Luận văn thạc sĩ quá trình hình thành và tổ chức bộ máy quản lý hành chính thành phố nam định từ năm 1884 đến năm 1921

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu quá trình hình thành và tổ chức bộ máy quản lý hành chính thành phố nam định từ năm 1884 đến năm, khảo sát thực trạng, phân tích nguyên nhân, đề xuất

• Tác giả: Nguyễn Văn Ngọc
• Người hướng dẫn: GS. Nguyễn Văn Khánh
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Lịch sử Việt Nam
• Đề tài: Quá Trình Hình Thành Và Tổ Chức Bộ Máy Quản Lý Hành Chính Thành Phố Nam Định Từ Năm 1884 Đến Năm 1921
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• PHẦN MỞ ĐẦU
• 0.1. Lý do lựa chọn đề tài
• 0.2. Lịch sử nghiên cứu vấn đề
• 0.3. Mục đích nghiên cứu
• 0.4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 0.5. Nguồn tư liệu và phương pháp nghiên cứu
• 0.6. Đóng góp của luận văn
• 0.7. Kết cấu luận văn
• 1. CHƯƠNG 1: BỐI CẢNH LỊCH SỬ VÀ CÁC ĐIỀU KIỆN HÌNH THÀNH THÀNH PHỐ NAM ĐỊNH
• 1.1. Bối cảnh lịch sử Việt Nam cuối thế kỷ XIX- đầu thế kỷ XX
• 1.2. Hiệp ước Patenôtre và phong trào chống Pháp ở Việt Nam cuối thế kỷ XIX
• 1.3. Quá trình thiết lập bộ máy cai trị của thực dân Pháp ở Việt Nam đầu thế kỷ XX
• 1.4. Quá trình khai thác thuộc địa và những chuyển biến của nền kinh tế Việt Nam đầu thế kỷ XX
• 1.5. Sự hình thành và phát triển của các đô thị ở Việt Nam cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX
• 1.6. Những tiền đề cho sự hình thành thành phố Nam Định
• 1.7. Vị trí địa lý, điều kiện tự nhiên và lịch sử khai thác lãnh thổ vùng đất Nam Định. Vùng đất có vị trí chiến lược về an ninh - quốc phòng
• 1.8. Vùng đất giàu truyền thống văn hóa
• 1.9. Tiểu kết chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: QUÁ TRÌNH HÌNH THÀNH THÀNH PHỐ NAM ĐỊNH TỪ NĂM 1884 ĐẾN NĂM 1921
• 2.1. Trung tâm đô thị Nam Định trước năm 1884
• 2.2. Các trung tâm đô thị ở Nam Định trước thời Nguyễn (Thế kỷ X - Thế kỷ XVIII)
• 2.3. Trung tâm đô thị ở Nam Định dưới triều Nguyễn (1802 - 1884)
• 2.4. Quá trình hình thành thành phố Nam Định từ năm 1884 đến năm 1920
• 2.5. Quá trình quy hoạch đô thị
• 2.6. Kiến thiết hệ thống cơ sở hạ tầng
• 2.7. Quá trình hình thành và phát triển công nghiệp ở thành phố Nam Định
• 2.8. Hoạt động thương mại và dịch vụ
• 2.9. Tình hình dân cư
• 2.10. Sự ra đời thành phố Nam Định năm 1921
• 2.11. Những cơ sở pháp lý quan trọng
• 2.12. Những bất cập trong sự phát triển của thành phố Nam Định
• 2.13. Quá trình vận động thành lập thành phố Nam Định năm 1921
• 2.14. Tiểu kết chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: TỔ CHỨC BỘ MÁY QUẢN LÝ HÀNH CHÍNH THÀNH PHỐ NAM ĐỊNH TỪ NĂM 1884 ĐẾN NĂM 1921
• 3.1. Tổ chức bộ máy quản lý trung tâm đô thị Nam Định trước năm 1884
• 3.2. Tổ chức bộ máy quản lý trung tâm đô thị Nam Định từ thế kỷ X đến thế kỷ XVIII
• 3.3. Tổ chức bộ máy quản lý trung tâm đô thị Nam Định dưới triều Nguyễn (1802- 1884)
• 3.4. Tổ chức bộ máy quản lý hành chính thành phố Nam Định từ 1884 đến năm 1920
• 3.5. Bộ phận chính quyền của người Pháp
• 3.6. Bộ phận chính quyền của người bản xứ
• 3.7. Bộ máy quản lý cấp cơ sở
• 3.8. Tổ chức bộ máy chính quyền Thành phố Nam Định năm 1921. Cấp thành phố
• 3.9. Tiểu kết chương 3
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về quá trình hình thành bộ máy quản lý Nam Định 1884 1921

Quá trình hình thành bộ máy quản lý hành chính tại Nam Định từ năm 1884 đến năm 1921 là một giai đoạn quan trọng trong lịch sử phát triển của thành phố này. Thời kỳ này chứng kiến sự chuyển mình mạnh mẽ của bộ máy quản lý dưới sự cai trị của thực dân Pháp. Việc thiết lập bộ máy hành chính không chỉ nhằm mục đích quản lý mà còn để kiểm soát và khai thác tài nguyên địa phương. Sự hình thành này đã tạo ra những thay đổi lớn trong cấu trúc xã hội và kinh tế của Nam Định.

1.1. Bối cảnh lịch sử và điều kiện hình thành

Cuối thế kỷ XIX, Việt Nam rơi vào tay thực dân Pháp, và Nam Định không phải là ngoại lệ. Sự kiện Hiệp ước Patenôtre đã mở đầu cho quá trình thiết lập bộ máy cai trị của thực dân. Trong bối cảnh này, bộ máy quản lý được hình thành nhằm đáp ứng nhu cầu quản lý và khai thác tài nguyên. Các yếu tố như vị trí địa lý, điều kiện tự nhiên và lịch sử khai thác lãnh thổ đã tạo tiền đề cho sự phát triển của thành phố.

1.2. Những thay đổi trong bộ máy quản lý

Bộ máy quản lý hành chính tại Nam Định đã trải qua nhiều thay đổi từ năm 1884 đến 1921. Các cơ quan chính quyền được thành lập, bao gồm cả chính quyền của người Pháp và chính quyền bản xứ. Sự phân chia này không chỉ phản ánh sự kiểm soát của thực dân mà còn cho thấy sự tham gia của người dân địa phương trong việc quản lý hành chính.

II. Vấn đề và thách thức trong quá trình hình thành bộ máy quản lý

Quá trình hình thành bộ máy quản lý tại Nam Định không chỉ đơn thuần là việc thiết lập các cơ quan hành chính mà còn đối mặt với nhiều thách thức. Những vấn đề như sự kháng cự của người dân, sự bất đồng trong nội bộ chính quyền và các chính sách quản lý không đồng bộ đã gây ra nhiều khó khăn trong việc thực thi quyền lực.

2.1. Kháng cự từ người dân

Người dân Nam Định đã có nhiều phản kháng đối với sự áp đặt của thực dân Pháp. Các phong trào yêu nước diễn ra mạnh mẽ, gây khó khăn cho việc duy trì trật tự và ổn định trong bộ máy quản lý. Những cuộc biểu tình và kháng chiến đã làm cho chính quyền thực dân phải điều chỉnh các chính sách quản lý của mình.

2.2. Sự bất đồng trong nội bộ chính quyền

Trong bộ máy quản lý, sự bất đồng giữa các thành viên trong chính quyền Pháp và chính quyền bản xứ đã dẫn đến những quyết định không nhất quán. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến hiệu quả quản lý mà còn làm giảm lòng tin của người dân vào chính quyền.

III. Phương pháp và giải pháp chính trong tổ chức bộ máy quản lý

Để giải quyết các vấn đề trong quá trình hình thành bộ máy quản lý, chính quyền thực dân đã áp dụng nhiều phương pháp và giải pháp khác nhau. Việc cải cách hành chính, xây dựng cơ sở hạ tầng và phát triển kinh tế là những biện pháp quan trọng nhằm nâng cao hiệu quả quản lý.

3.1. Cải cách hành chính

Chính quyền thực dân đã tiến hành nhiều cải cách trong bộ máy hành chính nhằm tăng cường hiệu quả quản lý. Các nghị định và quy định mới được ban hành để điều chỉnh hoạt động của các cơ quan chính quyền, từ đó tạo ra một hệ thống quản lý chặt chẽ hơn.

3.2. Xây dựng cơ sở hạ tầng

Việc đầu tư vào cơ sở hạ tầng là một trong những giải pháp quan trọng để phát triển Nam Định. Các công trình như đường xá, cầu cống và hệ thống cấp nước đã được xây dựng, tạo điều kiện thuận lợi cho việc quản lý và phát triển kinh tế.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu về bộ máy quản lý

Kết quả của quá trình hình thành bộ máy quản lý tại Nam Định đã để lại nhiều bài học quý giá cho việc quản lý đô thị hiện đại. Những kinh nghiệm từ thời kỳ thuộc địa có thể được áp dụng để cải thiện hệ thống quản lý hiện nay, đặc biệt trong việc xây dựng chính quyền địa phương và phát triển kinh tế.

4.1. Bài học từ quá trình hình thành

Quá trình hình thành bộ máy quản lý tại Nam Định đã cho thấy tầm quan trọng của việc lắng nghe ý kiến của người dân trong việc xây dựng chính quyền. Sự tham gia của cộng đồng là yếu tố quyết định đến sự thành công của bất kỳ chính sách nào.

4.2. Kết quả nghiên cứu và ứng dụng

Nghiên cứu về bộ máy quản lý tại Nam Định đã cung cấp những thông tin quý giá cho các nhà nghiên cứu và quản lý hiện nay. Những kết quả này không chỉ giúp hiểu rõ hơn về lịch sử mà còn có thể áp dụng vào thực tiễn quản lý đô thị hiện đại.

V. Kết luận và tương lai của bộ máy quản lý Nam Định

Quá trình hình thành và tổ chức bộ máy quản lý tại Nam Định từ năm 1884 đến năm 1921 đã để lại nhiều dấu ấn trong lịch sử phát triển của thành phố. Những bài học từ quá khứ có thể giúp định hình tương lai của bộ máy quản lý hiện nay, hướng tới một chính quyền hiệu quả và bền vững.

5.1. Tương lai của bộ máy quản lý

Với những thay đổi trong bối cảnh xã hội và kinh tế hiện nay, bộ máy quản lý tại Nam Định cần phải tiếp tục cải cách và đổi mới. Việc áp dụng công nghệ thông tin và tăng cường sự tham gia của người dân sẽ là những yếu tố quan trọng trong việc xây dựng một chính quyền hiện đại.

5.2. Định hướng phát triển bền vững

Định hướng phát triển bền vững cho Nam Định trong tương lai cần phải dựa trên những kinh nghiệm từ quá khứ. Việc kết hợp giữa phát triển kinh tế và bảo vệ môi trường sẽ là chìa khóa cho sự phát triển lâu dài của thành phố.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Từ cuối thế kỷ XIX đến đầu thế kỷ XX, Việt Nam trải qua nhiều biến động lịch sử quan trọng, đặc biệt là sự thiết lập bộ máy quản lý hành chính của thực dân Pháp nhằm củng cố quyền lực và khai thác thuộc địa. Thành phố Nam Định, với vị trí chiến lược và truyền thống văn hóa lâu đời, đã trở thành một trung tâm kinh tế, chính trị quan trọng của Bắc Kỳ. Quá trình hình thành và tổ chức bộ máy quản lý hành chính thành phố Nam Định từ năm 1884 đến năm 1921 phản ánh sự chuyển biến sâu sắc trong quản lý đô thị và phát triển kinh tế xã hội dưới thời thuộc địa.

Mục tiêu nghiên cứu là khắc họa một cách hệ thống, chân thực quá trình hình thành thành phố Nam Định và bộ máy quản lý hành chính của nó trong giai đoạn này, từ đó rút ra những nhận xét, đánh giá về sự phát triển đô thị và chính quyền địa phương. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào khu vực trung tâm đô thị Nam Định theo Nghị định ngày 17/10/1921 của Toàn quyền Đông Dương, trong khoảng thời gian từ năm 1884 đến năm 1921. Nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc hiểu rõ hơn về lịch sử đô thị Việt Nam thời thuộc địa, đồng thời cung cấp cơ sở cho việc phát triển quản lý đô thị hiện đại.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên hai khung lý thuyết chính: lý thuyết quản lý hành chính công và lý thuyết phát triển đô thị. Lý thuyết quản lý hành chính công giúp phân tích cấu trúc, chức năng và hiệu quả của bộ máy quản lý hành chính trong bối cảnh thuộc địa, nhấn mạnh vai trò của các cấp chính quyền và cơ quan chuyên môn trong việc điều hành đô thị. Lý thuyết phát triển đô thị tập trung vào các yếu tố hình thành, quy hoạch và phát triển không gian đô thị, bao gồm các khái niệm như quy hoạch tổng thể, hạ tầng kỹ thuật, và sự biến đổi dân cư.

Các khái niệm chính được sử dụng gồm: bộ máy quản lý hành chính, đô thị loại I, quy hoạch đô thị, chính quyền thuộc địa, và phát triển kinh tế đô thị. Mô hình nghiên cứu tập trung vào mối quan hệ giữa chính quyền thực dân, bộ máy hành chính địa phương và sự phát triển kinh tế - xã hội của thành phố Nam Định.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu chính được khai thác từ Trung tâm Lưu trữ Quốc gia I, bao gồm các tài liệu lưu trữ như nghị định, tờ trình, công văn, quyết định, báo cáo và bản đồ liên quan đến tổ chức chính quyền và phát triển đô thị Nam Định. Ngoài ra, tư liệu thu thập tại địa phương từ Thư viện và Bảo tàng tỉnh Nam Định, cùng các tài liệu ảnh chụp thực tế về dấu tích lịch sử cũng được sử dụng để làm sinh động kết quả nghiên cứu.

Phương pháp nghiên cứu bao gồm:

• Phương pháp lịch sử và logic để tái hiện quá trình hình thành và phát triển.
• Phương pháp khai thác tài liệu, quan sát, hồi cố và phỏng vấn sâu nhằm thu thập tư liệu đa chiều.
• Phương pháp đối chiếu, so sánh để phân loại, chỉnh lý và phê phán nguồn sử liệu.
• Phương pháp phân tích và thống kê mô tả để đưa ra các nhận định dựa trên số liệu thu thập được.

Cỡ mẫu nghiên cứu bao gồm toàn bộ các tài liệu lưu trữ liên quan đến bộ máy quản lý hành chính và quy hoạch đô thị Nam Định trong giai đoạn 1884-1921. Phương pháp chọn mẫu tập trung vào các tài liệu có giá trị và độ tin cậy cao, đảm bảo tính hệ thống và toàn diện cho nghiên cứu. Timeline nghiên cứu kéo dài từ tháng 1 đến tháng 12 năm 2016.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Quá trình hình thành thành phố Nam Định: Từ năm 1884 đến 1921, Nam Định chuyển mình từ một trung tâm đô thị truyền thống thành một thành phố hiện đại theo mô hình phương Tây. Năm 1921, chính quyền thuộc địa chính thức thành lập thành phố Nam Định với địa giới hành chính rõ ràng, diện tích khoảng 46,35 km² và dân số tăng lên đáng kể, tạo tiền đề cho phát triển kinh tế và xã hội.

2. Tổ chức bộ máy quản lý hành chính: Bộ máy quản lý hành chính thành phố được tổ chức theo mô hình tập quyền với sự phân chia rõ ràng giữa chính quyền Pháp và chính quyền bản xứ. Cấp thành phố do thị trưởng người Pháp đứng đầu, có phó thị trưởng và các cơ quan chuyên môn hỗ trợ. Cấp cơ sở gồm các khu phố do các quan chức bản xứ quản lý. Sự phối hợp giữa hai bộ phận này tạo nên hệ thống quản lý hiệu quả, đáp ứng yêu cầu phát triển đô thị.

3. Phát triển kinh tế và hạ tầng đô thị: Trong giai đoạn này, Nam Định trở thành trung tâm công nghiệp dệt nổi tiếng của Bắc Kỳ, với hệ thống cơ sở hạ tầng được quy hoạch và xây dựng bài bản, bao gồm hệ thống giao thông đường bộ, đường sông và các công trình công cộng. Dân số thành phố tăng lên khoảng 58 nghìn người đầu thế kỷ XIX và tiếp tục phát triển trong giai đoạn thuộc địa.

4. Chính sách và pháp lý: Việc thành lập thành phố Nam Định dựa trên các cơ sở pháp lý quan trọng do chính quyền thuộc địa ban hành, trong đó có Nghị định ngày 17/10/1921 của Toàn quyền Đông Dương. Các văn bản này quy định rõ chức năng, quyền hạn và tổ chức bộ máy quản lý hành chính thành phố, tạo nền tảng pháp lý vững chắc cho hoạt động quản lý đô thị.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân của sự phát triển nhanh chóng thành phố Nam Định giai đoạn này xuất phát từ vị trí địa lý chiến lược, truyền thống văn hóa phong phú và sự quan tâm đầu tư của chính quyền thực dân Pháp trong công cuộc khai thác thuộc địa. So với các đô thị khác như Hà Nội, Hải Phòng, Nam Định có sự phát triển đồng bộ về cả kinh tế, hạ tầng và tổ chức quản lý.

Kết quả nghiên cứu cho thấy bộ máy quản lý hành chính thành phố Nam Định mang tính chất tập quyền nhưng cũng có sự tham gia của người bản xứ ở cấp cơ sở, phù hợp với xu hướng cai trị của thực dân Pháp trong giai đoạn này. So sánh với các nghiên cứu về thành phố Hải Dương và Hải Phòng, mô hình quản lý ở Nam Định có nhiều điểm tương đồng nhưng cũng có những đặc thù riêng do điều kiện địa phương.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ tăng trưởng dân số, bảng phân chia tổ chức bộ máy hành chính và sơ đồ quy hoạch đô thị để minh họa rõ nét quá trình phát triển và tổ chức quản lý.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường nghiên cứu lịch sử đô thị: Khuyến khích các cơ quan nghiên cứu và trường đại học tiếp tục khai thác, bảo tồn và phát huy giá trị lịch sử của thành phố Nam Định, góp phần nâng cao nhận thức cộng đồng về di sản văn hóa đô thị.

2. Phát triển quy hoạch đô thị bền vững: Áp dụng các bài học từ quá trình hình thành và phát triển thành phố Nam Định để xây dựng các kế hoạch quy hoạch đô thị hiện đại, đảm bảo cân bằng giữa phát triển kinh tế và bảo vệ môi trường.

3. Nâng cao hiệu quả quản lý hành chính đô thị: Cải tiến bộ máy quản lý hành chính theo hướng minh bạch, chuyên nghiệp và gần dân, phát huy vai trò của chính quyền cơ sở trong việc giải quyết các vấn đề phát sinh tại địa phương.

4. Bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa truyền thống: Đề xuất các chương trình bảo tồn các di tích lịch sử, làng nghề truyền thống và các giá trị văn hóa đặc trưng của Nam Định, đồng thời phát triển du lịch văn hóa gắn với lịch sử đô thị.

Các giải pháp trên nên được thực hiện trong vòng 5 năm tới, với sự phối hợp giữa chính quyền địa phương, các viện nghiên cứu và cộng đồng dân cư.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Nhà nghiên cứu lịch sử và đô thị học: Luận văn cung cấp nguồn tư liệu phong phú và phân tích sâu sắc về quá trình hình thành và tổ chức bộ máy quản lý hành chính thành phố Nam Định, hỗ trợ nghiên cứu chuyên sâu về lịch sử đô thị Việt Nam.

2. Cơ quan quản lý đô thị và quy hoạch: Các nhà quản lý có thể tham khảo để hiểu rõ hơn về lịch sử phát triển đô thị, từ đó áp dụng các bài học kinh nghiệm vào công tác quy hoạch và quản lý hiện đại.

3. Sinh viên và học viên cao học ngành lịch sử, quản lý công, quy hoạch đô thị: Tài liệu tham khảo hữu ích cho việc học tập, nghiên cứu và làm luận văn, luận án liên quan đến lịch sử đô thị và quản lý hành chính.

4. Cộng đồng dân cư và các tổ chức bảo tồn văn hóa: Giúp nâng cao nhận thức về giá trị lịch sử, văn hóa của thành phố Nam Định, từ đó thúc đẩy các hoạt động bảo tồn và phát huy di sản địa phương.

Câu hỏi thường gặp

1. Quá trình hình thành thành phố Nam Định bắt đầu từ khi nào?
   Quá trình hình thành thành phố Nam Định được đánh dấu từ năm 1884 khi thực dân Pháp bắt đầu thiết lập bộ máy quản lý hành chính tại đây, và chính thức thành lập thành phố vào năm 1921.

2. Bộ máy quản lý hành chính thành phố Nam Định được tổ chức như thế nào?
   Bộ máy gồm chính quyền Pháp đứng đầu bởi thị trưởng, có phó thị trưởng và các cơ quan chuyên môn, cùng với chính quyền bản xứ quản lý cấp cơ sở như khu phố, tạo thành hệ thống quản lý phối hợp.

3. Vai trò của sông Vị Hoàng trong phát triển đô thị Nam Định là gì?
   Sông Vị Hoàng là tuyến giao thông huyết mạch, kết nối các tuyến thương mại nội địa và quốc tế, góp phần tạo nên sự sầm uất và phát triển kinh tế của đô thị Nam Định.

4. Chính sách pháp lý nào quan trọng trong việc thành lập thành phố Nam Định?
   Nghị định ngày 17/10/1921 của Toàn quyền Đông Dương là văn bản pháp lý quan trọng quy định việc thành lập và tổ chức bộ máy quản lý hành chính thành phố Nam Định.

5. Tại sao nghiên cứu về bộ máy quản lý hành chính thời thuộc địa lại quan trọng?
   Nghiên cứu giúp hiểu rõ cơ chế cai trị, sự phát triển đô thị và ảnh hưởng của chính quyền thuộc địa đến cấu trúc xã hội, từ đó rút ra bài học cho quản lý đô thị hiện đại.

Kết luận

• Luận văn đã phục dựng hệ thống bộ máy quản lý hành chính thành phố Nam Định từ năm 1884 đến 1921 một cách hệ thống và chân thực.
• Phân tích quá trình hình thành và phát triển đô thị Nam Định trong bối cảnh lịch sử và chính trị phức tạp của thời kỳ thuộc địa.
• Đánh giá vai trò của chính quyền thực dân Pháp trong việc quy hoạch, tổ chức và phát triển kinh tế - xã hội thành phố.
• Đề xuất các giải pháp phát triển đô thị bền vững dựa trên bài học lịch sử.
• Khuyến khích các nghiên cứu tiếp theo mở rộng phạm vi và chiều sâu về lịch sử đô thị Việt Nam.

Tiếp theo, cần triển khai các nghiên cứu so sánh với các đô thị khác và áp dụng kết quả nghiên cứu vào thực tiễn quản lý đô thị hiện đại. Độc giả và các nhà quản lý được mời tham khảo và ứng dụng các kết quả nghiên cứu để phát triển thành phố Nam Định bền vững hơn trong tương lai.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Bối cảnh lịch sử và các điều kiện hình thành thành phố Nam Định Chương 2: Quá trình hình thành thành phố Nam Định từ năm 1884 đến năm 1921 Chương 3: Tổ chức bộ máy quản lý hành chính thành phố Nam Định từ năm 1884 đến năm 1921 12 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] CHƢƠNG 1: BỐI CẢNH LỊCH SỬ VÀ CÁC ĐIỀU KIỆN HÌNH THÀNH THÀNH PHỐ NAM ĐỊNH 1. Bối cảnh lịch sử Việt Nam cuối thế kỷ XIX- đầu thế kỷ XX 1. Hiệp ước Patenôtre và phong trào chống Pháp ở Việt Nam cuối thế kỷ XIX Năm 1882, thực dân Pháp lại kéo quân ra Bắc Kỳ lần thứ hai. Thành Hà Nội và các tỉnh lân cận lại nhanh chóng rơi vào tay thực dân Pháp.

Tuy nhiên, cũng tương tự như cuộc viễn chinh gần 10 năm về trước, dù có chiếm lỵ sở của các địa phương ở Bắc Kỳ khá dễ dàng nhưng thực dân Pháp đã rất lúng túng khi đối phó với phong trào đấu tranh của nhân dân các địa phương. Chiến thắng Cầu Giấy lần thứ hai ngày 19 tháng 5 năm 1883 đã làm cho tinh thần chống Pháp của nhân dân đang thêm hứng khởi đẩy quân Pháp ở Bắc Kỳ vào tình trạng khủng hoảng trầm trọng [12; 146]. Tuy nhiên, trong hoàn cảnh đó triều Nguyễn lại tỏ ra thiếu quyết đoán trong việc chỉ đạo nhân dân đánh giặc. Từ đó, đã tạo điều kiện cho quân Pháp có thời gian để củng cố và bổ sung lực lượng để trấn áp các phong trào yêu nước của nhân dân.

Ngày 17 tháng 7 năm 1883, vua Tự Đức băng hà, triều đình Huế càng thêm rối ren. Nhân cơ hội đó, ngày 25 tháng 8 năm 1883, thực dân Pháp đã ép triều Nguyễn ký hiệp ước Harmand gồm 27 điều [39; 573-576]. Theo tinh thần của hiệp ước, từ nay triều đình Huế phải công nhận quyền bảo hộ của chính phủ Pháp. Một năm sau đó, ngày 6 tháng 6 năm 1884, hiệp ước Patenôtre gồm 19 điều khoản được ký kết giữa triều đình Huế và đại diện chính phủ Pháp thay thế hiệp ước Harmand.

Theo đó, nhà Nguyễn đã đầu hàng hoàn toàn, chấp nhận sự thống trị của thực dân Pháp với toàn bộ lãnh thổ Việt Nam. Nước ta bị chia cắt thành 3 kỳ, với 3 chế độ khác nhau. Nam Kỳ là đất thuộc địa; Bắc 13 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Kỳ là xứ bảo hộ [39;577-581]. Ở Trung Kỳ, triều đình Huế có quân đội riêng nhưng thực chất phụ thuộc vào đại diện của chính phủ Pháp (Khâm sứ).

Hiệp ước Patenôtre đã đặt cơ sở lâu dài và chủ yếu cho quyền đô hộ của Pháp trên đất Việt Nam đúng như đánh giá của Giáo sư Nguyễn Phan Quang “Hiệp ước Patenôtre hoàn thiện việc biến nước ta thành nước thuộc địa của Pháp đồng thời xác định rõ vị thế mới của nhà Nguyễn- vị thế tay sai lệ thuộc- của chính quyền thực dân Pháp cả về đối nội lẫn đối ngoại” [31; 334] Hiệp ước Patenôtre được ký kết trong hoàn cảnh Việt Nam có nhiều diễn biến rất phức tạp. Trong triều đình Huế, cuộc tranh đấu giữa các phe phái diễn ra rất quyết liệt. Vua Hàm Nghi lên ngôi khẳng định sự thắng thế của phe chủ chiến đứng đầu là Tôn Thất Thuyết. Phe chủ chiến đã ráo riết chuẩn bị cho cuộc chính biến ở kinh thành Huế đồng thời di chuyển lực lượng và khí giới ra sơn phòng Tân Sở (Quảng Trị) để chuẩn bị cho cuộc kháng chiến lâu dài.

Khi phát hiện ra sự nghi ngờ của thực dân Pháp, Tôn Thất Thuyết đã quyết định nổ súng trước để giành thế chủ động vào đêm mùng 4 rạng ngày 5 tháng 7 năm 1885. Bị tấn công bất ngờ trong đêm nhưng quân Pháp vẫn tử thủ, chờ trời sáng để phản công. Quân triều đình chống trả rất anh dũng. Đến trưa ngày 5 tháng 7 năm 1885, trước ưu thế vượt trội về hỏa lực của giặc, quân triều đình rút khỏi kinh thành Huế chạy về Tân Sở (Quảng Trị) chuẩn bị lực lượng kháng Pháp lâu dài [31; 336].

Ở các địa phương, phong trào kháng Pháp diễn ra rất sôi nổi. Đặc biệt sau khi Dụ Cần vương của vua Hàm Nghi được ban bố. Nhiều trung tâm chống Pháp trong cả nước được thành lập và phát triển khiến cho thực dân Pháp vô cùng lúng túng và hoang mang tạo nên một cao trào kháng Pháp cuối thế kỷ XIX. Phong trào chống Pháp của văn thân sĩ phu cuối thế kỷ XIX hưởng ứng Dụ Cần vương đã thể hiện một tinh thần yêu nước quật cường của nhân dân 14 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Việt Nam khi có họa xâm lăng.

Tuy nhiên, với những hạn chế về phương tiện vũ khí và đặc biệt là thiếu sự kết nối liên vùng nên các cuộc khởi nghĩa lần lượt bị thực dân Pháp tập trung lực lượng đàn áp. Sự thất bại của các phong trào hưởng ứng Dụ Cần vương không đơn thuần là những thất bại của mô hình, phương thức chiến đấu mà nó còn là sự thất bại của hệ tư tưởng phong kiến đối với sự nghiệp giải phóng dân tộc [16; 150]. Bên cạnh đó, không thể không nhắc đến các cuộc khởi nghĩa nông dân tự phát mà tiêu biểu đó là cuộc khởi nghĩa của nghĩa quân Yên Thế dưới sự lãnh đạo của thủ lĩnh Hoàng Hoa Thám. Cuộc khởi nghĩa này đã thu hút được đông đảo nông dân tham gia và có sức sống bền bỉ suốt cuối thế kỷ XIX sang đến đầu thế kỷ XX mới bị dập tắt.

Phong trào yêu nước ở Việt Nam những năm cuối thế kỷ XIX đã chứng minh sức sống tiềm tàng của dân tộc. Các cuộc khởi nghĩa nổ ra với những quy mô khác nhau trên một địa bàn rộng lớn với các phương thức rất đa dạng. Những tư tưởng yêu nước truyền thống dần mất đi vai trò lãnh đạo để nhường chỗ cho sự du nhập của các luồng tư tưởng mới ở giai đoạn sau [38; 194]. Quá trình thiết lập bộ máy cai trị của thực dân Pháp ở Việt Nam đầu thế kỷ XX Không phải đến thời điểm này người Pháp mới quan tâm đến vấn đề thiết lập bộ máy chính quyền thuộc địa.

Trong suốt thời gian mở rộng xâm lược, thực dân Pháp cũng đã ít nhiều quan tâm tới việc xây dựng bộ máy chính quyền trên địa bàn đã giành được quyền kiểm soát. Ở Nam Kỳ ngay từ năm 1862, sau hiệp Nhâm Tuất với những nhượng bộ đáng kể của triều Nguyễn, thực dân Pháp đã bước đầu thiết lập ở đây bộ máy chính quyền tay sai [39; 141]. Tuy nhiên, những cố gắng ban đầu này chỉ như những giải pháp tình thế trên những địa bàn cụ thể nhằm nhanh chóng đối phó với những cuộc đấu tranh của nhân dân địa phương. 15 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Cho đến năm 1897, tổ chức hành chính của Liên bang Đông Dương vẫn nằm trong tình trạng phân tán và biệt lập cả về quyền lực lẫn cấu trúc chính quyền.

Bởi thế, việc quản lý hành chính ở Đông Dương gặp rất nhiều khó khăn. Toàn quyền Đông Dương trên danh nghĩa là người đứng đầu Đông Dương, có quyền lập pháp, hành pháp và tư pháp nhưng trên thực tế, ảnh hưởng của ông ta chỉ ở các tỉnh Bắc Kỳ, một bộ phận của xứ Đông Dương. Tình trạng này bắt được đầu được cải thiện rõ rệt sau khi Paul Doumer sang nhận chức Toàn quyền Đông Dương và được những người kế nhiệm tiếp tục điều chỉnh, hoàn thiện trong thời gian sau đó. Mặc dù vậy, trong suốt 20 năm đầu của thế kỷ XX, công cuộc xây dựng bộ máy chính quyền thuộc địa ở Đông Dương diễn ra liên tục nhưng không đồng nhất.

Mỗi viên toàn quyền lại có những đường lối cai trị riêng từ đó ảnh hưởng không nhỏ đến đời sống chính trị ở Đông Dương nói chung và Việt Nam nói riêng. Paul Doumer sang nhận nhiệm vụ ở Đông Dương sau những mệt mỏi của chính quốc trước những cuộc nổi loạn của người bản xứ. Bởi vậy, dưới góc độ cá nhân, ông cũng khá do dự khi tới xứ sở xa lạ này công tác [29, 27- 31]. Đến khi thực sự phải gánh vác trọng trách người đứng đầu Đông Dương, Paul Doumer đã có những trăn trở nhất định trong việc thiết lập chế độ cai trịở thuộc địa.

Ông đã dành trọn những tháng ngày đầu tiên trong nhiệm kỳ công tác của mình để tìm hiểu vùng đất và con người nơi đây. Và chính ông cũng nhận ra rằng Đông Dương đang ở trong tình trạng phân tán, thiếu thống nhất của bộ máy chính quyền thuộc địa. Chính vì thế, Paul Doumer đã nhanh chóng đưa ra chương trình hành động gồm 7 điểm và khẳng định vấn đề tổ chức bộ máy chính quyền phải là vấn đề trọng tâm và trước nhất [22; 112]. Việc xây dựng bộ máy chính quyền không chỉ đơn thuần là việc củng cố chính quyền trung ương của Đông Dương mà bao gồm cả quá trình thiết lập chế độ chính trị cho mỗi xứ.

Đây là cơ sở quan trọng để Paul Doumer thực hiện chương trình khai thác thuộc địa đầy tham vọng [40; 37]. 16 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Theo đuổi một lập trường cứng rắn, Toàn quyền Paul Doumer đã nhanh chóng thiết lập cho Đông Dương một hệ thống chính quyền thống nhất. Đầu tiên, ông đã xác lập lại vai trò và vị trí của toàn quyền trên toàn bộ liên bang, thay vì chỉ là người điều khiển Bắc Kỳ. Từ nay, Toàn quyền Đông Dương sẽ là người điều khiển khắp nơi nhưng không cai trị ở đâu cả.

Đồng thời ông cũng cho tái lập Hội đồng Cao cấp Đông Dương bao gồm các thành viên là đại diện chính quyền các xứ, các lực lượng quân đội, các cơ quan trung ương và các chủ tịch các phòng canh nông của Bắc Kỳ, Trung Kỳ, Nam kỳ. Trong khi đó, tại các xứ, Toàn quyền Đông Dương Paul Doumer đã tổ chức lại bộ máy chính quyền với những thiết chế riêng biệt nhưng cùng theo hướng phụ thuộc vào chính phủ trung ương. Theo đó, bộ máy chính quyền tại Nam Kỳ được tổ chức lại với các cơ quan của Phủ Thống đốc, các chủ tỉnh dựa trên một nền tư pháp Pháp và việc tổ chức ra ngân sách cấp tỉnh. Tại Trung Kỳ, ông đã cải tổ bộ máy cai trị của Nam triều bằng cách gia tăng số lượng viên chức người Pháp trong bộ máy chính quyền phong kiến, đồng thời bãi bỏ các cơ quan có quyền lực lớn trong triều đình như Hội đồng Phụ chính, Hội đồng Thượng thư và tổ chức lại Hội đồng Cơ mật với sự tham gia rộng rãi của các công chức Pháp do Khâm sứ Trung Kỳ đứng đầu.Song song với đó, các công sứ Pháp ở Trung Kỳ cũng được gia tăng về số lượng và quyền lực thực sự.