đặt vấn đề, giải quyết vấn đề đặt ra và những mức độ của dạy học giải quyết vấn đề. Tác giả Nguyễn Ngọc Quang trong công trình “Lý luận dạy học đại cương”, Lý luận dạy học đại cương tập 1,2, Trường cán bộ, quản lý giáo dục trung ương [29]. Trong công trình này, tác giả cho rằng: dạy học giải quyết vấn đề là quá trình dạy - học được thể hiện bằng cách tạo ra tình huống có vấn đề và triển khai quá trình giải quyết tình huống có vấn đề nhằm tạo ra ở người học nhu cầu tự phát hiện và giải quyết các nhiệm vụ học tập để tiếp thu tri thức, rèn luyện kỹ năng và hình thành tư tưởng, thái độ. - Trong công trình: Dạy học giải quyết vấn đề - một hướng đổi mới trong công tác giáo dục, đào tạo, huấn luyện, của Vũ Văn Tảo, Trần Văn Hà, Trường cán bộ Quản lí Giáo dục và Đào tạo Hà Nội, Hà Nội, năm 1999 [31].
Hai tác giả đã nêu lên đặc trưng cơ bản của dạy học giải quyết vấn đề là tình huống có vấn đề. - Thái Duy Tuyên (1999) với công trình nghiên cứu: Phương pháp dạy học truyền thống và đổi mới, Nxb Giáo dục, Hà Nội [33]. Tác giả đã nêu những ưu thế của dạy học nêu vấn đề trong quá trình giáo dục đào tạo của nhà trường. - Phan Trọng Ngọ (2005), Dạy học và phương pháp dạy học trong nhà trường, Nhà xuất bản Đại học Sư phạm Hà Nội [25].
Cuốn sách bàn về phương pháp dạy học tích cực, trong đó có phương pháp nêu vấn đề. Theo tác giả, nêu vấn đề là quá trình tìm ra một giải pháp thỏa mãn cho một vấn đề mới hay chí ít là một vấn đề mà người giải quyết chưa tìm ra trước đó. - Nguyễn Phúc Chỉnh, Nguyễn Thị Hằng với bài viết: Một số vấn đề chung về dạy học theo vấn đề, Tạp chí Giáo dục, số 309, tr 32,33, năm 2013 [9]. Trong bài viết này, hai tác giả đã xác định đặc trưng cơ bản của dạy học phát hiện và giải quyết vấn đề là “tình huống gợi vấn đề”.
Những công trình nghiên cứu về việc vận dụng phương pháp nêu vấn đề vào dạy học nói chung Tác giả Trần Bá Hoành (1999) trong cuốn Phát triển trí sáng tạo của học sinh và vai trò của giáo viên, Tạp chí giáo dục (số 9) [18]. Trong công trình nayg, tác giả đã có những nghiên cứu về mặt lý luận và vận dụng thành công dạy học nêu vấn đề. Theo ông, “dạy học sử dụng kiến thức trong tình huống cụ thể, thay vì tham nhồi nhét cho học sinh nhiều kiến thức lí thuyết đủ loại, dạy học giải quyết vấn đề chú trọng tập dượt cho học sinh vận dụng các kiến thức kĩ năng vào giải quyết các tình huống thực tế”. Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.vn Lê Văn Năm đã bảo vệ thành công Luận án tiến sĩ “Sử dụng dạy học nêu vấn đề - ơrixtic để nâng cao hiệu quả dạy học chương trình hóa đại cương và hóa vô cơ ở trường trung học phổ thông” năm 2001 [22].
Từ việc làm rõ lý luận chung về phương pháp nêu vấn đề, tác giả đã khái quát hóa được ưu thế của phương pháp dạy học nêu vấn đề - ơrixtic nói chung, đặc biệt là trong dạy học chương trình hóa đại cương và hóa vô cơ ở trường trung học phổ thông để phát huy tính sáng tạo của người học. Tác giả Nguyễn Bá Kim trong cuốn “Phương pháp dạy học nêu vấn đề môn toán học”, (2001) [20]. Trên cơ sở phân tích quá trình dạy học, tác giả đã chỉ ra sự kết hợp các phương pháp dạy học tích cực, qua đó nhấn mạnh phương pháp giải quyết vấn đề để xây dựng các mẫu bài tập theo giả thuyết có vấn đề từ các bài học cụ thể có chiều sâu để giúp người học phát huy được khả năng tư duy độc lập, sáng tạo trong khi học. Nhóm tác giả: Lê Nguyên Long, Nguyễn Đức Thâm, Phạm Hữu Tòng trong cuốn Phương pháp dạy học vật lý, (2002) [21].
Với cách tiếp cận phương pháp dạy học nêu vấn đề bằng hoạt động và thông qua hoạt động, các tác giả đã khẳng định: thông qua dạy học nêu vấn đề, học sinh bằng hoạt động tích cực, tự lực của mình mà chiếm lĩnh kiến thức, hình thành kỹ năng, phát triển năng lực sáng tạo. Trên thực tế, đã có một số công trình khoa học luận bàn về việc vận dụng tình huống trong dạy học. Đây là cách tiếp cận rất gần với vấn đề vận dụng phương pháp nêu vấn đề trong dạy học. Có thể kể đến một số tác giả như: - Lê Thị Thanh Chung, Xây dựng hệ thống tình huống có vấn đề để dạy học bộ môn Giáo dục học, Luận án thạc sĩ Khoa học Sư phạm tâm lý, trường ĐHSP, Hà Nội, 1999 [11].
- Phan Văn Tỵ, Vận dụng phương pháp tình huống trong dạy học môn Giáo dục học ở Học viện Chính trị quân sự, Luận văn thạc sĩ Giáo dục học, Hà Nội, 2002 [35]. - Phan Văn Sia, Vận dụng phương pháp tình huống trong quá trình dạy học môn Giáo dục học dưới hình thức nhóm ở trường Cao đẳng Sư phạm Trà Vinh, Luận văn thạc sĩ Giáo dục học, Hà Nội, 2003 [30]. Những công trình nghiên cứu nêu trên đã trực tiếp luận bàn về khái niệm, đặc trưng, ưu thế và vai trò của phương pháp nêu vấn đề trong dạy học nhằm phát huy tích cực trong hoạt động học tập của học sinh. Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.vn Ngoài ra có thể kể đến một số bài viết đăng trên tạp chí, Kỷ yếu hội thảo trong nước cũng đề bàn luận đến tầm quan trọng của phương pháp nêu vấn đề nói chung vận dụng tình huống trong dạy học nói riêng.
- Bùi Văn Ngà, “Dạy học tình huống và phương pháp dạy học trong bộ môn Giáo dục học”, Kỷ yếu Hội nghị cải tiến dạy học ở đại học, khoa Sư phạm Đại học Cần Thơ, năm 2000 [23]. Tác giả của bài viết đã trực tiếp lý giải tính cần thiết và những yêu cầu đặt ra đối khi đổi mới phương pháp dạy học trong bộ môn Giáo dục học, đặc biệt là phương pháp dạy học tình huống. Cùng góc độ tiếp cận là trên cơ sở nghiên cứu, đánh giá khái quát ưu, nhược điểm của các phương pháp giảng dạy môn trong môn Lịch sử Đảng, Những nguyên lí cơ bản của chủ nghĩa Mác - Lênnin ở các trường đại học, cao đẳng, các tác giả khẳng định sựu cần thiết phải vận dụng phương pháp nêu vấn đề để phát huy tính tích cực, sáng tạo của người học. Bài viết “Nâng cao nhận thức cho học sinh trong dạy học khái niệm phản ứng trao đổi Ion bằng dạy học nêu vấn đề” Tạp chí Giáo dục, Số 146 Tr.42 - 43, (2006) [32] đã nêu lên hiệu quả của việc dạy học bằng phương pháp nêu vấn đề.
Tác giả khẳng định: việc đưa ra các tình huống kích thích sự suy nghĩ sáng tạo của học sinh, dẫn dắt học sinh cách giải quyết vấn đề sẽ mang liệu hiệu quả tích cực là học sinh sẽ hứng thú hơn rất nhiều trong quá trình học tập. Các công trình nghiên cứu về phương pháp nêu vấn đề trong dạy học GDCD, phần công dân với các vấn đề chính trị - xã hội ở trường THPT Ở góc độ tiếp cận này có một số công trình nghiên cứu tiêu biểu: - Đinh Văn Đức - Dương Thị Thuý Nga, Phương pháp dạy học giáo dục công dân ở trường trung học phổ thông, Nxb Đại học Sư phạm, Hà Nội, 2011 [15]. Trên cơ sở khái quát hóa về các phương pháp dạy học GDCD, tác giả của công trình nghiên cứu đã đưa ra khái niệm về phương pháp nêu vấn đề; qua đó phân tích ưu thế, hạn chế và những yêu cầu cần đảm bảo khi vận dụng phương pháp này vào dạy học GDCD. Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.vn - Trần Thị Mai Phương, Dạy học kinh tế chính trị theo phương pháp tích cực, Hà Nội, 2007 [27]; Hồ Thanh Diện, Vũ Xuân Vinh, Bài tập tình huống Giáo dục công dân 10, Nxb Giáo dục, Hà Nội, 2007 [12].
Cả hai công trình nghiên cứu đều tiếp cận phương pháp nêu vấn đề trong dạy học GDCD theo hướng tích cực hóa tính chủ động, sáng tạo của học sinh. Theo hai tác giả, đó là cách thức để đổi mới phương pháp dạy học GDCD hiện thời. - Đinh Thị Minh Nghĩa, Vận dụng phương pháp dạy học nêu vấn đề trong dạy học phần “Công dân với đạo đức” môn GDCD ở trường THPT Kim sơn B- Ninh Bình, Luận văn thạc sĩ Khoa học giáo dục, Hà Nội, 2010 [24]. Đây là công trình nghiên cứu trực tiếp bàn luận khá toàn diện về cơ sở lý luận và thực tiễn của việc vận dụng phương pháp nêu vấn đề trong dạy học GDCD chương trình lớp 10.
Tác giả đã công phu tổng thuật nhiều quan niệm về phương pháp dạy học nêu vấn đề; luận giải các kiểu và tiến trình dạy học nêu vấn đề, vai trò của phương pháp dạy học nêu vấn đề trong dạy học môn GDCD ở trường THPT hiện nay. Trên cơ sở đó, tác giả Đinh Thị Minh Nghĩa cũng đánh giá thực trạng của việc vận dụng phương pháp này trong dạy học GDCD ở trường THPT Kim Sơn B- Ninh Bình. Thông qua việc thực nghiệm phương pháp dạy học nêu vấn đề trên địa bàn nghiên cứu, tác giả đã rút ra quy trình và điều kiện để vận dụng phương pháp nêu vấn đề một cách có hiệu quả trong dạy học GDCD phần công dân với đạo đức ở trường THPT Kim Sơn B - Ninh Bình. Như vậy, từ tổng quan lịch sử vấn đề nghiên cứu cho thấy, phương pháp dạy học nêu vấn đề những năm gần đây đã được các nhà khoa học trong và ngoài nước quan tâm nghiên cứu.
Các công trình nghiên cứu ở các mức độ khác nhau đã bước đầu nêu lên quan niệm về phương pháp dạy học nêu vấn đề, khẳng định vị trí, vai trò, ý nghĩa to lớn của phương pháp dạy học nêu vấn đề trong dạy học. Ở một số công trình nghiên cứu, các tác giả đã chỉ ra nội dung, hình thức, yêu cầu và nguyên tắc khi sử dụng phương pháp dạy học nêu vấn đề phù hợp với từng đối tượng. Những kết quả nghiên cứu đó sẽ được tác giả kế thừa trong quá trình thực hiện luận văn này.