Chương 1:. Khái niệm chung về phương tiện dạy học Chương 2: Kỹ thuật sử dụng các loại phương tiện dạy học truyền thống Chương 3: Kỹ thuật sử dụng phương tiện kỹ thuật dạy học Chương 4: Ứng dụng phần mềm trong dạy học và khai thác thông tin trên mạng Internet Trong quá trình biên soạn tác giả đã tham khảo và sử dụng nhiều tài liệu trước đó của các học giả nhiều kinh nghiệm sư phạm nghề, tuy nhiên do đây là lần đầu biên tập theo chương trình mới, nên không thể tránh được những thiếu sót nhất định về mặt nội dung và hình thức trình bày tài liệu. Bởi vậy, tác giả rất mong nhận được sự đóng góp thiết thực của các đồng nghiệp và bạn đọc. Chúng tôi xin chân thành cảm ơn! Các tác giả 1 Bài 1:.
KHÁI NIỆM CHUNG VỀ PHƯƠNG TIỆN DẠY HỌC 1. Khái niệm về phương tiện dạy học a. Các vật liệu mang tin (Medien) Gồm những cơ sở vật chất chứa đựng những văn hoá được sản xuất theo yêu cầu của nội dung chương trình học của các môn như: sách giáo khoa, tài liệu tham khảo, mô hình mẫu vật đĩa băng ghi âm, tài liệu chương trình. Có loại vật liệu mang tin học sinh sử dụng trực tiếp không cần nhờ tới sự hỗ trợ của các phương tiện chiếu như sách gáo khoa, bản vẽ, cũng có loại vật liệu mang tin trong đó, chỉ có thể sử dụng được với sự hỗ trợ của các phương tiện kỹ thuật, như đĩa CDR, băng ghi âm, đĩa ghi âm.
Công cụ dùng chế bản phương tiện: Là những dụng cụ, thiết bị dùng để phát triển các vật liệu mang tin c. Các phương tiện trình diễn: Là các dụng cụ và thiết bị kỹ thuật dùng trình diễn các thông tin được lưu trữ trong các vật liệu mang thông tin. Vai trò của phương tiện dạy học Như đã nêu, trong mối quan hệ giữa các thành phần tham gia quá trình dạy học, phương tiện chở thông điệp đi theo một PPDH nào đó. Phương tiện có thể đóng nhiều vai trò trong quá trình dạy học.
Các phương tiện dạy học thay thế cho những sự vật, hiện tượng và các quá trình xảy ra trong thực tiễn mà giáo viên và học sinh không thể tiếp cận trực tiếp được. Chúng giúp cho thầy giáo phát huy tất cả các giác quan của học sinh trong quá trình truyền thụ kiến thức, do đó giúp cho học sinh nhận biết được quan hệ giữa các hiện tượng và tái hiện được những khái niệm, quy luật làm cơ sở cho việc đúc rút kinh nghiệm và áp dụng kiến thức đã học vào thực tế sản xuất. Thực tiễn sư phạm cho thấy, PTDH có vai trò chủ yếu như sau: - Có thể cung cấp cho học sinh các kiến thức một cách chắc chắn và chính xác, nguồn tin họ thu nhận được trở nên đáng tin cậy và được nhớ lâu bền hơn. - Làm cho việc giảng dạy trở nên cụ thể hơn, tăng thêm khả năng của học sinh tiếp thu những sự vật, hiện tượng và các quá trình phức tạp mà bình thường học sinh khó nắmvững được.
2 - Rút ngắn thời gian giảng dạy mà việc lĩnh hội kiến thức của học sinh lại nhanh hơn. - Giải phóng người thầy giáo một khối lượng lớn các công việc tay chân, do đó làm tăng khả năng nâng cao chất lượng dạy học. - Dễ dàng gây được cảm tình và sự chú ý của học sinh. - Bằng việc sử dụng phương tiện dạy học, giáo viên có thể kiểm tra một cách khách quan khả năng tiếp thụ kiến thức cũng như hình thành kĩ năng, kĩ xảo của học sinh.
Tính chất của phương tiện dạy học a. Tính chất ngưng giữ: Ghi chép bảo tồn và tái tạo một số đồ vật, hiện tượng biến cố hay quá trình nào đó. Phim nhựa để nhiếp ảnh, băng nhựa để ghi âm là những nguyên liệu để ngưng giữ. Khi một cảnh vật được chụp, một giọng nói được thu thì các thông tin liên quan được lưu giữ, có thể in thành nhiều bản giống y bản chính.
Các sưu tập ảnh, băng và phim là các nguồn tư liệu quan trọng để tái tạo các sự kiện chỉ xảy ra một lần trong lịch sử. Tính chất gia công Mỗi hiện vật hoặc sự kiện, quá trình đều có thể được biên chế theo nhiều lối, có thể thúc đẩy, kìm hãm, giảm tốc.Ví dụ: một phản ứng hoá học, quay ngược lại (máy chiếu phim quay ngược lại, video. Phương tiện có thể biên tập được. Băng ghi âm có thể cắt nối các đoạn trích, bài nói hoặc bỏ đi các phần không liên quan.
Phim quay các biến cố đã xảy ra hàng chục năm về trước, có thể lựa chọn sắp đặt các đoạn trích, ráp nối để thành phim khoa học dạy học. Tính chất phân phối Tính chất ngưng giữ cho phép lưu trữ thông tin quá thời gian, còn tính phân phối cho phép truyền tải thông tin qua không gian. Ví dụ: có thể cùng lúc trình bày cho hàng triệu khán giả về các kinh nghiệm được trình bày bởi cùng một giáo viên ở đài phát. Một số hệ thông Tivi, phát thanh, video đã sử dụng tính chất này nhằm dạy học từ xa.
Tính hiệu quả của phương tiện dạy học 3 phương tiện kém hiệu quả Lời Bảng phấn trắng Phấn màu Tranh phương tiện không chiếu Hình vẽ bảng mức tăng hiệu quả sử dụng của các phương tiện Mô hình tĩnh Mô hình bộ Mô hình hoạt động Tranh có tầm sâu Đèn chiếu ảo Slide đen trắng Slide Phim vòng phương tiện chiếu hiệu quả Hình chiếu hơn phương tiện quahoạt Phim đầuđộng trắng không chiếu Phim hoạt động màu có tiếng Phim vòng màu TV Thực hành phương tiện trực tiếp Thực hành cá nhân hiệu quả nhất Đồ án, tham quan Câu hỏi và bài tập: 1. Trình bày vai trò và tính chất của các phương tiện dạy học, cho ví dụ minh hoạ. Thiết lập bảng so sánh tính hiệu quả của các phương tiện dạy học 4 Bài 2: PHÂN LOẠI PHƯƠNG TIỆN DẠY HỌC 2. Phân loại theo tính chất của phương tiện dạy học Các nhà giáo dục phân loại các phương tiện dạy học thành hai thành phần: phần cứng (hardware) và phần mềm (software).
Phần cứng là cơ sở để thực hiện các nguyên lí thiết kế, phát triển các loại thiết bị cơ, điện, điện tử…theo các yêu cầu biểu diễn nội dung bài giảng. Các phương tiện chiếu radio, cassette, máy thu hình, máy dạy học, máy tính…được gọi là phần cứng. Phấn cứng là kết quả tác động của sự phát triển khoa học kĩ thuật trong nhiều thế kỉ. Phần cứng đã cơ giới hoá, điện tử hoá quá trình dạy học, nhờ đó thầy giáo có thể dạy cho nhiều HS, truyền đạt nội dung nhiều và nhanh hơn mà không tiêu hao nhiều sức lực.
Phần mềm sử dụng các nguyên lý sư phạm, tâm lý, khoa học kỹ thuật để cung cấp cho học sinh một khối lượng kiến thức hay cải thiện cách ứng xử cho học sinh. Chương trình môn học, báo chí, sách vở, tạp chí, tài liệu giáo khoa…được gọi là phần mềm. Phần mềm được đặc trưng bằng sự phân tích, mô tả chính xác đối tượng, sự lựa chọn mục tiêu, sự đánh giá củng cố kiến thức. Sự phân loại trên mang tính chất tổng quát.
Ngoài ra đi sâu vào các loại phương tiện dạy học cụ thể, chúng ta có thể chia ra làm nhiều loại tuỳ theo tính chất, cấu tạo, mức độ phức tạp chế tạo… Phân loại theo tính chất: Các phương tiện dạy học được chia thành hai nhóm: a. Nhóm truyền tin cung cấp cho các giác quan của học sinh dưới dạng tiếng hoặc hình ảnh hoặc cả hai cùng một lúc. Những phương tiện truyền tin trong giáo dục phần lớn là các thiết bị dùng trong sinh hoạt gồm có: 1. Máy chiếu phản xạ 9.
Máy chiếu qua đầu 10. Máy chiếu phim dương bản 13. Phòng dạy tiếng 7. Các phương tiện ghi chép 5 8.
Nhóm mang tin là nhóm mà bản thân mỗi phương tiện đều chứa đựng một khối lượng tin nhất định. Những tin này được bố trí trên những vật liệu khác nhau và dưới các dạng riêng biệt. Các phương tiện mang tin được nghiên cứu, thiết kế theo các nguyên tắc sư phạm và khoa học kĩ thuật nhằm chuyển tải các thông điệp đến người học một cách thuận lợi và chính xác. Những phương tiện mang tin gồm có các loại như sau: Các tài liệu in: là các phương tiện mang tin về các sự vật, hiện tượng và các quá trình xảy ra trong tự nhiên được thể hiện dưới dạng viết, vẽ…gồm có: + Những tài liệu chép tay, vở viết, các tài liệu in và vẽ; + Sổ tay tra cứu, các tài liệu hướng dẫn; + Sách giáo khoa, sách chuyên môn; + Sách bài tập, chương trình môn học.
Những phương tiện mang tin thính giác: là các phương tiện mang tin dưới dạng tiếng gồm có: + Đĩa âm thanh; + Băng âm thanh; + Chương trình phát thanh; Những phương tiện mang tin thị giác: là các phương tiện được trình bày và lưu trữ tin dưới dạng hình ảnh gồm có: + Tranh tường, bản đồ, biểu bảng, đồ thị; + Ảnh đen trắng và màu; + Phim dương bản; + Slide; + Phim câm; + Phim vòng. Những phương tiện mang tin nghe nhìn: là nhóm hỗn hợp mang tin cả tiếng lẫn hình. Có một yếu tố tâm lí rõ ràng là nếu như càng nhiều giác quan tham gia vào việc tiếp nhận những “tác nhân kích thích” thì việc hình 6 thành những khái niệm và ghi nhớ kiến thức càng dễ dàng hơn. Như trên đã trình bày, trong việc lĩnh hội kiến thức thì cơ quan thính giác và thị giác đóng vai trò quan trọng nhất và tất nhiên ảnh hưởng tổng hợp của hai cơ quan đó sẽ mạnh hơn so với từng cơ quan riêng rẽ.
Từ đó có thể nói rằng phương tiện mang tin nghe nhìn chiếm vị trí quan trọng trong việc truyền và tiếp thụ kiến thức. Các phương tiện mang tin nghe nhìn gồm có: + Phim có tiếng; + Slide có băng âm thanh kèm theo; + Các buổi truyền hình; + Các buổi ghi hình; + Video; + Phương tiện đa chức năng (mutilmedia). Những phương tiện mang tin dùng cho việc hình thành khái niệm hay tập dượt: Với sự giúp đỡ của những phương tiện này, học sinh có thể làm quen với các thiết bị và công cụ sản xuất trong thực tế. Các quy trình sản xuất và các thao tác làm việc cũng như các hoạt động của máy móc có thể được mô hình hoá và sao chép lại.
Các phương tiện này tạo khả năng và thói quen nghề nghiệp, kĩ năng, kĩ xảo và năng lực ứng xử theo yêu cầu đào tạo.