Luận văn thạc sĩ xây dựng phương pháp định lượng một số hoạt chất kháng hiv trong thuốc bằng phương pháp điện di mao quản

Luận văn thạc sĩ trình bày phương pháp định lượng hoạt chất kháng HIV trong thuốc bằng điện di mao quản, góp phần nâng cao hiệu quả điều trị.

• Tác giả: Nguyễn Thị Thùy Linh
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Văn Ri
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Hóa phân tích
• Đề tài: Xây Dựng Phương Pháp Định Lượng Một Số Hoạt Chất Kháng HIV Trong Thuốc Bằng Phương Pháp Điện Di Mao Quản
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2012
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN
• 1.1. Giới thiệu về các thuốc điều trị HIV
• 1.2. Tình hình sử dụng thuốc HIV ở Việt Nam và trên thế giới hiện nay
• 1.3. Các phương pháp phân tích định lượng thuốc HIV
• 1.3.1. Các phương pháp sắc ký
• 1.3.2. Phương pháp điện di mao quản (Capillary electrophoresis-CE)
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.2. Điều kiện nghiên cứu
• 2.3. Nội dung và phương pháp nghiên cứu
• 2.3.1. Nội dung nghiên cứu
• 2.3.2. Phương pháp nghiên cứu
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN
• 3.1. Nghiên cứu khảo sát tối ưu điều kiện tách 3TC, NVP và AZT
• 3.1.1. Chọn bước sóng phát hiện chất
• 3.1.2. Mao quản và xử lý mao quản
• 3.1.3. Chọn phương pháp bơm mẫu
• 3.1.4. Độ điện di và độ điện di hiệu dụng
• 3.1.5. Lựa chọn cơ chế tách
• 3.1.6. Ảnh hưởng pH của dung dịch đệm điện di
• 3.1.7. Ảnh hưởng của thành phần dung dịch đệm
• 3.1.8. Khảo sát ảnh hưởng của nồng độ chất tạo mixen SDS
• 3.1.9. Khảo sát ảnh hưởng của nồng độ đệm
• 3.1.10. Khảo sát ảnh hưởng thời gian bơm mẫu
• 3.1.11. Khảo sát ảnh hưởng thế điện di
• 3.1.12. Khảo sát ảnh hưởng nhiệt độ của mao quản
• 3.1.13. Tổng kết điều kiện tối ưu
• 3.2. Định tính 3TC, AZT và NVP trong điều kiện điện di thiết lập
• 3.3. Đánh giá phương pháp phân tích
• 3.3.1. Khảo sát tính tương thích hệ thống
• 3.3.2. Tính đặc hiệu
• 3.3.3. Khảo sát khoảng tuyến tính và lập đường chuẩn
• 3.3.4. Giới hạn phát hiện (LOD) và giới hạn định lượng (LOQ)
• 3.3.5. Độ lặp lại của phương pháp
• 3.3.6. Độ đúng của phương pháp
• 3.4. Kết quả định lượng trong chế phẩm
• 3.5. Ưu nhược điểm của phương pháp điện di mao quản điện động học kiểu Mixen (MEKC)
• 3.6. Hướng phát triển của đề tài
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC CÁC HÌNH
• DANH MỤC VIẾT TẮT

Tóm tắt

I. Tổng quan về phương pháp định lượng hoạt chất kháng HIV bằng điện di

Phương pháp định lượng hoạt chất kháng HIV bằng điện di đang trở thành một trong những kỹ thuật phân tích quan trọng trong lĩnh vực dược phẩm. Kỹ thuật này không chỉ giúp xác định nồng độ của các hoạt chất kháng HIV mà còn đảm bảo chất lượng thuốc trong điều trị. Điện di mao quản (CE) là một trong những phương pháp tiên tiến, cho phép tách và phân tích các chất trong thời gian ngắn với độ chính xác cao.

1.1. Giới thiệu về hoạt chất kháng HIV và vai trò của chúng

Hoạt chất kháng HIV như Lamivudine (3TC), Zidovudine (AZT) và Nevirapine (NVP) đóng vai trò quan trọng trong việc điều trị HIV/AIDS. Chúng giúp ức chế sự phát triển của virus, cải thiện sức khỏe cho bệnh nhân và kéo dài thời gian sống. Việc định lượng chính xác các hoạt chất này là cần thiết để đảm bảo hiệu quả điều trị.

1.2. Tình hình nghiên cứu và ứng dụng phương pháp điện di

Phương pháp điện di mao quản đã được nghiên cứu và ứng dụng rộng rãi trong việc phân tích các hoạt chất kháng HIV. Nghiên cứu cho thấy CE có nhiều ưu điểm như độ nhạy cao, thời gian phân tích ngắn và khả năng tách tốt, giúp đáp ứng nhu cầu kiểm soát chất lượng thuốc kháng HIV.

II. Thách thức trong việc định lượng hoạt chất kháng HIV

Mặc dù phương pháp điện di mao quản mang lại nhiều lợi ích, nhưng vẫn tồn tại một số thách thức trong việc áp dụng. Các yếu tố như độ tinh khiết của mẫu, điều kiện điện di và sự tương tác giữa các chất có thể ảnh hưởng đến kết quả phân tích.

2.1. Các yếu tố ảnh hưởng đến độ chính xác của phương pháp

Độ pH của dung dịch đệm, nồng độ chất tạo micelle và điều kiện điện di là những yếu tố quan trọng ảnh hưởng đến độ chính xác của phương pháp. Việc tối ưu hóa các điều kiện này là cần thiết để đạt được kết quả phân tích tốt nhất.

2.2. Khó khăn trong việc chuẩn bị mẫu

Chuẩn bị mẫu cho phân tích điện di mao quản có thể gặp khó khăn do sự hiện diện của tạp chất hoặc các chất không mong muốn. Việc loại bỏ các tạp chất này là rất quan trọng để đảm bảo độ chính xác của kết quả.

III. Phương pháp điện di mao quản trong định lượng hoạt chất kháng HIV

Phương pháp điện di mao quản (CE) đã được chứng minh là một công cụ hiệu quả trong việc định lượng các hoạt chất kháng HIV. CE cho phép tách các chất trong thời gian ngắn và với độ nhạy cao, giúp cải thiện quy trình phân tích.

3.1. Nguyên tắc hoạt động của phương pháp điện di mao quản

Phương pháp CE dựa trên nguyên tắc tách các ion và phân tử trong một môi trường điện trường. Các chất sẽ di chuyển với tốc độ khác nhau tùy thuộc vào kích thước và điện tích của chúng, từ đó cho phép phân tích và định lượng chính xác.

3.2. Các bước thực hiện phương pháp điện di mao quản

Quy trình thực hiện phương pháp CE bao gồm chuẩn bị mẫu, thiết lập điều kiện điện di, và phân tích kết quả. Mỗi bước đều cần được thực hiện cẩn thận để đảm bảo độ chính xác và độ tin cậy của kết quả.

IV. Ứng dụng thực tiễn của phương pháp điện di trong nghiên cứu kháng HIV

Phương pháp điện di mao quản đã được áp dụng thành công trong nhiều nghiên cứu về hoạt chất kháng HIV. Kết quả từ các nghiên cứu này không chỉ giúp cải thiện quy trình sản xuất thuốc mà còn nâng cao chất lượng điều trị cho bệnh nhân.

4.1. Kết quả nghiên cứu về định lượng hoạt chất kháng HIV

Nghiên cứu đã chỉ ra rằng phương pháp CE có thể định lượng chính xác các hoạt chất như 3TC, AZT và NVP trong các mẫu thuốc. Kết quả cho thấy độ chính xác và độ lặp lại cao, đáp ứng yêu cầu kiểm soát chất lượng.

4.2. Tác động của phương pháp đến chất lượng thuốc kháng HIV

Việc áp dụng phương pháp điện di mao quản trong phân tích chất lượng thuốc kháng HIV đã giúp nâng cao độ tin cậy của các sản phẩm dược phẩm. Điều này không chỉ đảm bảo an toàn cho bệnh nhân mà còn góp phần vào việc kiểm soát dịch bệnh HIV/AIDS.

V. Kết luận và triển vọng tương lai của phương pháp điện di

Phương pháp điện di mao quản đang mở ra nhiều cơ hội mới trong việc định lượng hoạt chất kháng HIV. Với những ưu điểm vượt trội, CE có thể trở thành phương pháp phân tích chính trong ngành dược phẩm, đặc biệt là trong nghiên cứu và phát triển thuốc kháng HIV.

5.1. Tương lai của phương pháp điện di trong phân tích dược phẩm

Với sự phát triển không ngừng của công nghệ, phương pháp điện di mao quản có thể được cải tiến hơn nữa để đáp ứng nhu cầu ngày càng cao trong phân tích dược phẩm. Việc nghiên cứu và phát triển các kỹ thuật mới sẽ giúp nâng cao hiệu quả và độ chính xác của phương pháp.

5.2. Khuyến nghị cho nghiên cứu và ứng dụng

Cần tiếp tục nghiên cứu và phát triển các ứng dụng của phương pháp điện di trong phân tích dược phẩm. Việc đào tạo nhân lực và nâng cao nhận thức về phương pháp này cũng là rất cần thiết để đảm bảo chất lượng thuốc kháng HIV.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Theo báo cáo của ngành y tế, tính đến tháng 5/2012, Việt Nam có khoảng 66.191 người nhiễm HIV, trong đó 62.654 người lớn và 3.537 trẻ em, với 70% bệnh nhân đang điều trị ARV tập trung tại 10 tỉnh thành. Thành phố Hồ Chí Minh dẫn đầu với 20.435 bệnh nhân điều trị, chiếm 30,9% tổng số cả nước. Trên thế giới, năm 2008 có khoảng 2,7 triệu người nhiễm mới HIV, và đến cuối năm 2009, 33,3 triệu người nhiễm HIV toàn cầu. Liệu pháp điều trị kháng retrovirus (ARV) đã kéo dài sự sống và cải thiện chất lượng cuộc sống cho người bệnh, tuy nhiên việc kiểm soát chất lượng thuốc kháng HIV vẫn là thách thức lớn.

Mục tiêu nghiên cứu là xây dựng phương pháp định lượng đồng thời một số hoạt chất kháng HIV trong thuốc bằng kỹ thuật điện di mao quản (CE), nhằm cung cấp công cụ phân tích nhanh, chính xác, kinh tế và thân thiện môi trường thay thế cho phương pháp sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC). Nghiên cứu tập trung vào ba hoạt chất chính: Lamivudin (3TC), Zidovudin (AZT) và Nevirapin (NVP), được khảo sát trong các chế phẩm viên nén sản xuất tại Ấn Độ và sử dụng phổ biến tại Việt Nam. Phạm vi nghiên cứu thực hiện tại Trường Đại học Khoa học Tự nhiên, Đại học Quốc gia Hà Nội trong năm 2012.

Ý nghĩa nghiên cứu thể hiện qua việc phát triển phương pháp phân tích có độ tin cậy cao, thời gian phân tích ngắn, tiêu hao mẫu và hóa chất thấp, góp phần nâng cao hiệu quả kiểm soát chất lượng thuốc kháng HIV, hỗ trợ công tác điều trị và quản lý thuốc tại Việt Nam.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Phương pháp điện di mao quản (Capillary Electrophoresis - CE) dựa trên nguyên tắc phân tách các ion trong mao quản dưới tác dụng của trường điện áp cao, với ưu điểm hiệu quả tách cao, tiêu thụ mẫu và dung môi thấp, thời gian phân tích nhanh. Trong nghiên cứu này, hai kỹ thuật CE được khảo sát là:

• Điện di mao quản vùng (Capillary Zone Electrophoresis - CZE): Phân tách dựa trên sự khác biệt độ linh động điện di của các ion trong dung dịch đệm, thích hợp cho các hợp chất tích điện.

• Điện di mao quản điện động học kiểu Mixen (Micellar Electrokinetic Chromatography - MEKC): Kết hợp cơ chế điện di và sắc ký, sử dụng chất hoạt động bề mặt (SDS) tạo pha tĩnh giả để tách cả các hợp chất trung tính và tích điện, phù hợp với hỗn hợp các hoạt chất kháng HIV có tính chất hóa lý khác nhau.

Ba khái niệm chính được áp dụng gồm: độ điện di hiệu dụng (µef), hệ số phân bố nhiệt động (Ki) giữa pha tĩnh giả và pha động, và độ phân giải sắc ký (Rs) để đánh giá hiệu quả tách.

Ngoài ra, nghiên cứu còn sử dụng các chất phụ gia như β-cyclodextrin nhằm khảo sát khả năng cải thiện độ chọn lọc tách các đồng phân quang học, tuy nhiên kết quả cho thấy không hiệu quả trong trường hợp này.

Phương pháp nghiên cứu

• Nguồn dữ liệu: Chuẩn quốc gia Lamivudin, Zidovudin, Nevirapin do Viện Kiểm nghiệm Bộ Y tế cung cấp; chế phẩm viên nén chứa các hoạt chất trên do các công ty dược phẩm Ấn Độ sản xuất; dung môi và hóa chất phân tích chuẩn của hãng MERCK.

• Thiết bị: Máy điện di mao quản Agilent CE system 9001 với detector mảng diode (DAD), mao quản silica trần đường kính trong 75 µm, chiều dài hiệu dụng 60 cm.

• Phương pháp phân tích: Khảo sát điều kiện tối ưu cho phương pháp MEKC bao gồm pH dung dịch đệm, nồng độ chất hoạt động bề mặt SDS, nồng độ dung dịch đệm, điện thế điện di, thời gian và áp suất bơm mẫu. Đánh giá các chỉ tiêu thẩm định phương pháp như khoảng tuyến tính, độ lặp lại, độ đúng, tính đặc hiệu và tính tương thích hệ thống.

• Timeline nghiên cứu: Nghiên cứu thực hiện trong năm 2012, bắt đầu từ khảo sát lý thuyết, chuẩn bị mẫu và thiết bị, tối ưu điều kiện điện di, thẩm định phương pháp và áp dụng phân tích mẫu thực tế.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Lựa chọn bước sóng phát hiện: Phổ hấp thụ UV của 3TC, AZT và NVP lần lượt có cực đại tại 270,5 nm, 264,5 nm và 268,5 nm, phù hợp với detector DAD sử dụng trong CE để đạt độ nhạy cao.

2. Cơ chế tách tối ưu: Phương pháp CZE không tách được hoàn toàn ba hoạt chất do pKa gần nhau, chỉ xuất hiện hai pic trên điện di đồ. Khi thêm chất hoạt động bề mặt SDS 50 mM vào dung dịch đệm Na2B4O7 10 mM (pH 9,3), phương pháp MEKC cho phép tách rõ ràng ba chất với độ phân giải cao, thời gian phân tích dưới 20 phút.

3. Ảnh hưởng pH dung dịch đệm: pH từ 8,76 đến 10,17 được khảo sát, kết quả cho thấy pH 9,3 là tối ưu, đảm bảo độ phân giải tốt, pic sắc nét, thời gian phân tích hợp lý và giảm ảnh hưởng nền hấp thụ UV.

4. Ảnh hưởng nồng độ SDS: Nồng độ SDS 50 mM tối ưu cho hiệu quả tách và độ nhạy, nồng độ thấp hơn (25 mM) làm giảm chiều cao pic, nồng độ cao hơn (75 mM) kéo dài thời gian phân tích và làm giảm độ nhạy do hiệu ứng nhiệt Jun.

5. Ảnh hưởng nồng độ dung dịch đệm: Nồng độ Na2B4O7 10 mM được chọn vì đảm bảo dòng điện ổn định, độ phân giải tốt và thời gian phân tích hợp lý so với các nồng độ 5 mM và 20 mM.

6. Độ lặp lại và độ đúng: Độ lệch chuẩn tương đối (RSD) của diện tích pic dưới 5% cho cả ba hoạt chất, tỷ lệ thu hồi đạt ≥ 99,7%, chứng tỏ phương pháp có độ chính xác và độ đúng cao.

Thảo luận kết quả

Phương pháp MEKC với chất hoạt động bề mặt SDS đã chứng minh hiệu quả vượt trội so với CZE trong việc tách đồng thời Lamivudin, Zidovudin và Nevirapin. Việc tối ưu pH và nồng độ SDS giúp cân bằng giữa độ phân giải sắc ký và thời gian phân tích, đồng thời giảm thiểu ảnh hưởng của hiệu ứng nhiệt Jun và sự hấp phụ lên thành mao quản. Kết quả phù hợp với các nghiên cứu quốc tế về ứng dụng MEKC trong phân tích thuốc kháng HIV, đồng thời khẳng định tính khả thi của CE như một phương pháp thay thế HPLC truyền thống với ưu điểm tiết kiệm dung môi và thời gian.

Dữ liệu có thể được trình bày qua các biểu đồ điện di đồ minh họa sự tách rõ ràng của ba hoạt chất dưới các điều kiện tối ưu, bảng số liệu thẩm định phương pháp thể hiện khoảng tuyến tính, RSD và tỷ lệ thu hồi, giúp người đọc dễ dàng đánh giá chất lượng phương pháp.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Áp dụng phương pháp MEKC trong kiểm soát chất lượng thuốc kháng HIV: Khuyến nghị các phòng kiểm nghiệm dược phẩm tại Việt Nam triển khai phương pháp này để phân tích định lượng Lamivudin, Zidovudin và Nevirapin trong chế phẩm, nhằm nâng cao độ chính xác và tiết kiệm chi phí.

2. Đào tạo kỹ thuật viên và nâng cấp thiết bị: Tổ chức các khóa đào tạo chuyên sâu về kỹ thuật điện di mao quản cho cán bộ phòng thí nghiệm, đồng thời đầu tư trang thiết bị CE hiện đại để đảm bảo hiệu quả phân tích.

3. Mở rộng nghiên cứu ứng dụng CE: Khuyến khích nghiên cứu mở rộng ứng dụng CE cho các hoạt chất kháng HIV khác và các thuốc phối hợp phức tạp, nhằm đa dạng hóa công cụ phân tích trong ngành dược.

4. Phát triển quy trình chuẩn và hướng dẫn kỹ thuật: Bộ Y tế và các cơ quan quản lý nên xây dựng quy trình chuẩn áp dụng CE trong kiểm nghiệm thuốc kháng HIV, đồng thời ban hành hướng dẫn kỹ thuật cụ thể để đảm bảo tính đồng nhất và tin cậy trong phân tích.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Các nhà nghiên cứu và sinh viên ngành Hóa phân tích, Dược học: Luận văn cung cấp kiến thức chuyên sâu về kỹ thuật điện di mao quản và ứng dụng trong phân tích thuốc, hỗ trợ nghiên cứu và học tập.

2. Phòng kiểm nghiệm dược phẩm: Cung cấp phương pháp phân tích mới, hiệu quả để kiểm soát chất lượng thuốc kháng HIV, giúp nâng cao năng lực kiểm nghiệm.

3. Cơ quan quản lý y tế và dược phẩm: Tham khảo để xây dựng chính sách, quy trình kiểm soát chất lượng thuốc, đảm bảo an toàn và hiệu quả điều trị cho người bệnh.

4. Các công ty sản xuất và phân phối thuốc kháng HIV: Hỗ trợ kiểm soát chất lượng nguyên liệu và sản phẩm cuối cùng, đảm bảo tuân thủ tiêu chuẩn quốc tế và nâng cao uy tín sản phẩm.

Câu hỏi thường gặp

1. Phương pháp điện di mao quản có ưu điểm gì so với HPLC trong phân tích thuốc kháng HIV?
   Phương pháp CE tiêu thụ ít mẫu và dung môi hơn, thời gian phân tích nhanh, hiệu quả tách cao và thân thiện môi trường hơn so với HPLC, đồng thời có khả năng phân tách các hợp chất trung tính và tích điện hiệu quả.

2. Tại sao chọn MEKC thay vì CZE để phân tích Lamivudin, Zidovudin và Nevirapin?
   CZE không tách được hoàn toàn ba hoạt chất do pKa gần nhau, trong khi MEKC sử dụng chất hoạt động bề mặt SDS tạo pha tĩnh giả giúp tách rõ ràng các chất nhờ sự khác biệt trong phân bố vào mixen.

3. Nồng độ SDS ảnh hưởng như thế nào đến kết quả phân tích?
   Nồng độ SDS ảnh hưởng đến độ phân giải và thời gian phân tích; 50 mM SDS được chọn là tối ưu vì cân bằng giữa độ phân giải cao và thời gian phân tích hợp lý, tránh hiệu ứng nhiệt Jun gây ảnh hưởng đến độ nhạy.

4. Phương pháp này có thể áp dụng cho các loại thuốc kháng HIV khác không?
   Có thể mở rộng áp dụng cho các hoạt chất kháng HIV khác có tính chất tương tự, tuy nhiên cần khảo sát và tối ưu điều kiện điện di phù hợp cho từng loại thuốc cụ thể.

5. Làm thế nào để đảm bảo độ chính xác và độ lặp lại của phương pháp?
   Bằng cách thẩm định phương pháp với các tiêu chí như khoảng tuyến tính, độ lặp lại (RSD < 5%), độ đúng (tỷ lệ thu hồi ≥ 99%), và tính tương thích hệ thống, đồng thời duy trì điều kiện phân tích ổn định và chuẩn bị mẫu đúng quy trình.

Kết luận

• Phương pháp điện di mao quản điện động học kiểu Mixen (MEKC) với chất hoạt động bề mặt SDS đã được xây dựng và tối ưu thành công để định lượng đồng thời Lamivudin, Zidovudin và Nevirapin trong thuốc kháng HIV.
• Điều kiện tối ưu gồm dung dịch đệm Na2B4O7 10 mM, SDS 50 mM, pH 9,3, điện thế 20 kV, mao quản silica 75 µm, chiều dài hiệu dụng 60 cm, bơm mẫu áp suất 50 mbar trong 5 giây.
• Phương pháp có độ chính xác cao, độ lặp lại tốt (RSD < 5%), độ đúng với tỷ lệ thu hồi ≥ 99,7%, thời gian phân tích nhanh dưới 20 phút.
• Nghiên cứu góp phần đa dạng hóa công cụ phân tích thuốc kháng HIV tại Việt Nam, hỗ trợ kiểm soát chất lượng thuốc và nâng cao hiệu quả điều trị.
• Đề xuất triển khai áp dụng phương pháp trong các phòng kiểm nghiệm dược phẩm và tiếp tục nghiên cứu mở rộng ứng dụng cho các hoạt chất khác trong tương lai.

Hành động tiếp theo là tổ chức đào tạo kỹ thuật viên, chuẩn hóa quy trình phân tích và phối hợp với các cơ quan quản lý để đưa phương pháp vào sử dụng chính thức trong kiểm nghiệm thuốc kháng HIV.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MỞ ĐẦU Theo phân tích của các chuyên gia, tổng số ngƣời nhiễm HIV vẫn đang tiếp tục duy trì sự sống ngày càng đƣợc tăng cao là hệ quả của hai tác động chủ yếu. Một là số ngƣời nhiễm HIV hàng năm trên toàn cầu vẫn ở mức cao. Chỉ tính riêng năm 2008, thế giới vẫn có khoảng 2,7 triệu ngƣời mới nhiễm HIV. Hai là do kết quả tích cực của liệu pháp điều trị kháng virut (ARV) làm giảm số ngƣời tử vong, kéo dài sự sống cho ngƣời bệnh.

Đến tháng 12/2008 ƣớc tính khoảng 4 triệu ngƣời nhiễm HIV ở các nƣớc có thu nhập thấp và trung bình đƣợc điều trị bằng thuốc kháng HIV, tăng lên 10 lần trong vòng 5 năm. HIV/AIDS đang là vấn đề lớn hiện nay trên thế giới cũng nhƣ ở Việt Nam. Ở nƣớc ta Thành Phố Hồ Chí Minh là nơi có nhiều ca nhiễm HIV/AIDS nhất (Sau đó là Hội An, An Giang, Hải Phòng, Quảng Ninh,. Chúng ta không chỉ ngăn chặn sự lây lan của bệnh mà còn điều trị hiệu quả để giảm nguy cơ tử vong kéo dài và cải thiện chất lƣợng cuộc sống cho ngƣời HIV/AIDS.

Trong điều trị thì kháng Retrovirut đóng vai trò rất lớn. Trƣớc đây nƣớc ta chƣa đầy đủ các loại thuốc Retrovirut nên thƣờng dùng đơn hóa hoặc phối hợp hai loại thuốc trong điều trị HIV/AIDS. Giờ có thể kết hợp 3 hoặc 4 loại thuốc trong những trƣờng hợp lâm sàng nặng hơn. Hiện nay, nƣớc ta đã sản xuất đƣợc thuốc chống HIV là Lamididrir (Lamivudine 150mg + Zidovudine 300mg).

Tuy nhiên phần lớn vẫn đang sử dụng thuốc kháng HIV theo chƣơng trình quốc gia đƣợc cấp [12] Để đảm bảo trong điều trị, an toàn trong sử dụng, việc quản lý chất lƣợng thuốc kháng HIV là rất cần thiết. Vì vậy cần có phƣơng pháp phân tích có độ tin cậy cao, nhanh nhằm đáp ứng yêu cầu kiểm soát tốt chất lƣợng thuốc HIV. Cho tới nay sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC) là phƣơng pháp phân tích hóa lý đa số đƣợc sử dụng để định lƣợng các loại thuốc. Ƣu điểm của phƣơng pháp này là độ lặp lại, độ chính xác và khả năng tách tốt.

Đồng thời thiết bị HPLC hiện đã 1 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] đƣợc tích hợp với hầu hết các kỹ thuật hóa lý hiện có (phổ UV-VIS, phân tích điện hóa, MS, NMR,…) cho phép nâng cao độ nhạy và hạ thấp giới hạn phát hiện của phƣơng pháp. Tuy vậy, phƣơng pháp HPLC đòi hỏi sử dụng dung môi có độ tinh khiết cao, đắt tiền, có nhiều loại gây ảnh hƣởng xấu, gây ô nhiễm môi trƣờng. Đó là xuất phát điểm của việc lựa chọn và phát triển phƣơng pháp định lƣợng thuốc dựa trên kỹ thuật hóa lý khác thay thế cho HPLC mà chúng tôi thực hiện trong nghiên cứu này. Kỹ thuật tách mà chúng tôi lựa chọn làm cơ sở cho nghiên cứu này là điện di mao quản (CE) [15].

CE là phƣơng pháp mới đƣợc phát triển, tuy nhiên có nhiều ƣu điểm vƣợt trội là hiệu lực tách rất cao, kinh tế và đặc biệt là thời gian phân tích nhanh có thể đáp ứng không những cho phân tích trong phòng thí nghiệm mà còn phục vụ cho phân tích lâm sàng và trong sản xuất. Vì thế đây là kỹ thuật rất hữu hiệu để thay thế hay hỗ trợ HPLC trong nhiều lĩnh vực phân tích, trong đó có nghiên cứu về Dƣợc. Hơn nữa, chuyên luận chung về CE đã đƣợc quy định trong Dƣợc điển một số nƣớc nhƣ Hoa Kỳ, Anh, Trung Quốc…Tuy nhiên ở Việt Nam, CE chƣa đƣợc ứng dụng nhiều và kinh nghiệm ứng dụng trong phân tích dƣợc phẩm còn hạn chế. Do vậy chúng tôi nhận định hƣớng nghiên cứu của mình sẽ rất có ý nghĩa thực tiễn cho công tác nghiên cứu quản lý chất lƣợng thuốc ở nƣớc ta.

Từ những phân tích trên, chúng tôi tiến hành nghiên cứu ứng dụng của phƣơng pháp điện di mao quản vào định lƣợng thuốc kháng HIV với đề tài: “Xây dựng phƣơng pháp định lƣợng một số hoạt chất kháng HIV trong thuốc bằng phƣơng pháp điện di mao quản”. 2 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] CHƢƠNG 1 - TỔNG QUAN 1.Giới thiệu về các thuốc điều trị HIV Nhóm 1: thuốc ức chế men sao chép ngƣợc có gốc nucleosides (nucleoside reverse transcriptase inhibitors = NRTIs): Zidovudine (AZT, ZDV), Didanosine (DDI), Zalcitabine (DDC), Stavudine (D4T), Lamivudine (3TC), Abacavir (ABC), Tenofovir disoproxil fumarate. Nhóm 2: thuốc ức chế men sao chép ngƣợc không có gốc nucleosides (non- nucleoside reverse transcriptase inhibitors = NNRTIs): Nevirapine, Delavirdine, Effavirenz. Nhóm 3: là thuốc ức chế proteases (protease inhibitors = PIs): Indinavir, Ritonavir, Saquinavir, Nelfinavir, Amprenavir, Lopinavir.

Qua nghiên cứu, ngƣời ta thấy không nên đơn hóa trị liệu mà nên phối hợp các thuốc nhóm 1 với nhau và với một thuốc nhóm 2 hoặc với một thuốc nhóm 3 để đạt đƣợc hiệu quả điều trị cao. Phác đồ phối hợp Lamivudin, Zidovudin và Nevirapin trong điều trị Lamivudin và Zidovudin có cấu trúc tƣơng tự nucleosid có tác dụng kháng retrovirus bao gồm cả HIV-1 và HIV-2 do ức chế enzym phiên mã ngƣợc của virus. Hai thuốc này đƣợc sử dụng phối hợp trong liệu pháp kháng retrovirus để điều trị HIV. Bệnh nhân uống 3TC, AZT kết hợp Nevirapine trong 6 tháng cho kết quả khá khả quan.

Các chỉ số đánh giá tình trạng bệnh nhân đƣợc cải thiện rõ rệt và có ý nghĩa thống kê. Ngƣời bệnh tăng cân, có số lƣợng tế bào lymphocyte tăng rõ rệt (từ 1273/mm3 lên 1547/mm3), số lƣợng tế bào CD4 từ 70/mm3 lên 145/mm3 làm cho số lƣợng tế bào CD4 bị phá hủy giảm đi. Nhƣ vậy, phác đồ D4T/3TC/NVP có thể khống chế sự phát triển của virus. Liệu pháp kháng retrovirus làm tăng thời gian sống sót của ngƣời bệnh có số lƣợng tế bào CD4 dƣới 500 trong 1mm3.

Liệu pháp này cũng có thể dùng cho những ngƣời bệnh có mật độ virus HIV trên 30000/ml huyết tƣơng, không phụ thuộc vào số lƣợng tế bào CD4, vì mật độ HIV là một yếu tố tiên lƣợng sự tiến triển của bệnh [12]. 3 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Liều dùng dựa trên thể trọng và tuổi của ngƣời bệnh, bệnh lý mắc kèm. 150mg 3TC, 30mg d4T ngày hai lần và NVP 200mg ngày một lần trong hai tuần đầu sau đó NVR 200mg ngày hai lần cho ngƣời cân nặng dƣới 60kg với ngƣời lớn và thiếu niên trên 16 tuổi kể cả phụ nữ có thai, trẻ em, bệnh nhân lao và bệnh nhân đồng nhiễm viêm gan B * Lamivudin: (3TC) Công thức phân tử: C8H11N3O3S. Phân tử lƣợng 229,3.

Tên khoa học: 4-amino-1[2-(hydroxymethyl)-1,3- oxathiolan-5- yl]-2(1H) pyrimidinon Tính chất: Là bột kết tinh màu trắng. Nhiệt độ nóng chảy: 1600-1620C. Dễ tan trong nƣớc, ít tan trong cồn, khó tan trong các dung môi hữu cơ. Năng suất quay cực: [α]21D = - 1350 ( C = 0,38 % trong methanol ) Hằng số pKa= 3,31.

Lamivudin hấp thụ UV ở bƣớc sóng hấp thụ cực đại là 278nm; A1%1cm trong H+ 1M ~ 600 abs Sau khi uống Lamivudin khoảng 1giờ, sinh khả dụng 80%, không bị ảnh hƣởng bởi thức ăn. Đạt Tmax khoảng 1h sau khi dùng thuốc. Nồng độ đỉnh sau khi uống 150mg là khoảng 1,5μg/ml. 4 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] *Zidovudin: (AZT) Công thức phân tử C10H13N5O4.

Phân tử lƣợng 267. Tên khoa học: 1-[(2R,4S,5S)-4-azido-5-(hydroxymethyl) oxolan-2-yl]-5-methylpyrimidine-2,4- dione Tính chất : Tinh thể trắng hoặc hơi nâu. Nhiệt độ nóng chảy: ~ 1240C. Khó tan trong nƣớc, ít tan trong cồn.

Năng suất quay cực + 60,50 → + 63,00 ( C = 1% trong EtOH) ; + 990 (C = 0,5% trong nƣớc) Hằng số pKa= 9,36 Sau khi uống Zidovudin khoảng 0,5- 1giờ, sinh khả dụng 60-70%, bị ảnh hƣởng khi ăn nhiều chất béo. Đạt Tmax khoảng 1h sau khi dùng thuốc. Nồng độ đỉnh sau khi uống 250mg là khoảng 1,2 μg/ml. *Nevirapin (NVP) Công thức phân tử C15H14N4O.

Phân tử lƣợng 266. Tên khoa học: 5 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] 11-cyclopropyl-4-methyl-5,11-dihydro-6H- dipyrido[3,2-b:2′,3′-e][1,4]diazepin-6- one Tính chất : Bột kết tinh màu trắng hoặc gần nhƣ trắng. Thực tế không tan trong nƣớc, ít tan trong CH3Cl. Năng suất quay cực + 60,50 → + 63,00 ( C = 1% trong EtOH) ; + 990 (C = 0,5% trong nƣớc) Hằng số pKa= 2,42.

Sau khi uống Nevirapin khoảng 4 giờ, sinh khả dụng > 90%, không bị ảnh hƣởng bởi thức ăn hoặc thuốc kháng acid. Đạt Tmax khoảng 4h sau khi dùng liều duy nhất. Tình hình sử dụng thuốc HIV ở Việt Nam và trên thế giới hiện nay Tính đến 31/5/2012, trên toàn quốc có 66.191 ngƣời nhiễm HIV trong đó có 62.654 ngƣời lớn và 3.537 trẻ em, đạt 94,6% kế hoạch năm 2012. Kết quả báo cáo tại 10 tỉnh có số ngƣời đƣợc điều trị cao nhất là 46.332 bệnh nhân, chiếm 70% số ngƣời nhiễm HIV đang đƣợc điều trị trên toàn quốc.

Thành phố Hồ Chí Minh tiếp tục là thành phố dẫn đầu cả nƣớc về số lƣợng ngƣời nhiễm HIV đang điều trị. Tính đến 31/5/2012, thành phố Hồ Chí Minh có 20.435 ngƣời nhiễm HIV đang điều trị, chiếm 30,9% số lƣợng bệnh nhân đang điều trị trên toàn quốc[10]. Tốc độ tăng trƣởng bệnh nhân điều trị ARV trung bình là 950 bệnh nhân/tháng. Phác đồ bậc 1 chiếm đa số với tỷ lệ là 96,76%, phác đồ bậc 2 là 2,97% và có 0,27% thuộc phác đồ khác.

- Thực hiện chỉ đạo của Lãnh đạo Bộ Y tế tại Quyết định số 4139/QĐ-BYT ngày 26/11/2011 về việc sửa đổi, bổ sung một số nội dung “Hƣớng dẫn chẩn đoán và điều trị HIV/AIDS” đƣợc ban hành kèm theo Quyết định số 3003/QĐ- BYT ngày 19/8/2009 của Bộ trƣởng Bộ Y tế, Cục Phòng, chống HIV/AIDS đã ban hành các văn bản hƣớng dẫn về việc điều trị bằng thuốc ARV tại các địa phƣơng với các nội dung chính nhƣ sau: - Bệnh nhân bắt đầu điều trị ARV: Phác đồ chỉ định là TDF/3TC/EFV hoặc TDF/3TC/NVP. Không sử dụng phác đồ có Stavudin (d4T) cho các bệnh nhân bắt đầu điều trị ARV. 6 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] - Đối với bệnh nhân đang điều trị ARV với phác đồ có Stavudin (d4T): thay thế dần tiến đến loại trừ việc sử dụng thuốc d4T vào tháng 6/2013. Thuốc d4T chủ yếu đƣợc chuyển đổi sang phác đồ có TDF hoặc AZT.

Hiện nay Cục Phòng, chống HIV/AIDS đang điều phối toàn bộ các nguồn thuốc ARV do các chƣơng trình, dự án hỗ trợ để cung cấp thuốc ARV điều trị cho bệnh nhân trên toàn quốc. Phối hợp chặt chẽ với các đối tác trong việc nhập khẩu các dạng bào chế mới của thuốc ARV nhằm tăng cƣờng sự tuân thủ điều trị ở ngƣời bệnh đặc biệt việc mua thuốc viên kết hợp 3 loại thuốc TDF/3TC/EFV ngày uống 1 lần.