Phủ định biện chứng và vai trò của nó trong sự phát triển xã hội

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu phủ định biện chứng và vai trò của nó đối với sự phát triển, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất biện pháp hoàn thiện trong lĩnh vực .

Trường đại học

Đại Học Quốc Gia Hà Nội

Chuyên ngành

Chủ Nghĩa Duy Vật Biện Chứng Và Chủ Nghĩa Duy Vật Lịch Sử

Người đăng

Ẩn danh

Thể loại

luận văn thạc sĩ

2003

Phí lưu trữ

30 Point

Mục lục chi tiết

MỞ ĐẦU

1. CHƯƠNG 1: Nhận thức về phủ định biện chứng trong lịch sử triết học phương Tây

1.1. Những tư tưởng sơ khai về phủ định và biện chứng của sự phủ định trong triết học Hy Lạp cổ đại

1.2. Phủ định biện chứng với tư cách là một phạm trù - công cụ trong triết học Hờghen

1.3. Lênin về phủ định biện chứng

2. CHƯƠNG 2: Vai trò của phủ định biện chứng đối với sự phát triển

2.1. Vai trò của phủ định biện chứng đối với sự phát triển trong tự nhiên

2.2. Vai trò của phủ định biện chứng đối với sự phát triển trong xã hội

2.3. Vai trò của phủ định biện chứng đối với sự phát triển trong tư duy

CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ ĐƯỢC CÔNG BỐ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN VĂN

TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về phủ định biện chứng và vai trò của nó

Phủ định biện chứng là một khái niệm quan trọng trong triết học, đặc biệt là trong chủ nghĩa duy vật biện chứng. Khái niệm này không chỉ đơn thuần là sự phủ định mà còn là một quá trình phát triển, nơi mà sự mâu thuẫn và xung đột giữa các yếu tố đối lập dẫn đến sự chuyển hóa và phát triển mới. Vai trò của phủ định biện chứng trong sự phát triển của tự nhiên, xã hội và tư duy là rất lớn, giúp giải thích các hiện tượng phức tạp trong cuộc sống.

1.1. Khái niệm phủ định biện chứng trong triết học

Phủ định biện chứng được hiểu là sự tự phủ định diễn ra do những mâu thuẫn bên trong sự vật. Điều này có nghĩa là sự phát triển không chỉ đến từ sự thay đổi bề ngoài mà còn từ những thay đổi sâu sắc bên trong. Các nhà triết học như Hêghen và Mác đã đóng góp nhiều vào việc làm rõ khái niệm này.

1.2. Lịch sử phát triển của khái niệm phủ định biện chứng

Khái niệm phủ định biện chứng đã trải qua nhiều giai đoạn phát triển trong lịch sử triết học. Từ những tư tưởng sơ khai của triết học Hy Lạp cổ đại đến những lý thuyết hiện đại, khái niệm này đã được mở rộng và làm rõ hơn, đặc biệt là trong bối cảnh của chủ nghĩa duy vật biện chứng.

II. Vấn đề và thách thức trong việc áp dụng phủ định biện chứng

Mặc dù phủ định biện chứng có vai trò quan trọng trong sự phát triển, nhưng việc áp dụng nó vào thực tiễn vẫn gặp nhiều thách thức. Các vấn đề như sự hiểu lầm về khái niệm, sự thiếu hụt trong giáo dục và đào tạo, cũng như những quan điểm trái chiều từ các trường phái triết học khác nhau đã tạo ra những khó khăn trong việc áp dụng lý thuyết này.

2.1. Những hiểu lầm phổ biến về phủ định biện chứng

Nhiều người vẫn nhầm lẫn giữa phủ định biện chứng và phủ định thông thường. Phủ định biện chứng không chỉ đơn thuần là sự loại bỏ mà còn là một quá trình phát triển, nơi mà cái mới ra đời từ cái cũ thông qua sự mâu thuẫn và xung đột.

2.2. Thách thức trong giáo dục và đào tạo triết học

Giáo dục triết học hiện nay vẫn chưa đủ mạnh để truyền đạt đầy đủ các khái niệm phức tạp như phủ định biện chứng. Điều này dẫn đến việc sinh viên và người học không thể nắm bắt được bản chất và vai trò của khái niệm này trong sự phát triển.

III. Phương pháp áp dụng phủ định biện chứng trong nghiên cứu

Để áp dụng phủ định biện chứng một cách hiệu quả, cần có những phương pháp nghiên cứu phù hợp. Việc kết hợp giữa lý thuyết và thực tiễn, cũng như việc sử dụng các phương pháp phân tích và tổng hợp sẽ giúp làm rõ hơn vai trò của phủ định biện chứng trong sự phát triển.

3.1. Phương pháp phân tích và tổng hợp trong nghiên cứu

Phân tích và tổng hợp là hai phương pháp quan trọng trong việc nghiên cứu phủ định biện chứng. Phân tích giúp làm rõ các yếu tố cấu thành, trong khi tổng hợp giúp nhận diện mối quan hệ giữa các yếu tố đó.

3.2. Kết hợp lý thuyết và thực tiễn trong nghiên cứu

Việc kết hợp lý thuyết và thực tiễn là rất cần thiết để hiểu rõ hơn về phủ định biện chứng. Thực tiễn sẽ cung cấp những ví dụ cụ thể, trong khi lý thuyết sẽ giúp giải thích và làm rõ các hiện tượng đó.

IV. Ứng dụng thực tiễn của phủ định biện chứng trong xã hội

Phủ định biện chứng không chỉ là một khái niệm lý thuyết mà còn có nhiều ứng dụng thực tiễn trong xã hội. Từ việc giải quyết các mâu thuẫn trong xã hội đến việc phát triển tư duy phản biện, phủ định biện chứng đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy sự phát triển xã hội.

4.1. Giải quyết mâu thuẫn xã hội thông qua phủ định biện chứng

Phủ định biện chứng có thể được áp dụng để giải quyết các mâu thuẫn xã hội. Bằng cách nhận diện và phân tích các yếu tố mâu thuẫn, xã hội có thể tìm ra giải pháp hợp lý để phát triển.

4.2. Phát triển tư duy phản biện trong giáo dục

Giáo dục cần phải chú trọng đến việc phát triển tư duy phản biện thông qua việc giảng dạy phủ định biện chứng. Điều này sẽ giúp học sinh và sinh viên có khả năng phân tích và đánh giá các vấn đề một cách sâu sắc hơn.

V. Kết luận về vai trò của phủ định biện chứng trong phát triển

Phủ định biện chứng là một khái niệm quan trọng trong triết học và có vai trò lớn trong sự phát triển của tự nhiên, xã hội và tư duy. Việc hiểu rõ và áp dụng phủ định biện chứng sẽ giúp giải quyết nhiều vấn đề phức tạp trong cuộc sống, đồng thời thúc đẩy sự phát triển bền vững.

5.1. Tương lai của phủ định biện chứng trong nghiên cứu

Tương lai của phủ định biện chứng trong nghiên cứu sẽ phụ thuộc vào việc phát triển các phương pháp nghiên cứu mới và việc áp dụng nó vào các lĩnh vực khác nhau. Điều này sẽ giúp làm rõ hơn vai trò của phủ định biện chứng trong sự phát triển.

5.2. Vai trò của phủ định biện chứng trong phát triển xã hội

Phủ định biện chứng sẽ tiếp tục đóng vai trò quan trọng trong việc phát triển xã hội. Việc áp dụng nó vào thực tiễn sẽ giúp giải quyết các vấn đề xã hội và thúc đẩy sự phát triển bền vững.

19/08/2025

Bạn đang xem trước tài liệu:

Luận văn thạc sĩ phủ định biện chứng và vai trò của nó đối với sự phát triển

Tải đầy đủ

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Phủ định biện chứng là một phạm trù triết học quan trọng trong chủ nghĩa duy vật biện chứng, đóng vai trò trung tâm trong quy luật phủ định của phủ định, từ đó thúc đẩy sự phát triển trong tự nhiên, xã hội và tư duy. Vào cuối thế kỷ XX, sự tan rã của hệ thống xã hội chủ nghĩa đã đặt ra nhiều thách thức lý luận và thực tiễn cho các quốc gia theo định hướng xã hội chủ nghĩa như Việt Nam và Trung Quốc. Trong bối cảnh đó, việc làm sáng tỏ vai trò của phủ định biện chứng đối với sự phát triển trở nên cấp thiết nhằm củng cố và phát triển lý luận Mác – Lênin về sự vận động và phát triển xã hội.

Mục tiêu nghiên cứu của luận văn là phân tích, làm rõ những đặc điểm cơ bản của phủ định biện chứng và vai trò của nó trong sự phát triển, đồng thời khảo cứu các biểu hiện điển hình của phủ định biện chứng trong tự nhiên, xã hội và tư duy. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào các tư tưởng triết học phương Tây từ thời Hy Lạp cổ đại đến các nhà sáng lập chủ nghĩa Mác – Lênin, cùng với các biểu hiện thực tiễn tại Việt Nam và một số quốc gia xã hội chủ nghĩa hiện nay. Ý nghĩa nghiên cứu được thể hiện qua việc cung cấp cơ sở khoa học cho việc vận dụng lý luận phủ định biện chứng trong nghiên cứu và giảng dạy triết học Mác – Lênin, cũng như góp phần vào việc phát triển lý luận về sự vận động và phát triển trong xã hội hiện đại.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên nền tảng lý luận của chủ nghĩa duy vật biện chứng, đặc biệt là các quan điểm về phủ định biện chứng của các nhà triết học tiêu biểu như Hêghen, Ph. Ăngghen và V. Lênin. Hai lý thuyết trọng tâm được áp dụng gồm:

Phép biện chứng duy tâm của Hêghen: Phủ định biện chứng được xem là phạm trù công cụ, thể hiện qua hệ thống bộ ba (chính đề – phản đề – hợp đề), trong đó phủ định không chỉ là sự phủ định đơn thuần mà còn bao hàm sự bảo tồn và phát triển.
Chủ nghĩa duy vật biện chứng của Mác – Lênin: Phủ định biện chứng là sự phủ định có bảo tồn, là động lực khách quan của sự phát triển trong tự nhiên, xã hội và tư duy. Lý thuyết này nhấn mạnh mối quan hệ biện chứng giữa phủ định và phát triển, đồng thời phân biệt rõ phủ định biện chứng với phủ định siêu hình.

Các khái niệm chính bao gồm: phủ định biện chứng, phủ định của phủ định, mâu thuẫn biện chứng, sự kế thừa có cải tạo, và sự phát triển theo khuynh hướng xoáy trôn ốc từ thấp đến cao.

Phương pháp nghiên cứu

Luận văn sử dụng phương pháp kết hợp giữa:

Phương pháp lịch sử: Khảo cứu sự phát triển của tư tưởng phủ định biện chứng trong lịch sử triết học phương Tây từ Hy Lạp cổ đại đến chủ nghĩa duy vật biện chứng hiện đại.
Phương pháp lôgíc – phân tích: Phân tích các luận điểm triết học, làm rõ nội hàm và mối quan hệ giữa các phạm trù triết học liên quan đến phủ định biện chứng.
Phương pháp so sánh: So sánh quan điểm của các nhà triết học khác nhau về phủ định biện chứng, đồng thời so sánh biểu hiện của phủ định biện chứng trong tự nhiên, xã hội và tư duy.

Nguồn dữ liệu chính là các tác phẩm triết học kinh điển, các bài nghiên cứu khoa học, giáo trình triết học Mác – Lênin, cùng các tài liệu pháp luật và chính sách phát triển xã hội của Việt Nam. Cỡ mẫu nghiên cứu là toàn bộ các tài liệu tiêu biểu liên quan đến đề tài trong phạm vi từ thế kỷ IV TCN đến đầu thế kỷ XXI. Thời gian nghiên cứu kéo dài khoảng 12 tháng, từ khảo sát tài liệu đến phân tích và tổng hợp kết quả.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Phủ định biện chứng là hiện tượng khách quan, phổ biến và tất yếu
Qua khảo cứu lịch sử triết học, phủ định biện chứng được nhận thức là sự tự phủ định có bảo tồn, xuất phát từ mâu thuẫn nội tại của sự vật, hiện tượng. Ví dụ, trong triết học Hy Lạp cổ đại, Hêraclít đã chỉ ra rằng phủ định sinh ra từ cuộc đấu tranh giữa các mặt đối lập, thúc đẩy sự vận động và biến đổi. Tỷ lệ phủ định biện chứng trong các quá trình phát triển xã hội và tự nhiên được ước tính chiếm phần lớn các sự kiện vận động có tính quy luật.
Phủ định biện chứng là hạt nhân của quy luật phủ định của phủ định, dẫn đến sự phát triển theo khuynh hướng xoáy trôn ốc từ thấp đến cao
Luận văn làm rõ rằng phủ định biện chứng không chỉ là sự phủ định đơn thuần mà còn bao hàm sự kế thừa có cải tạo, biến đổi và nâng cao. Ví dụ, trong tự nhiên, chọn lọc tự nhiên là biểu hiện của phủ định biện chứng, khi các biến dị có lợi được bảo tồn và tích luỹ, còn biến dị có hại bị loại bỏ. Tỷ lệ biến dị có lợi được chọn lọc và di truyền qua các thế hệ góp phần làm tăng khả năng thích nghi của sinh vật, thúc đẩy tiến hoá.
Phủ định biện chứng trong xã hội diễn ra thông qua sự tự phủ định của hình thái kinh tế – xã hội cũ để tạo tiền đề cho hình thái mới phát triển
Các nhà sáng lập chủ nghĩa Mác – Lênin đã chỉ ra rằng sự vận động của xã hội là kết quả của mâu thuẫn nội tại giữa lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất. Ví dụ, sự tự phủ định của chủ nghĩa tư bản dẫn đến sự ra đời của chủ nghĩa xã hội. Tỷ lệ các mâu thuẫn xã hội được giải quyết thông qua phủ định biện chứng quyết định tốc độ và chất lượng phát triển xã hội.
Phủ định biện chứng trong tư duy là cơ sở cho sự phát triển của tri thức và nhận thức
V. Lênin nhấn mạnh rằng phủ định biện chứng trong tư duy là sự phủ định có khẳng định, không phải phủ định sạch trơn. Ví dụ, trong quá trình nhận thức, các luận đề được phủ định và thay thế bởi luận đề mới cao hơn, tạo thành chu trình phát triển liên tục của tri thức. Tỷ lệ các luận đề được kế thừa và cải tiến quyết định sự tiến bộ của tư duy khoa học.

Thảo luận kết quả

Kết quả nghiên cứu cho thấy phủ định biện chứng là hiện tượng phổ biến và tất yếu trong mọi lĩnh vực vận động và phát triển. Sự phủ định không phải là sự huỷ diệt hoàn toàn mà luôn bao hàm sự bảo tồn và kế thừa, tạo tiền đề cho sự phát triển mới. Điều này phù hợp với quan điểm của Ph. Ăngghen về "sự phủ định chân chính" là động lực của mọi sự phát triển.

So sánh với các nghiên cứu trước đây, luận văn đã làm rõ hơn mối quan hệ giữa phủ định biện chứng và phủ định của phủ định, đồng thời phân tích sâu sắc vai trò của phủ định biện chứng trong các lĩnh vực tự nhiên, xã hội và tư duy. Ví dụ, trong tự nhiên, chọn lọc tự nhiên không chỉ loại bỏ các biến dị có hại mà còn tích luỹ và cải tạo các biến dị có lợi, thể hiện sự vận động biện chứng của sự phủ định.

Ý nghĩa của các phát hiện này là giúp nhận thức đúng đắn về quy luật vận động và phát triển, từ đó vận dụng hiệu quả trong nghiên cứu khoa học, xây dựng chính sách phát triển xã hội và giáo dục triết học. Các biểu đồ so sánh tỷ lệ biến dị được chọn lọc trong tự nhiên, tỷ lệ mâu thuẫn xã hội được giải quyết qua các giai đoạn lịch sử, và chu trình phát triển của các luận đề trong tư duy sẽ minh họa sinh động cho các luận điểm trên.

Đề xuất và khuyến nghị

Tăng cường nghiên cứu và giảng dạy về phủ định biện chứng trong triết học Mác – Lênin
Mục tiêu: Nâng cao nhận thức và hiểu biết về vai trò của phủ định biện chứng trong sự phát triển xã hội và tư duy.
Thời gian: Triển khai trong 2 năm tới.
Chủ thể: Các trường đại học, viện nghiên cứu triết học.
Ứng dụng lý luận phủ định biện chứng trong xây dựng chính sách phát triển kinh tế – xã hội
Mục tiêu: Tối ưu hóa quá trình chuyển đổi và phát triển xã hội theo định hướng xã hội chủ nghĩa.
Thời gian: 5 năm, giai đoạn 2024-2029.
Chủ thể: Bộ Kế hoạch và Đầu tư, các cơ quan hoạch định chính sách.
Phát triển các chương trình đào tạo chuyên sâu về phương pháp biện chứng trong nghiên cứu khoa học
Mục tiêu: Trang bị kỹ năng phân tích biện chứng cho nhà nghiên cứu và cán bộ quản lý.
Thời gian: 3 năm.
Chủ thể: Các viện nghiên cứu, trường đại học.
Khuyến khích nghiên cứu liên ngành về biểu hiện của phủ định biện chứng trong tự nhiên và xã hội
Mục tiêu: Mở rộng hiểu biết và ứng dụng lý luận phủ định biện chứng trong các lĩnh vực khoa học tự nhiên và xã hội.
Thời gian: Liên tục.
Chủ thể: Các tổ chức nghiên cứu đa ngành, các trường đại học.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Giảng viên và sinh viên ngành triết học
Lợi ích: Cung cấp tài liệu tham khảo sâu sắc về phủ định biện chứng, hỗ trợ giảng dạy và nghiên cứu.
Use case: Soạn bài giảng, làm luận văn, nghiên cứu chuyên sâu.
Nhà nghiên cứu khoa học xã hội và nhân văn
Lợi ích: Hiểu rõ cơ sở lý luận về sự vận động và phát triển xã hội, áp dụng trong phân tích các hiện tượng xã hội.
Use case: Phân tích chính sách, nghiên cứu lịch sử xã hội.
Cán bộ hoạch định chính sách phát triển kinh tế – xã hội
Lợi ích: Áp dụng lý luận phủ định biện chứng để xây dựng chính sách phát triển bền vững, phù hợp với thực tiễn.
Use case: Xây dựng kế hoạch phát triển, đánh giá tác động chính sách.
Nhà quản lý giáo dục và đào tạo
Lợi ích: Tích hợp nội dung triết học biện chứng vào chương trình đào tạo, nâng cao chất lượng giáo dục.
Use case: Thiết kế chương trình đào tạo, tổ chức các khóa học chuyên đề.

Câu hỏi thường gặp

Phủ định biện chứng khác gì với phủ định thông thường?
Phủ định biện chứng là sự phủ định có bảo tồn, tức là phủ định không làm mất đi hoàn toàn cái cũ mà giữ lại những yếu tố có giá trị để tạo tiền đề cho cái mới phát triển. Ví dụ, trong tự nhiên, chọn lọc tự nhiên loại bỏ các biến dị có hại nhưng bảo tồn và tích luỹ các biến dị có lợi.
Tại sao phủ định biện chứng lại được coi là động lực của sự phát triển?
Bởi vì phủ định biện chứng giải quyết mâu thuẫn nội tại của sự vật, hiện tượng, tạo ra sự chuyển biến từ cái cũ sang cái mới với trình độ phát triển cao hơn. Ph. Ăngghen gọi đó là "sự phủ định chân chính" – động lực hình thức của mọi sự phát triển.
Phủ định của phủ định có ý nghĩa gì trong sự phát triển?
Phủ định của phủ định là quá trình phủ định lặp lại ở trình độ cao hơn, tạo thành chu trình phát triển xoáy trôn ốc. Nó đảm bảo sự phát triển không lặp lại nguyên trạng mà có sự kế thừa và cải tiến liên tục.
Phủ định biện chứng biểu hiện như thế nào trong xã hội?
Trong xã hội, phủ định biện chứng thể hiện qua sự tự phủ định của các hình thái kinh tế – xã hội cũ để tạo điều kiện cho hình thái mới phát triển, ví dụ như sự chuyển đổi từ chủ nghĩa tư bản sang chủ nghĩa xã hội.
Làm thế nào để vận dụng lý luận phủ định biện chứng trong nghiên cứu và thực tiễn?
Cần nhận thức đúng về mối quan hệ giữa phủ định và phát triển, áp dụng phương pháp biện chứng trong phân tích các hiện tượng, đồng thời xây dựng chính sách và chiến lược phát triển dựa trên cơ sở kế thừa và đổi mới.

Kết luận

Phủ định biện chứng là hiện tượng khách quan, phổ biến và tất yếu, đóng vai trò hạt nhân trong quy luật phủ định của phủ định.
Phủ định biện chứng không chỉ là sự phủ định đơn thuần mà còn bao hàm sự kế thừa có cải tạo, tạo tiền đề cho sự phát triển mới.
Biểu hiện của phủ định biện chứng rất đa dạng trong tự nhiên, xã hội và tư duy, góp phần làm rõ cơ chế vận động và phát triển của các lĩnh vực này.
Luận văn cung cấp cơ sở lý luận và thực tiễn quan trọng cho nghiên cứu, giảng dạy triết học Mác – Lênin và xây dựng chính sách phát triển xã hội.
Các bước tiếp theo bao gồm triển khai nghiên cứu chuyên sâu, ứng dụng lý luận vào thực tiễn và phát triển chương trình đào tạo liên quan.

Các nhà nghiên cứu, giảng viên và cán bộ hoạch định chính sách được khuyến khích tiếp cận và vận dụng kết quả nghiên cứu này để nâng cao hiệu quả công tác nghiên cứu, giảng dạy và phát triển xã hội bền vững.

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu truyền thống này bằng phép biện chứng của các antinomi; TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 16 trong đó, mỗi antinomi là một mâu thuẫn biện chứng của hai phạm trù đối lập nhau. Đó là mâu thuẫn dẫn đến sự hình thành phạm trù thứ ba với tƣ cách là sự thống nhất của hai phạm trù đối lập. Theo Hêghen, tuy Cantơ đã dừng lại với kết quả phủ định trong phép biện chứng nhƣng thành tựu to lớn nhất của triết học phê phán của Cantơ là đã chú ý tới sự vận động biện chứng của tƣ duy, đã đánh vào chủ nghĩa giáo điều, bất động của siêu hình học duy lý [xem 24, tr. Việc Hêghen tiếp nối truyền thống này thể hiện khá rõ trong Bách khoa toàn thư các khoa học triết học [xem 85].

Trong triết học Hêghen, phạm trù phủ định biện chứng đƣợc hình thành từ những tƣ tƣởng của ông về mối quan hệ biện chứng giữa «sự quy định khẳng định» và «sự quy định phủ định». Mối quan hệ biện chứng này đƣợc xây dựng trên cơ sở xuất phát điểm của triết học Hêghen là sự thống nhất (và cũng là sự đồng nhất). Sự thống nhất trong triết học Hêghen không phải là một thể thống nhất chết. Với vai trò là «căn cứ», nó là « một thể thống nhất sống» [xem 40, tr.

«Một thể thống nhất sống» là một thể thống nhất hàm chứa mâu thuẫn biện chứng giữa «sự quy định khẳng định» và «sự quy định phủ định» cùng sự tự chuyển hóa của chúng. Sự tự chuyển hoá này khiến cho "thể thống nhất sống" bị phá vỡ. Khi đó, «sự quy định phủ định» vốn tồn tại "một cách che giấu" trong «sự quy định khẳng định» sẽ chuyển sang sự "tồn tại tự nó", tức là «sự quy định phủ định» sẽ trở thành một «sự quy định khẳng định» mới trong một thể thống nhất mới của quá trình "tƣ duy đang phản tƣ". Mối quan hệ biện chứng giữa «sự quy định khẳng định» và «sự quy định phủ định» cũng là cơ chế hoạt động của hệ thống bộ ba (còn đƣợc gọi là tam đoạn thức).

Hêghen trình bày phép biện chứng của sự phủ định qua cơ chế bộ ba ở nhiều nơi trong hệ thống triết học của ông. Hệ thống bộ ba gồm có chính đề, phản đề và hợp đề. Trong đó, chính đề là «sự quy định khẳng TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 17 định» còn phản đề là «sự quy định phủ định» nhƣng giữa những sự quy định này không có sự phân biệt tuyệt đối. Trong quá trình tƣ duy phản tƣ, phản đề luôn có khuynh hƣớng phủ định chính đề – là cái khẳng định đầu tiên, tối sơ - để tự chuyển hoá thành một chính đề mới và hình thành nên một tƣơng quan khẳng định - phủ định mới.

Đây là một quá trình liên tục. Trong mối quan hệ biện chứng giữa chính đề và phản đề, thứ nhất, chính đề mới hoàn thành một chu trình của sự thống nhất (hay là một vòng khâu biện chứng) và là hợp đề của chính đề và phản đề đầu tiên; thứ hai, sở dĩ phản đề có thể phủ định đƣợc chính đề vì phản đề là tƣơng quan tồn tại của chính đề đó và là sự tồn tại dƣới dạng "che giấu" của chính đề mới; và thứ ba, sẽ không thể có một sự thống nhất mới, sẽ không thể có một sự phát triển (lôgíc) tiếp theo của khái niệm và tinh thần tuyệt đối nếu nhƣ phản đề phủ định chính đề dẫn đến một thể thống nhất chết, tức là một thể thống nhất không có khả năng tự phủ định sự tồn tại hiện có của nó, không có khả năng vƣợt quá nó, để tiến lên một trạng thái tồn tại mới có một trình độ phát triển cao hơn. Hợp đề với tính cách là sự thống nhất của chính đề và phản đề phải bao chứa đồng thời trong nó sự tƣơng đồng và sự khác biệt của chính đề và phản đề. Bao chứa ở đây có nghĩa là hoà hợp, hợp nhất chứ không phải là sắp đặt cùng nhau nhƣ một tổng số.

Vì vậy, thể thống nhất mới (khái niệm mới) sẽ có một trình độ mới và cao hơn về chất so với thể thống nhất cũ (khái niệm cũ). Theo Hêghen, hệ thống bộ ba là một kết cấu liên tục do hợp đề không phải là «một cái thứ ba yên tĩnh» [trích theo 40, tr.250] và mỗi sự thống nhất chỉ là kết quả của một vòng khâu biện chứng khẳng định - phủ định, hoàn thành một giai đoạn phát triển. Tƣ tƣởng của Hêghen về một kết cấu liên tục đã bộc lộ khá rõ tính cách mạng trong quan niệm của ông về sự phát triển, về mối liên hệ giữa các sự thống nhất (hay các giai đoạn phát triển), đồng thời cũng cho thấy phần nào quan niệm của ông về cách thức và khuynh hƣớng của sự phát triển. Trong tƣ tƣởng của Hêghen về mối quan hệ biện chứng chính đề – phản TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 18 đề, sự phủ định của phản đề với chính đề phải là một sự phủ định biện chứng.

Chỉ sự phủ định biện chứng mới có khả năng dẫn đến «một thể thống nhất sống», vì chính đề không bị phản đề tiêu diệt trong sự phủ định đó. Trong vấn đề sự thống nhất, những ƣu và khuyết điểm của triết học Hêghen đƣợc bộc lộ đầy đủ nhất. Với việc đặt ra và giải quyết vấn đề mối quan hệ biện chứng giữa khẳng định và phủ định, vấn đề hệ thống bộ ba và sự thống nhất, Hêghen đã cho thấy những tƣ tƣởng có tính cách mạng của ông về biện chứng của sự phủ định và vai trò của nó trong cách thức phát triển của khái niệm. Song, hạn chế của Hêghen là ở chỗ, ông chỉ quan tâm đến sự phát triển của tinh thần và cho rằng, sự phát triển của tinh thần tuyệt đối hay sự tha hoá của tinh thần tuyệt đối sẽ quy định tất cả những sự phát triển còn lại.

Tính cách mạng của Hêghen so với các bậc tiền bối của ông là ở cách thức của sự phát triển mà ông tìm ra. Tuy nhiên, trong thực tế, Hêghen luôn tuyệt đối hoá mức độ thứ ba của tinh thần tuyệt đối. Vì vậy, phƣơng pháp triết học tiến bộ và cách mạng dựa trên phép biện chứng của sự phủ định của Hêghen - phá vỡ tính hoàn thiện, tuyệt đích của chân lý tuyệt đối – khi bị ông đƣa vào phục vụ hệ thống triết học duy tâm (khách quan) lại trở thành một phƣơng pháp hƣớng về quá khứ, phủ nhận sự phát triển có tính cách mạng trong hiện tại và tƣơng lai. Chẳng hạn, Hêghen viết: "… mỗi bƣớc tiến lên trong sự vận động tiệm tiến, mỗi quy định tiếp theo, khi xa cái bắt đầu vô định cũng đồng thời là một bước quay trở lại gần cái bắt đầu ấy, thành thử cái gì lúc đầu có thể xuất hiện nhƣ là hai vật khác nhau, … về thực chất chỉ là một và cùng một sự vật" [trích theo 40, tr.

Do đó, ngƣời ta thƣờng cho rằng, phép biện chứng của Hêghen là một vòng tròn khép kín. Tuy hệ thống triết học của Hêghen là thần bí, tƣ biện và trừu tƣợng, tuy Hêghen đã sử dụng phƣơng pháp triết học có tính cách mạng của ông để xây TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 19 dựng nên một hệ thống triết học bảo thủ nhƣng không ai có thể phủ nhận đƣợc rằng, Hêghen là một nhà biện chứng thiên tài. Ngƣời ta có thể thấy khá rõ điều đó qua nội dung và ý nghĩa của phạm trù aufheben (hay vẫn đƣợc gọi là phạm trù phủ định biện chứng) trong triết học Hêghen. Do mục đích và ý nghĩa của phạm trù này trong triết học Hêghen nên không ít ngƣời đã xem nó là một phạm trù – công cụ.Narxki còn cho rằng, nó là một trong các phạm trù – công cụ quan trọng nhất của lôgíc học Hêghen [xem 79, tr.Lênin khi tóm tắt Khoa học lôgíc đã ghi lại thực chất nội dung của phạm trù này nhƣ sau: Aufheben = ein Ende machen Aufbewahren [40, tr.

= erhalten ( zugleich ) Trong đó, aufheben vừa có nghĩa là bảo tồn, giữ gìn, duy trì (erhalten) vừa có nghĩa là bãi bỏ, thủ tiêu, kết thúc [xem 59, tr. Cả hai nghĩa này đều đồng thời tồn tại trong phạm trù phủ định biện chứng. Nói cách khác, chúng là hai mặt không tách rời của phạm trù đó. Theo Hêghen, phạm trù này vạch ra cách thức lôgíc của những sự thống nhất, cũng nhƣ cách thức để từ sự thống nhất cũ, thấp tiến lên sự thống nhất mới, cao hơn.

Đồng thời, nó vạch ra mối liên hệ giữa những sự thống nhất trong quá trình phát triển của tƣ duy. Trong sự vận động biện chứng của tƣ duy, chức năng của phạm trù – công cụ aufheben không chỉ là xoá bỏ sự xung đột (mâu thuẫn) giữa «sự quy định khẳng định» và «sự quy định phủ định» hoặc là bảo tồn (giữ gìn) những yếu tố chân lý trong «sự quy định khẳng định» và «sự quy định phủ định» mà còn là chuyển hoá sự xung đột đó sang, tiến lên một trình độ chân lý mới, cao hơn. Phủ định trong triết học biện chứng của Hêghen không chỉ là sự phủ định có bảo tồn và giữ lại nguyên vẹn những yếu tố chân lý trong cái bị phủ định mà nó còn là một sự lọc bỏ những yếu tố không còn giá trị, đồng thời cải tạo TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 20 và nâng cao những yếu tố đã đƣợc giữ lại. Trong nội hàm phạm trù aufheben, sự phủ định (negation, verneinung) chỉ là một yếu tố thành phần.

Cho nên, phạm trù phủ định trong lôgíc biện chứng của Hêghen có nội dung khác căn bản với phạm trù phủ định trong lôgíc «hình thức thuần tuý của nhận thức» mà Hêghen phê phán. Do đó, chúng ta không thể đồng nhất yếu tố phủ định trong phạm trù aufheben với sự «phủ định lôgíc - hình thức». Trong hệ thống triết học của Hêghen, trong bất cứ vấn đề nào có sự phát triển (lôgíc) thì ở đó có sự tác động của phạm trù – công cụ aufheben nhƣ cái quyết định cấu trúc của tất cả các phát triển. Những tƣ tƣởng của Hêghen về mối quan hệ biện chứng giữa triết học và lịch sử triết học cũng thể hiện rõ mối quan hệ giữa phép biện chứng của sự phủ định và sự phát triển, nhất là trong những tƣ tƣởng của Hêghen về nguyên tắc lịch sử.

Nội dung được bảo vệ bản quyền — Tải xuống đầy đủ