam - Hoa Kỳ có rất nhiều triển vọng.
Nhằm thúc đẩy nhanh chóng mở rộng mối quan hệ đó, cần phải có các công trình nghiên cứu khoa học về các vấn đề có tính chiến lƣợc, cũng nhƣ những vấn đề thời sự phát sinh trong từng lĩnh vực, từng sự kiện. Luận văn Thạc sĩ Quan hệ quốc tế về “Quan hệ Việt Nam - Hoa Kỳ những năm đầu thế kỷ XXI” của học viên Phan Thùy Linh, trƣờng Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội đã trình bày khái quát quan hệ Việt Nam - Hoa Kỳ trong lịch sử: trƣớc năm 1945, từ năm 1945 đến năm 1975, từ năm 1975 đến năm 1995, từ khi bình thƣờng hóa quan hệ đến khi Hiệp định thƣơng mại song phƣơng đƣợc ký kết. Từ đó đánh giá khái quát quan hệ giữa hai nƣớc trong thời gian qua. Triển vọng quan hệ Việt Nam - Hoa Kỳ và dự báo triển vọng quan hệ, các nhân tố chi phối quan hệ này, một số kiến nghị về chính sách của Việt Nam đối với quan hệ Việt Nam - Hoa Kỳ trong thời gian tới.
Cuốn sách “Quá trình bình thường hóa và phát triển quan hệ Việt Nam - Hoa Kỳ (1976 - 2006)”, Nhà xuất bản Đại học Quốc gia Hà Nội, 2015 của PGS.TS Nguyễn Anh Cƣờng đã làm rõ một cách hệ thống sự phát triển tƣ duy đối ngoại của Đảng với Hoa Kỳ và với thế giới, cũng nhƣ quan điểm của chính quyền Hoa Kỳ trong quan hệ với Việt Nam. Nhìn lại quá trình lãnh đạo của Đảng tiến tới bình thƣờng hóa trong quan hệ giữa Việt Nam và Hoa Kỳ từ năm 1976 đến năm 1995 và thời kỳ quan hệ giữa hai nƣớc trên nhiều lĩnh vực đƣợc phát triển từ năm 1996 đến năm 2006. Từ đó làm rõ vai trò của Đảng LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 5 Cộng sản Việt Nam, những thuận lợi và những khó khăn phải lƣờng trƣớc trong quan hệ với Hoa Kỳ, rút ra một số kinh nghiệm về sự lãnh đạo, chỉ đạo của Đảng trong thiết lập và thúc đẩy quan hệ với Hoa Kỳ. Sách chuyên khảo “Việt Nam - Hoa Kỳ quan hệ thương mại và đầu tư”, Nhà xuất bản Khoa học xã hội, Hà Nội, 2004 của tác giả Nguyễn Thiết Sơn đã hệ thống khái quát tiến trình bình thƣờng hoá quan hệ kinh tế Việt Nam và Hoa Kỳ, nêu ra những kết quả đã đạt đƣợc trong quan hệ thƣơng mại, đầu tƣ song phƣơng, những vấn đề, những khó khăn bƣớc đầu mà Việt Nam đang vấp phải và triển vọng quan hệ kinh tế Việt Nam - Hoa Kỳ.
Các nhà nghiên cứu, học giả nƣớc ngoài cũng rất quan tâm và bỏ nhiều tâm huyết với đề tài quan hệ Việt Nam - Hoa Kỳ. Có thể kể tiêu biểu một số công trình nghiên cứu nhƣ: Tham luận của học giả Larry Berman “Một thập kỷ hòa giải : Việt Nam - Mỹ hôm nay và ngày mai” đƣợc trình bày trong hội thảo với chủ đề quan hệ Việt Nam - Hoa Kỳ sau 10 năm thiệt lập quan hệ ngoại giao và 30 năm cuộc chiến tranh Việt Nam tại Trung tâm Việt Nam, trƣờng Đại học Texas. Tham luận này đã đƣa ra những đánh giá rất khách quan và cụ thể nhìn nhận lại chặng đƣờng 10 năm quan hệ Việt Nam - Hoa Kỳ rồi từ đó đƣa ra những triển vọng hợp tác giữa hai quốc gia trong tƣơng lai.