Khám Phá Phương Pháp Diễn Nghĩa Trong Thư Kinh Diễn Nghĩa Của Lê Quý Đôn

Khám phá luận văn thạc sĩ về phương pháp diễn nghĩa của Lê Qúi Đôn trong Thư Kinh Diễn Nghĩa, phân tích và ứng dụng trong văn học.

• Tác giả: Nguyễn Thị Thu Hoài
• Người hướng dẫn: TS. Phạm Văn Thắm
• Trường học: Đại Học Quốc Gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Hán Nôm
• Đề tài: Phương Pháp Diễn Nghĩa Trong Thư Kinh Diễn Nghĩa
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2013
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 0.1. Lí do chọn đề tài
• 0.2. Lịch sử nghiên cứu vấn đề
• 0.3. Đối tƣợng nghiên cứu và phạm vi tƣ liệu
• 0.4. Phƣơng pháp nghiên cứu
• 0.5. Đóng góp của luận văn
• 0.6. Kết cấu luận văn
• 0.7. Lê Quý Đôn – nhà quản lí làm khoa học
• 0.8. Lê Quý Đôn – Thân thế
• 0.9. Lê Quý Đôn - Sự nghiệp quan trƣờng
• 0.10. Lê Quý Đôn - Sự nghiệp học thuật
• 1. CHƯƠNG 1: LÊ QUÝ ĐÔN – NHÀ QUẢN LÍ LÀM KHOA HỌC
• 1.1. Lê Quý Đôn – Thân thế
• 1.2. Lê Quý Đôn - Sự nghiệp quan trường
• 1.3. Lê Quý Đôn - Sự nghiệp học thuật
• 1.4. Tiểu kết chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: VĂN BẢN THƯ KINH DIỄN NGHĨA
• 2.1. Văn bản Kinh Thư
• 2.2. Văn bản Thư kinh diễn nghĩa
• 2.3. Tình trạng văn bản
• 2.4. Về bản dịch Thư kinh diễn nghĩa
• 2.5. Những ý kiến bàn về giá trị Thư kinh diễn nghĩa
• 2.6. Tiểu kết chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: CÁC PHƢƠNG THỨC THỂ HIỆN DIỄN NGHĨA CỦA LÊ QUÍ ĐÔN TRONG THƯ KINH DIỄN NGHĨA
• 3.1. Diễn nghĩa Thư kinh diễn nghĩa thể hiện qua cách phân loại
• 3.2. Những vấn đề trong Kinh Thư đƣợc diễn nghĩa trong Thư kinh diễn nghĩa
• 3.3. Nhận xét về cách phân loại để diễn nghĩa của Lê Quý Đôn
• 3.4. Diễn nghĩa Thư kinh diễn nghĩa thể hiện qua cách giám định văn bản
• 3.5. Những vấn đề đƣợc đối chiếu với các văn bản khác trong Thư kinh diễn nghĩa
• 3.6. Nhận xét về phƣơng pháp giám định văn bản học của Lê Quý Đôn
• 3.7. Diễn nghĩa Thư kinh diễn nghĩa thể hiện qua cách phân tích biện luận của tác giả
• 3.8. Những phân tích, biện luận của Lê Quý Đôn trong Thư kinh diễn nghĩa
• 3.9. Nhận xét về cách phân tích, biện luận của Lê Quý Đôn
• 3.10. Tiểu kết chương 3
• KẾT LUẬN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC 1
• PHỤ LỤC 2

Tóm tắt

I. Tổng quan về phương pháp diễn nghĩa trong Thư kinh diễn nghĩa

Phương pháp diễn nghĩa trong Thư kinh diễn nghĩa của Lê Quý Đôn là một trong những đóng góp quan trọng trong việc hiểu và giải thích các văn bản kinh điển của Nho giáo. Tác phẩm này không chỉ đơn thuần là một bản dịch mà còn là một công trình nghiên cứu sâu sắc, thể hiện sự am hiểu và tầm nhìn của tác giả về các vấn đề triết học và xã hội. Lê Quý Đôn đã sử dụng nhiều phương pháp khác nhau để diễn giải các ý nghĩa trong Kinh Thư, từ đó giúp người đọc có cái nhìn sâu sắc hơn về tư tưởng Nho giáo.

1.1. Ý nghĩa và tầm quan trọng của Thư kinh diễn nghĩa

Thư kinh diễn nghĩa không chỉ là một tác phẩm văn học mà còn là một tài liệu nghiên cứu quan trọng. Nó giúp làm sáng tỏ các khái niệm và tư tưởng trong Kinh Thư, từ đó góp phần vào việc bảo tồn và phát triển văn hóa Nho giáo tại Việt Nam.

1.2. Lê Quý Đôn và bối cảnh lịch sử

Lê Quý Đôn sống trong thời kỳ có nhiều biến động về chính trị và xã hội. Ông đã vận dụng kiến thức và kinh nghiệm của mình để xây dựng một phương pháp diễn nghĩa phù hợp với bối cảnh lịch sử, giúp người đọc dễ dàng tiếp cận và hiểu rõ hơn về các vấn đề trong Kinh Thư.

II. Những thách thức trong việc diễn nghĩa Kinh Thư

Việc diễn nghĩa Kinh Thư không phải là điều dễ dàng. Lê Quý Đôn đã phải đối mặt với nhiều thách thức, từ việc hiểu đúng ngữ nghĩa của các từ ngữ cổ điển đến việc áp dụng chúng vào bối cảnh hiện tại. Những thách thức này không chỉ đòi hỏi kiến thức sâu rộng mà còn cần sự nhạy bén trong việc phân tích và đánh giá các văn bản.

2.1. Khó khăn trong việc hiểu ngữ nghĩa cổ điển

Nhiều từ ngữ trong Kinh Thư có nghĩa sâu sắc và đa dạng, đòi hỏi người diễn nghĩa phải có kiến thức vững vàng về ngôn ngữ cổ điển và văn hóa thời đại đó.

2.2. Áp dụng vào bối cảnh hiện tại

Việc áp dụng các tư tưởng cổ điển vào bối cảnh hiện đại là một thách thức lớn. Lê Quý Đôn đã khéo léo kết hợp giữa truyền thống và hiện đại để làm cho các ý tưởng trong Kinh Thư trở nên sống động và có ý nghĩa hơn.

III. Phương pháp diễn nghĩa của Lê Quý Đôn trong Thư kinh diễn nghĩa

Lê Quý Đôn đã sử dụng nhiều phương pháp khác nhau để diễn nghĩa Kinh Thư, bao gồm phân loại, giám định văn bản và phân tích biện luận. Mỗi phương pháp đều có những ưu điểm riêng, giúp làm sáng tỏ các vấn đề phức tạp trong văn bản.

3.1. Phân loại các vấn đề trong Kinh Thư

Lê Quý Đôn đã phân loại các vấn đề trong Kinh Thư thành nhiều nhóm khác nhau, từ đó giúp người đọc dễ dàng tiếp cận và hiểu rõ hơn về từng khía cạnh của văn bản.

3.2. Giám định văn bản học

Phương pháp giám định văn bản học của Lê Quý Đôn giúp xác định tính xác thực và giá trị của các văn bản, từ đó nâng cao độ tin cậy của các diễn giải.

3.3. Phân tích biện luận trong diễn nghĩa

Lê Quý Đôn đã sử dụng phương pháp phân tích biện luận để làm rõ các quan điểm và tư tưởng trong Kinh Thư, giúp người đọc có cái nhìn sâu sắc hơn về các vấn đề triết học.

IV. Ứng dụng thực tiễn của phương pháp diễn nghĩa trong Thư kinh diễn nghĩa

Phương pháp diễn nghĩa của Lê Quý Đôn không chỉ có giá trị lý thuyết mà còn có ứng dụng thực tiễn trong việc giảng dạy và nghiên cứu văn hóa Nho giáo. Các phương pháp này có thể được áp dụng trong các khóa học về văn hóa, triết học và lịch sử.

4.1. Ứng dụng trong giảng dạy văn hóa Nho giáo

Các phương pháp diễn nghĩa có thể được sử dụng để giảng dạy văn hóa Nho giáo, giúp sinh viên hiểu rõ hơn về các tư tưởng và giá trị của Nho giáo trong xã hội hiện đại.

4.2. Nghiên cứu văn hóa và triết học

Phương pháp diễn nghĩa cũng có thể được áp dụng trong nghiên cứu văn hóa và triết học, giúp các nhà nghiên cứu có cái nhìn sâu sắc hơn về các vấn đề trong văn hóa Việt Nam.

V. Kết luận về phương pháp diễn nghĩa trong Thư kinh diễn nghĩa

Phương pháp diễn nghĩa trong Thư kinh diễn nghĩa của Lê Quý Đôn là một công trình nghiên cứu có giá trị lớn, không chỉ giúp làm sáng tỏ các vấn đề trong Kinh Thư mà còn góp phần vào việc bảo tồn và phát triển văn hóa Nho giáo tại Việt Nam. Những phương pháp này vẫn còn nguyên giá trị cho đến ngày nay và có thể được áp dụng trong nhiều lĩnh vực khác nhau.

5.1. Tương lai của nghiên cứu phương pháp diễn nghĩa

Nghiên cứu phương pháp diễn nghĩa trong Thư kinh diễn nghĩa sẽ tiếp tục được phát triển và mở rộng, giúp làm phong phú thêm kho tàng tri thức văn hóa Việt Nam.

5.2. Giá trị lâu dài của Thư kinh diễn nghĩa

Thư kinh diễn nghĩa không chỉ là một tác phẩm văn học mà còn là một tài liệu nghiên cứu quý giá, có giá trị lâu dài trong việc hiểu và giải thích các văn bản kinh điển của Nho giáo.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong bối cảnh nghiên cứu văn hóa và tư tưởng Nho giáo Việt Nam, việc khảo cứu phương pháp diễn nghĩa trong tác phẩm Thư kinh diễn nghĩa của Lê Quý Đôn có ý nghĩa quan trọng. Lê Quý Đôn (1726-1784) là một học giả uyên bác, nhà quản lý và nhà khoa học tiêu biểu của thế kỷ XVIII Việt Nam, với sự nghiệp học thuật đồ sộ và ảnh hưởng sâu rộng trong lĩnh vực Hán Nôm. Tác phẩm Thư kinh diễn nghĩa được ông biên soạn năm 1772, là một công trình diễn giải, bình giải sâu sắc về bộ kinh điển Kinh Thư – một trong Ngũ Kinh của Nho giáo, chứa đựng nhiều giá trị lịch sử, tư tưởng và chính trị.

Mục tiêu nghiên cứu của luận văn là làm sáng tỏ phương pháp diễn nghĩa của Lê Quý Đôn trong Thư kinh diễn nghĩa, qua đó góp phần làm rõ đặc trưng của mảng thư tịch kinh điển Nho gia tại Việt Nam, đồng thời làm nổi bật đóng góp của Lê Quý Đôn trong việc truyền thụ và phát triển tư tưởng Nho giáo. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào văn bản Thư kinh diễn nghĩa lưu trữ tại Thư viện Viện Hán Nôm, với các phương pháp khảo cứu văn bản học, thống kê, phân tích tổng hợp và liên văn bản.

Ý nghĩa nghiên cứu được thể hiện qua việc cung cấp một cái nhìn khoa học, hệ thống về cách thức Lê Quý Đôn tiếp cận và diễn giải Kinh Thư, từ đó làm rõ vai trò của ông trong lịch sử học thuật Việt Nam thế kỷ XVIII, đồng thời góp phần bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa Hán Nôm.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên hai khung lý thuyết chính: lý thuyết diễn nghĩa kinh điển Nho giáo và lý thuyết giám định văn bản học.

1. Lý thuyết diễn nghĩa kinh điển Nho giáo: Tập trung vào cách thức giải thích, bình giải các kinh điển như Kinh Thư, Kinh Thi, Luận Ngữ dựa trên truyền thống Nho học, nhấn mạnh vai trò của người diễn nghĩa trong việc làm sáng tỏ nội dung, giá trị tư tưởng và chính trị của kinh điển. Khái niệm "diễn nghĩa" trong nghiên cứu được hiểu là sự thích nghĩa, bình giải có chiều sâu, không chỉ dịch nghĩa từng câu chữ mà còn phát triển, phê phán và bổ sung ý nghĩa.

2. Lý thuyết giám định văn bản học: Áp dụng để đối chiếu, so sánh các bản kinh điển, các tác phẩm diễn nghĩa khác nhau nhằm xác định tính xác thực, giá trị và sự khác biệt trong cách tiếp cận kinh điển của Lê Quý Đôn. Phương pháp này giúp làm rõ sự sáng tạo và đóng góp cá nhân của tác giả trong việc diễn giải kinh điển.

Các khái niệm chính được sử dụng gồm: diễn nghĩa, giám định văn bản, phương pháp phân loại, phân tích biện luận, và tư tưởng chính trị Nho giáo.

Phương pháp nghiên cứu

Luận văn sử dụng kết hợp các phương pháp nghiên cứu sau:

• Phương pháp văn bản học: Khảo sát, phân tích kỹ lưỡng văn bản Thư kinh diễn nghĩa bản gốc chữ Hán lưu trữ tại Viện Hán Nôm (ký hiệu A.1251), gồm 287 trang, nhằm hiểu rõ cấu trúc, nội dung và cách thức diễn nghĩa của Lê Quý Đôn.

• Phương pháp thống kê và phân tích tổng hợp: Thống kê các vấn đề được diễn nghĩa trong Thư kinh diễn nghĩa, phân loại các chủ đề trọng tâm, từ đó tổng hợp và đánh giá phương pháp diễn nghĩa của tác giả.

• Phương pháp liên văn bản: So sánh đối chiếu các quan điểm, cách diễn giải của Lê Quý Đôn với các tác phẩm kinh điển khác và các tác giả tiền bối nhằm làm nổi bật sự khác biệt và đóng góp của ông.

• Cỡ mẫu: Văn bản Thư kinh diễn nghĩa bản gốc và các tài liệu liên quan như Kinh Thư, các tác phẩm diễn nghĩa khác, các nghiên cứu trước đây về Lê Quý Đôn.

• Phương pháp chọn mẫu: Lựa chọn văn bản gốc và các tài liệu liên quan có giá trị tham khảo cao, được lưu trữ chính thức và có tính đại diện cho nghiên cứu.

• Timeline nghiên cứu: Nghiên cứu tập trung vào tác phẩm Thư kinh diễn nghĩa được biên soạn năm 1772, với các tài liệu tham khảo bổ sung từ thế kỷ XVIII đến các nghiên cứu hiện đại.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Phương pháp phân loại vấn đề diễn nghĩa: Lê Quý Đôn không diễn giải toàn bộ Kinh Thư mà chọn lọc những vấn đề trọng yếu, tập trung vào ba nhóm chính: phẩm chất người lãnh đạo (vua, chư hầu), mô hình quan chế và luật pháp, xây dựng quốc gia lấy dân làm gốc. Ví dụ, trong 58 thiên của Kinh Thư, ông chỉ diễn nghĩa khoảng 64 vấn đề trọng tâm liên quan đến chính trị và đạo đức, thể hiện qua bảng thống kê chi tiết.

2. Phương pháp giám định văn bản học: Lê Quý Đôn sử dụng phương pháp đối chiếu các bản kinh điển khác nhau và các tác phẩm diễn nghĩa trước đó để xác minh, phê phán và phát triển ý nghĩa kinh điển. Ví dụ, ông so sánh quan điểm về hình phạt trong Kinh Thư với các tác phẩm như Bạch Hổ thông, Sử ký, và các luận giải của Chu Hy đời Tống, từ đó đưa ra nhận xét sắc sảo về tính nhân đạo và pháp trị.

3. Phân tích, biện luận sâu sắc: Ông không chỉ giải thích câu chữ mà còn bình luận, phát triển tư tưởng, thể hiện quan điểm cá nhân về chính trị và đạo đức. Ví dụ, Lê Quý Đôn nhấn mạnh sự kết hợp giữa đức trị và pháp trị, lấy đức trị làm chính, đồng thời cảnh tỉnh về sự nguy hiểm của tham nhũng và sự suy thoái đạo đức trong triều đình.

4. Đóng góp tư tưởng chính trị: Qua Thư kinh diễn nghĩa, Lê Quý Đôn thể hiện quan điểm lấy dân làm gốc, trọng nhân tài, đề cao vai trò của người lãnh đạo có đức hạnh và tài năng, đồng thời nhấn mạnh sự cần thiết của pháp luật công minh. Đây là sự vận dụng sáng tạo tư tưởng Nho giáo phù hợp với bối cảnh xã hội Việt Nam thế kỷ XVIII.

Thảo luận kết quả

Kết quả nghiên cứu cho thấy phương pháp diễn nghĩa của Lê Quý Đôn vượt ra khỏi khuôn khổ giải nghĩa truyền thống, mang tính hệ thống, khoa học và có chiều sâu triết học. Việc ông chọn lọc vấn đề diễn nghĩa phản ánh sự quan tâm thực tiễn và tư tưởng chính trị của ông, phù hợp với vai trò một nhà quản lý và nhà tư tưởng lớn.

So sánh với các nghiên cứu trước đây, luận văn làm rõ hơn vai trò của Lê Quý Đôn không chỉ là người truyền thụ mà còn là người sáng tạo trong lĩnh vực diễn nghĩa kinh điển. Các biểu đồ và bảng thống kê trong luận văn minh họa rõ ràng sự phân bố các chủ đề diễn nghĩa và mối liên hệ giữa các vấn đề được ông quan tâm.

Ý nghĩa của nghiên cứu nằm ở việc làm sáng tỏ phương pháp luận diễn nghĩa kinh điển trong truyền thống Nho giáo Việt Nam, đồng thời góp phần bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa Hán Nôm.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường nghiên cứu liên ngành về văn bản Hán Nôm: Khuyến khích các nhà nghiên cứu kết hợp phương pháp văn bản học, lịch sử và triết học để khai thác sâu hơn các tác phẩm kinh điển như Thư kinh diễn nghĩa, nhằm nâng cao chất lượng nghiên cứu và bảo tồn di sản. Thời gian thực hiện: 3-5 năm; chủ thể: các viện nghiên cứu, trường đại học.

2. Phát triển các bản dịch và chú giải hiện đại: Đề xuất biên soạn các bản dịch Thư kinh diễn nghĩa bằng tiếng Việt hiện đại, kèm theo chú giải chi tiết để phục vụ công tác giảng dạy và nghiên cứu, giúp tiếp cận rộng rãi hơn với công chúng. Thời gian: 2-3 năm; chủ thể: các nhà xuất bản, nhóm dịch thuật chuyên ngành.

3. Ứng dụng phương pháp diễn nghĩa trong giảng dạy Nho học: Khuyến nghị đưa phương pháp diễn nghĩa của Lê Quý Đôn vào chương trình giảng dạy Hán Nôm và Nho học tại các trường đại học, nhằm phát huy tư duy phản biện và phương pháp nghiên cứu khoa học. Thời gian: 1-2 năm; chủ thể: các khoa Hán Nôm, các trường đại học.

4. Tổ chức hội thảo, tọa đàm chuyên đề: Tổ chức các hội thảo quốc gia và quốc tế về phương pháp diễn nghĩa kinh điển Nho giáo, tập trung vào đóng góp của Lê Quý Đôn, nhằm thúc đẩy trao đổi học thuật và hợp tác nghiên cứu. Thời gian: hàng năm; chủ thể: các viện nghiên cứu, trường đại học.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Giảng viên và sinh viên ngành Hán Nôm, Nho học: Luận văn cung cấp kiến thức chuyên sâu về phương pháp diễn nghĩa kinh điển, giúp nâng cao hiểu biết và kỹ năng nghiên cứu văn bản cổ.

2. Nhà nghiên cứu văn hóa, lịch sử Việt Nam: Tác phẩm làm rõ vai trò của Lê Quý Đôn trong lịch sử học thuật và tư tưởng Việt Nam, hỗ trợ nghiên cứu về văn hóa truyền thống và lịch sử tư tưởng.

3. Chuyên gia dịch thuật và biên soạn sách cổ: Cung cấp cơ sở lý luận và phương pháp luận để dịch và chú giải các tác phẩm kinh điển Hán Nôm một cách chính xác và có chiều sâu.

4. Nhà quản lý văn hóa và giáo dục: Giúp hiểu rõ giá trị di sản văn hóa Hán Nôm, từ đó xây dựng chính sách bảo tồn, phát huy và ứng dụng trong giáo dục và truyền thông.

Câu hỏi thường gặp

1. Phương pháp diễn nghĩa của Lê Quý Đôn khác gì so với các nhà Nho khác?
   Lê Quý Đôn không chỉ giải thích câu chữ mà còn bình luận, phát triển tư tưởng, kết hợp đức trị và pháp trị, đồng thời sử dụng phương pháp giám định văn bản học để đối chiếu các nguồn khác nhau, tạo nên sự sáng tạo và chiều sâu trong diễn nghĩa.

2. Tại sao Thư kinh diễn nghĩa chỉ chọn diễn nghĩa một số vấn đề trong Kinh Thư?
   Lê Quý Đôn tập trung vào những vấn đề trọng yếu liên quan đến chính trị, đạo đức và quản lý nhà nước, phản ánh sự quan tâm thực tiễn và tư tưởng chính trị của ông, không nhằm mục đích dịch toàn bộ kinh văn.

3. Giá trị của Thư kinh diễn nghĩa trong nghiên cứu tư tưởng Nho giáo Việt Nam là gì?
   Tác phẩm thể hiện sự vận dụng sáng tạo tư tưởng Nho giáo phù hợp với bối cảnh Việt Nam thế kỷ XVIII, góp phần làm rõ đặc trưng và sự phát triển của tư tưởng Nho giáo trong nước.

4. Phương pháp giám định văn bản học được áp dụng như thế nào trong luận văn?
   Luận văn đối chiếu các quan điểm, cách diễn giải của Lê Quý Đôn với các bản kinh điển và tác phẩm diễn nghĩa khác để xác định tính xác thực, sự khác biệt và đóng góp cá nhân của ông.

5. Làm thế nào để tiếp cận và nghiên cứu Thư kinh diễn nghĩa hiệu quả?
   Nên kết hợp nghiên cứu bản gốc chữ Hán với các bản dịch, chú giải hiện đại, đồng thời áp dụng phương pháp liên văn bản và phân tích tổng hợp để hiểu sâu sắc nội dung và phương pháp diễn nghĩa.

Kết luận

• Luận văn làm sáng tỏ phương pháp diễn nghĩa khoa học, hệ thống của Lê Quý Đôn trong Thư kinh diễn nghĩa, góp phần làm rõ đặc trưng thư tịch Nho giáo Việt Nam.
• Phương pháp diễn nghĩa của Lê Quý Đôn bao gồm phân loại vấn đề trọng tâm, giám định văn bản học và phân tích biện luận sâu sắc.
• Tác phẩm thể hiện tư tưởng chính trị lấy dân làm gốc, kết hợp đức trị và pháp trị, phù hợp với bối cảnh xã hội Việt Nam thế kỷ XVIII.
• Nghiên cứu góp phần bảo tồn, phát huy giá trị di sản văn hóa Hán Nôm và nâng cao hiểu biết về lịch sử tư tưởng Việt Nam.
• Đề xuất các giải pháp nghiên cứu, dịch thuật và ứng dụng phương pháp diễn nghĩa trong giáo dục và nghiên cứu khoa học.

Next steps: Triển khai các dự án dịch thuật, tổ chức hội thảo chuyên đề và phát triển chương trình giảng dạy liên quan đến phương pháp diễn nghĩa kinh điển.

Call to action: Các nhà nghiên cứu, giảng viên và sinh viên chuyên ngành Hán Nôm, Nho học nên tiếp cận và khai thác luận văn để nâng cao chất lượng nghiên cứu và giảng dạy, đồng thời góp phần bảo tồn di sản văn hóa truyền thống.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1. Lê Quý Đôn – nhà quản lí làm khoa học 1. Lê Quý Đôn – Thân thế Lê Quý Đôn 黎貴惇, 1726 - 1784, tự Duẫn Hậu 允厚, tên thuở nhỏ là Lê Danh Phƣơng, hiệu Quế Đƣờng. Thuở nhỏ, ông có tên là Danh Phƣơng, đến năm 1743 sau khi đỗ giải nguyên trƣờng Sơn Nam thì đổi thành Lê Quý Đôn vì không muốn trùng tên với một thủ lĩnh nông dân lúc bấy giờ đang nổi lên chống triều đình (Nguyễn Danh Phƣơng).

Ông sinh ngày 5 tháng 7 năm Bính Ngọ (2 tháng 8 năm 1726) tại làng Diên Hà, huyện Diên Hà, trấn Sơn Nam; nay thuộc xã Độc Lập, huyện Hƣng Hà, tỉnh Thái Bình. Ông là con trai cả của ông Lê Phú Thứ (sau đổi là Lê Trọng Thứ), đỗ Tiến sĩ năm Bảo Thái thứ 2 (Giáp Thìn, 1721), và làm quan trải đến chức Hình bộ Thƣợng thƣ, tƣớc Nghĩa Phái hầu. Mẹ Lê Quý Đôn họ Trƣơng (không rõ tên), là con gái thứ ba của Trƣơng Minh Lƣợng, đỗ Tiến sĩ khoa Canh Thìn (1700), trải nhiều chức quan, tƣớc Hoằng Phái hầu. Trong bối cảnh kiêu binh gây rối, triều chính rối ren, nhân dân đói khổ,.Lê Quý Đôn lâm bệnh nặng.

Sau đó, ông xin về quê mẹ là làng Nguyễn Xá (huyện Duy Tiên, tỉnh Hà Nam) để chữa trị, nhƣng không khỏi. Ông mất ngày 14 tháng 4 năm Giáp Thìn niên hiệu Cảnh Hƣng thứ 45 (tức 11 tháng 6 năm 1784), lúc 58 tuổi. Thƣơng tiếc, chúa Trịnh Tông (tức Trịnh Khải) đã đề nghị với vua Lê Hiển Tông cho bãi triều ba ngày, cử Bùi Huy Bích làm chủ lễ tang, đồng thời cho truy tặng Lê Quý Đôn hàm Công bộ Thƣợng thƣ. 5 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Đến khi vua Lê Chiêu Thống nắm quyền chính, ông đƣợc gia tặng tƣớc Dĩnh quận công.

Ngoài đầu óc thông tuệ đặc biệt cộng với vốn sống lịch lãm và một nghị lực làm việc phi thƣờng, phải kể đến thời đại mà Lê Quý Đôn sống. Và ông là đứa con đẻ, là sản phẩm của thời đại ấy kết tinh lại. Lê Quý Đôn sống vào thế kỉ có những thay đổi lớn trong lòng xã hội Việt Nam. Sự khởi sắc của nền kinh tế hàng hoá, sự mở rộng thị trƣờng trong nƣớc và thế giới, những bƣớc phát triển vƣợt bậc của ngoại thƣơng đƣa đến nhiều cơ hội phát triển cho thƣơng nghiệp, thủ công nghiệp; sự tiếp xúc với chủ nghĩa tƣ bản phƣơng Tây làm cho một số thị trƣờng của nƣớc ta phồn thịnh, nhất thời hƣng khởi; một loạt thành thị hình thành khiến tầng lớp thị dân và nửa thị dân dần gia tăng,… Tình hình đó đã tác động mạnh mẽ đến toàn bộ đời sống tinh thần, văn hoá, khoa học của nƣớc ta; xuất hiện những đòi hỏi sự chuyển biến của ý thức.

Chính nhu cầu của tƣ duy lí luận và những đòi hỏi của thực tiễn lúc bấy giờ đã đƣa đến sự xuất hiện của nhiều tên tuổi lớn. Và Lê Quý Đôn thực sự trở thành “tập đại thành”của tri thức cao nhất của Việt Nam thế kỉ XVIII. Ông là con đẻ, là sản phẩm của thời đại ấy kết tinh lại. Dẫu rằng, chuỗi thời gian ông sống và hoạt động không phải là giai đoạn thịnh trị nhất trong lịch sử nƣớc ta, nhƣng phải thừa nhận, ông đã đƣợc họ Trịnh quan tâm ủng hộ, tin dùng.

Các bề trên này đã bố trí ông vào những chức vụ trọng yếu trong triều đình, tạo điều kiện thuận lợi cho ông đi nhiều, đọc nhiều, trải nghiệm nhiều, biết nhiều, làm cho học vấn của ông ngày càng sâu rộng hơn. Với năng lực thông tuệ, tinh tế, tƣ duy sâu sắc và học vấn rộng lớn, ông đã trở thành nhà tƣ tƣởng có tri thức uyên bác, thâu gom rất nhiều lĩnh vực vào các công trình để đời của mình. 6 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail. Lê Quý Đôn - Sự nghiệp quan trường Ngay từ nhỏ ông đã nổi tiếng thông minh, chăm học.

Năm 14 tuổi, Lê Quý Đôn theo cha lên học ở kinh đô Thăng Long. Lúc ấy cậu bé 14 tuổi đã học xong toàn bộ sách kinh, sử của Nho gia. 18 tuổi, Lê Quý Đôn thi Hƣơng đỗ Giải nguyên. 27 tuổi đỗ Hội nguyên, rồi đỗ Đình Nguyên Bảng nhãn.

Sau khi đã đỗ đạt, Lê Quý Đôn đƣợc bổ làm quan và từng giữ nhiều chức vụ quan trọng của triều Lê - Trịnh, nhƣ: Hàn lâm thừa chỉ sung Toản tu quốc sử quán (năm 1754), Hàn lâm viện thị giảng (năm 1757), Đốc đồng xứ Kinh Bắc (năm 1764), Thị thƣ kiêm Tƣ nghiệp Quốc tử Giám (năm 1767), Tán lý quân vụ, Thị phó đô ngự sử (năm 1768), Công bộ hữu thị lang (năm 1769), Bồi tụng (Phó thủ tƣớng) (năm 1773), Lại bộ tả thị lang kiêm Tổng tài quốc sử quán (năm 1775), Hiệp trấn tham tán quân cơ Trấn phủ Thuận Hóa (năm 1776), Hiệp trấn Nghệ An (năm 1783), Công bộ thƣợng thƣ (năm 1784). Lê Quý Đôn, thời kì đầu làm quan, với tuổi trẻ hào hùng, ngập tràn lý tƣởng, ƣa hƣớng tới những gì lớn lao mà ít để ý đến chông gai vốn sẵn trên đƣờng đời. Chính sự hăm hở, xông xáo đã đƣa ông đến tình trạng “chơi vơi giữa dòng hoạn lộ” và phải chịu sự công kích của những kẻ đố kỵ trong triều. Từ lâu, Lê Quý Đôn đã nung nấu tƣ tƣởng làm một cuộc cải cách nhằm cải biến cái xã hội đang suy bại thành một cơ thể lành mạnh, một xã hội thái bình thịnh trị nhƣ những điều ông từng nghiền ngẫm qua sách vở Nho học.

Năm 1764, ông dâng sớ xin thiết định pháp chế. Tiếp đó, ông lại dâng khải điều trần về việc ngăn chặn tệ tham nhũng, về khẩn hoang và mở đồn điền. Ông còn vận động một số học quan có tâm huyết thay đổi chƣơng trình khoa cử, đào tạo nhân tài. Trong cuộc đời làm quan của Lê Quý Đôn, có 7 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] mấy sự kiện sau có ảnh hƣởng lớn đối với sự nghiệp trƣớc tác, văn chƣơng của ông.

Đó là chuyện đi sứ Trung Quốc năm 1760 - 1762. Tại Yên Kinh (Bắc Kinh), Lê Quý Đôn gặp gỡ các sứ thần Triều Tiên, tiếp xúc với nhiều trí thức nổi tiếng của nhà Thanh, bàn lận với họ những vấn đề sử học, triết học. Học vấn sâu rộng của ông đƣợc các học giả Trung Quốc, Triều Tiên rất khâm phục. ở đây, Lê Quý Đôn có dịp đọc nhiều sách mới lạ, kể cả sách của ngƣời phƣơng Tây nói về địa lý thế giới, về ngôn ngữ học, thủy văn học.

Đó là các đợt Lê Quý Đôn đi công cán ở các vùng Sơn Nam, Tuyên Quang, Lạng Sơn những năm 1772, 1774, làm nhiệm vụ điều tra nỗi khổ của nhân dân cùng tệ tham nhũng, ăn hối lộ của quan lại, khám đạc ruộng đất các vùng ven biển bị địa chủ, cƣờng hào địa phƣơng man khai, trốn thuế. Chính nhờ quá trình đi nhiều, thấy nhiều, nghe nhiều, biết nhiều việc đời nhƣ vậy mà kiến thức Lê Quý Đôn trở nên phong phú vô cùng. Về phƣơng diện chính trị ông muốn tổng hoà cái thuyết đức trị, nhân trị của Nho gia và cái pháp trị của Pháp gia (Tuân Tử). Ông chủ trƣơng dùng nguyên lý “Đạo chi dĩ Đức, Tề chi dĩ Lễ” (lấy Đức mà dẫn đƣờng cho dân, lấy Lễ khiến cho dân nhất trí).

Càng dấn thân vào nghiệp chính trị, Lê Quý Đôn càng ý thức đƣợc rằng: Phải có quyền lực thực sự đứng đầu Triều đình thì mới đủ điều kiện thực thi cải cách…Chúa Trịnh Sâm biết rõ năng lực và hoài bão của Lê Quý Đôn, một mặt rất cần ông, nhƣng mặt khác vẫn dè dặt khi cất nhắc. Không bao giờ họ Trịnh lại trao cái quyền lớn nhất cho Lê Quý Đôn. Ông cũng nhận ra điều ấy, với Lê Quý Đôn điều này càng nghiệt ngã bởi cái chí của ông quá lớn đối với hoài bão thứ nhất này không đƣợc viên mãn cho đến cuối đời vẫn ôm nỗi “bất đắc chí”. 8 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.

Lê Quý Đôn - Sự nghiệp học thuật Trong lịch sử văn hóa Việt Nam, Lê Quý Đôn là học giả uyên bác và đa dạng nhất. Sự xuất hiện của ông đƣợc coi nhƣ là một trong những “hiện tƣợng văn hóa” ở thế kỷ XVIII – thế kỷ của nghịch lý: sự “bừng nở” của văn hóa đi liền với sự khủng hoảng của chế độ phong kiến dân tộc. Trong Lê Quý Đôn có cả cái vốn sống làng quê và kinh thành. Nếu nhƣ những năm tháng ở làng giúp ông tích lũy đƣợc một kho tri thức dân gian phong phú, thì văn minh đô thị Thăng Long đã đào luyện ông từ một ngƣời có năng khiếu thiên bẩm thành một tài năng lớn.

Bình sinh, Lê Quý Đôn có hai hoài bão lớn: kinh bang tế thế và trƣớc thƣ lập ngôn. Với hoài bão thứ nhất, ông không đƣợc viên mãn và đến cuối đời vẫn còn ôm nỗi “bất đắc chí”. Nhƣng với hoài bão thứ hai, ông thật sự đƣợc phỉ chí và đã trở thành nhà bác học của Việt Nam. Trong lời đề tựa cho sách Vân đài loại ngữ của Lê Quý Đôn, Tiến sĩ Bùi Danh Lâm – ngƣời cùng thời với ông viết: “Lê Quế Đƣờng ngƣời huyện Diên Hà không sách gì không đọc, không sự vật gì không suy xét đến cùng, ngày thƣờng ngẫm nghĩ đƣợc điều gì đều viết ngay thành sách…” Đối với Lê Quý Đôn, đọc sách và viết sách là cái sở trƣờng, cái ham mê và gần nhƣ là mục đích sống.

Ông không chỉ đọc Kinh, Thư, Sử, Truyện mà còn đọc cả Bách gia chư tử; không chỉ đọc sách của tiền nhân nƣớc ta mà còn đọc nhiều ngoại thƣ, kể cả thiên văn, địa lý, tử vi, thái ất, lục nhâm. Ông không chỉ đọc sách Trung Hoa mà còn đọc cả sách Tây phƣơng, nhƣ Khôn dƣ đồ thuyết – cuốn sách về địa lý của Ferdinandus Verbiest (1623 – 1688, một giáo sĩ Bỉ đến Trung Hoa đời Thuận Trị – nhà Thanh), đã đƣợc dịch sang Hán văn, khi ông đi sứ Yên Kinh (1761). Không chỉ đọc và học chữ, ông 9 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] còn học hỏi ở dân gian và biết kết hợp cái tƣ duy bác học với tri thức dân gian. Lê Quý Đôn thực sự là một con ngƣời “uyên bác” theo nghĩa đầy đủ nhất của hai chữ này ở thời đại của ông.

Với Lê Quý Đôn, di sản tác phẩm của ông là cả một khối đồ sộ đến 50 bộ sách, với hàng trăm quyển, gồm cả khoa học nhân văn lẫn khoa học tự nhiên. Ông là cây đại thụ rợp bóng trong lịch sử học thuật nƣớc nhà.