Tang ma người Thái Mường Nọc và việc thực hiện nếp sống văn minh

Khám phá chi tiết phong tục tang ma độc đáo của người Thái ở Mường Nọc, Nghệ An và việc thực hiện nếp sống văn minh trong các nghi lễ truyền thống.

• Tác giả: Lương Tuấn Thương
• Trường học: Trường Đại học Văn hóa Hà Nội
• Chuyên ngành: Văn hóa dân tộc thiểu số
• Đề tài: Tìm hiểu phong tục tang ma và việc thực hiện nếp sống văn minh trong tang ma của người Thái xã Mường Nọc, huyện Quế Phong, tỉnh Nghệ An
• Loại tài liệu: Khóa luận tốt nghiệp cử nhân văn hóa
• Năm xuất bản: 2008
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Khám phá phong tục tang ma người Thái Mường Nọc độc đáo

Trong kho tàng văn hóa phi vật thể của 54 dân tộc Việt Nam, phong tục tang ma của người Thái ở Mường Nọc, Nghệ An nổi bật như một hệ thống nghi lễ phức tạp, giàu tính nhân văn và phản ánh sâu sắc thế giới quan độc đáo. Đây không chỉ là nghi thức tiễn đưa người đã khuất mà còn là một diễn trình văn hóa-xã hội, thể hiện sự gắn kết cộng đồng và những quan niệm cổ xưa về sự sống, cái chết và linh hồn. Người Thái tại Mường Nọc, vốn là nơi định cư đầu tiên của cộng đồng Thái ở Nghệ An từ thế kỷ XIII, đã lưu giữ gần như nguyên vẹn những nghi lễ này qua nhiều thế hệ. Toàn bộ tang lễ truyền thống được tổ chức chu đáo, trang trọng, bao gồm nhiều bước nối tiếp nhau, từ lúc hấp hối đến khi chôn cất và các lễ cúng sau đó. Mỗi nghi thức, từ việc tắm xác, khâm liệm đến vai trò của thầy mo cúng ma, đều mang một ý nghĩa biểu tượng sâu sắc, nhằm đảm bảo cho linh hồn người chết có một cuộc hành trình thuận lợi về với thế giới tổ tiên tại "Mường Then" (Mường Trời). Việc tìm hiểu những nghi lễ này không chỉ giúp giải mã bản sắc văn hóa Thái Nghệ An mà còn cho thấy một phần quan trọng trong bức tranh văn hóa tâm linh dân tộc Thái.

1.1. Tổng quan đời sống tâm linh Mường Nọc

Cốt lõi của đời sống tâm linh Mường Nọc là tín ngưỡng đa thần, nơi vạn vật được cho là đều có linh hồn. Người Thái tin vào một vũ trụ ba tầng: Mường Then (Mường Trời) là nơi các vị thần ngự trị, Mường Lùm (trần gian) là nơi con người sinh sống, và Mường Boóc Đai (thế giới dưới đất). Đứng đầu Mường Then là vua Then (Pọ Phà), người có quyền năng tối cao quyết định số phận con người. Bên cạnh đó, hệ thống "Phi" (ma) cũng vô cùng đa dạng, bao gồm cả ma lành (Phi Hươn - ma nhà) và ma dữ. Chính niềm tin vào thế giới siêu nhiên này đã định hình nên các nghi lễ vòng đời, đặc biệt là nghi lễ tang ma người Thái, vốn được xem là cánh cửa chuyển tiếp quan trọng nhất của một kiếp người.

1.2. Nét đặc trưng trong văn hóa tâm linh dân tộc Thái

Văn hóa tâm linh dân tộc Thái thể hiện rõ nét qua sự tôn kính dành cho tổ tiên và các vị thần linh. Họ tin rằng con người sau khi chết không biến mất mà sẽ tiếp tục một cuộc sống mới ở thế giới bên kia. Do đó, phong tục ma chay không mang màu sắc quá bi lụy mà là một cuộc tiễn đưa trang trọng. Nét đặc trưng thể hiện ở việc chuẩn bị cho người chết một cách chu toàn nhất, từ quần áo, tiền bạc đến các vật dụng cần thiết để linh hồn có thể "sử dụng" trên đường về Mường Then. Các nghi lễ không chỉ do gia đình thực hiện mà có sự tham gia của cả cộng đồng, cho thấy tính cố kết làng bản bền chặt, đúng với câu nói "Thiếu việc vua, không được thiếu việc bản".

II. Giải mã quan niệm về cái chết của người Thái ở Nghệ An

Đối với người Thái ở Mường Nọc, cái chết không phải là sự kết thúc hoàn toàn mà là một sự chuyển hóa, một cuộc trở về. Nền tảng cho quan niệm về cái chết này là khái niệm "vắn" (linh hồn) vô cùng phức tạp. Họ không tin con người chỉ có một linh hồn, mà có rất nhiều "vắn" cư ngụ trong khắp cơ thể, mỗi "vắn" gắn với một bộ phận và chức năng riêng. Sự tồn tại của các "vắn" này quyết định sức khỏe và sự sống của con người. Khi một người qua đời, các "vắn" này sẽ tách khỏi thể xác và bắt đầu những hành trình khác nhau, một số trở thành ma nhà phù hộ con cháu, một số ra nghĩa địa, và phần quan trọng nhất sẽ lên Mường Trời để đầu thai trở lại. Chính vì thế, toàn bộ nghi lễ tang ma người Thái được thiết kế như một chuỗi các hành động mang tính dẫn đường, bảo vệ và cung cấp hành trang cho cuộc hành trình phức tạp của các linh hồn. Sự thấu hiểu về khái niệm "vắn" là chìa khóa để giải mã ý nghĩa đằng sau mỗi nghi thức trong tang lễ truyền thống của họ, từ việc gọi hồn, dỗ hồn đến các lễ vật dâng cúng.

2.1. Khái niệm vắn linh hồn trong tín ngưỡng người Thái

Theo tín ngưỡng của người Thái, một người sở hữu rất nhiều linh hồn. Quan niệm này được thể hiện qua câu nói: “Xam xip vắn tang na, ha xip vắn tang lẳng” (phía trước có 30 hồn, sau lưng có 50 hồn). Trong vô số các hồn đó, có một “hồn chủ” hay “hồn gốc” (Vắn tôn) ngự ở chỏm tóc trên đỉnh đầu. Đây được coi là linh hồn quan trọng nhất, quyết định sự sống còn. Nếu hồn chủ sợ hãi mà lìa khỏi xác, con người sẽ sinh bệnh tật hoặc chết. Vì lẽ đó, những điều kiêng kỵ rất được coi trọng, chẳng hạn như việc cấm người lạ xoa đầu trẻ em. Hành động này được cho là có thể làm “Vắn tôn” hoảng sợ và rời đi, gây nguy hiểm cho đứa trẻ.

2.2. Hành trình của linh hồn sau cái chết theo quan niệm xưa

Khi một người chết, các "vắn" sẽ phân chia và đi theo ba hướng chính. Các hồn ở chân tay (“vắn ngón”) sẽ lên giường thờ để trở thành Phi hươn (ma nhà), ở lại phù hộ cho gia đình. Các hồn vía còn lại ở thân mình sẽ ra nghĩa địa, nhập vào làm Phi đống hèo (ma rừng). Quan trọng nhất, các “hồn gốc” trên đầu sẽ bắt đầu hành trình lên Tống đăm (ruộng của tổ tiên) ở Mường Trời, do Then Ná cai quản. Tại đây, linh hồn cũng cày cấy, làm ăn như ở trần gian và chờ đợi để được đầu thai trở lại vào chính con cháu trong dòng họ mình. Quan niệm về vòng luân hồi này giúp người sống vơi đi nỗi đau và đón nhận cái chết một cách nhẹ nhàng hơn.

III. Hướng dẫn các nghi lễ tang ma người Thái trước nhập quan

Giai đoạn trước khi nhập quan là chuỗi các nghi thức tiễn hồn mang tính chuẩn bị và thanh tẩy, có ý nghĩa vô cùng quan trọng trong phong tục tang ma của người Thái. Các nghi lễ này được thực hiện một cách cẩn trọng và trang nghiêm, bắt đầu từ lễ tắm xác (áp hơ cốn tải) để gột rửa bụi trần, cho đến lễ khâm liệm và tục dọn bữa cơm đầu tiên. Mỗi bước đều được tiến hành theo đúng trình tự truyền thống, với sự tham gia của con cháu và người thân trong gia đình. Đặc biệt, bữa cơm đầu tiên dâng lên người đã khuất, với lễ vật là con gà dẫn đường “Cày chì hèo”, là một nghi lễ độc đáo, đánh dấu sự khởi đầu của hành trình linh hồn về với thế giới bên kia. Song song đó, các tục lệ bảo vệ thi hài cũng được thực hiện nghiêm ngặt để ngăn chặn các thế lực ma quỷ xâm phạm. Đây là giai đoạn thể hiện lòng hiếu thảo của con cháu và sự chuẩn bị kỹ lưỡng để người ra đi được thanh thản, yên lòng, sẵn sàng cho lễ nhập quan.

3.1. Nghi thức tiễn hồn qua lễ tắm xác và khâm liệm

Khi một người trút hơi thở cuối cùng, nghi thức tiễn hồn bắt đầu bằng lễ tắm xác. Nước tắm được đun với lá hương nhu (Cá Nạt) và một nén bạc nhỏ, mang ý nghĩa thanh tẩy. Con cái sẽ trực tiếp tắm cho cha mẹ đã khuất, sau đó mặc cho họ những bộ quần áo mới đã được chuẩn bị từ trước. Trang phục bắt buộc đối với đàn ông là “mò hăm” (mũ hoa), với phụ nữ là “xin lái” (váy sọc), nếu không có, linh hồn sẽ bị trừng phạt ở Mường Trời. Sau đó là lễ khâm liệm, thi hài được đặt trên nhiều lớp vải trắng, vàng hoặc đỏ (tổng số lớp vải luôn là số lẻ). Quá trình này thể hiện sự chăm sóc cuối cùng, đảm bảo người chết ra đi một cách sạch sẽ và trang trọng.

3.2. Tục dọn bữa cơm đầu và ý nghĩa con gà Cày chì hèo

Sau khi khâm liệm, con trai trưởng sẽ làm thịt một con gà đặc biệt gọi là “Cày chì hèo”. Con gà này không được cắt tiết mà phải đập chết, sau đó luộc nguyên con để làm lễ vật cho bữa cơm đầu tiên dâng lên người đã khuất. Bữa cơm này (hạ khau hơ cốn tải) mang hai ý nghĩa: vừa là để linh hồn "ăn" bữa cuối cùng ở trần gian, vừa là lễ vật để thông báo cho “Nang Chiêng Tóng” (chủ rừng ma) và dâng lên con gà làm vật dẫn đường cho linh hồn ra bãi tha ma. Người con trai trưởng sẽ thực hiện bài cúng khóc “Hay cày chì hèo” để mời linh hồn nhận lễ vật và bắt đầu cuộc hành trình sang thế giới bên kia.

3.3. Những điều kiêng kỵ để bảo vệ thi hài người đã khuất

Trong phong tục ma chay của người Thái, việc bảo vệ thi hài khỏi sự xâm phạm của ma quỷ là rất quan trọng. Họ tin rằng có một loại ma dữ gọi là “Phi Tóng” chuyên ăn những thứ tanh hôi, đặc biệt là xác người chết. Để ngăn chặn, sau khi khâm liệm, người con trai trưởng sẽ cầm dao đi ba vòng quanh thi hài rồi cắm dao xuống sàn nhà ngay phía trên đầu người chết. Hành động này được cho là có thể xua đuổi “Phi Tóng” và bảo vệ sự nguyên vẹn của thể xác. Chỉ sau khi nghi thức này hoàn tất, mọi người mới được khóc và dân làng mới bắt đầu đến phúng viếng. Điều này cho thấy sự hiện diện của những điều kiêng kỵ nghiêm ngặt trong tang lễ truyền thống.

IV. Quy trình lễ nhập quan và vai trò của thầy mo cúng ma

Lễ nhập quan (á cốn tải hau chóng) là một trong những nghi lễ trung tâm của đám ma người Thái đen cũng như Thái trắng ở Mường Nọc. Đây là thời điểm thi hài được chính thức đưa vào cỗ quan tài để chuẩn bị cho lễ hạ huyệt. Toàn bộ quá trình này, từ việc chế tác quan tài đến việc chọn giờ lành để nhập quan, đều được thực hiện dưới sự chỉ dẫn và điều hành của thầy mo cúng ma. Thầy mo không chỉ là người am hiểu các nghi lễ mà còn là cầu nối tâm linh giữa người sống và người chết, giữa cõi trần và Mường Trời. Vai trò của tang chủ và cộng đồng cũng được thể hiện rõ trong giai đoạn này, khi mọi người được phân công các công việc cụ thể: người vào rừng đục quan tài, người đào huyệt, người chuẩn bị tang phục. Sự phối hợp nhịp nhàng này đảm bảo cho lễ xuất quan và chôn cất diễn ra suôn sẻ, đúng với phong tục và thể hiện sự tôn kính cao nhất đối với người đã khuất.

4.1. Quy cách làm quan tài và lễ nhập quan á cốn tải hau chóng

Người Thái có tục kiêng sắm quan tài trước khi có người mất. Chỉ khi trong nhà có tang, những người đàn ông khỏe mạnh, khéo tay trong bản mới được cử vào rừng tìm một thân cây gỗ tốt (thường là gỗ Dỗi, Vàng Tâm) để đục quan tài. Quan tài được đục từ một thân cây nguyên khối, bổ đôi, tạo thành hai nửa lòng máng khớp vào nhau, rất nặng và chắc chắn. Đến giờ lành do thầy mo định sẵn, lễ nhập quan sẽ được tiến hành. Thầy mo đọc bài cúng dẫn hồn, sau đó con trai trưởng sẽ bế thi hài đặt vào trong quan tài. Trước khi đóng nắp, thầy mo làm lễ gọi vía cho những người sống trong nhà, tránh để vía đi theo người chết. Cuối cùng, nắp quan tài được đậy lại và trang trí bằng những tấm vải thổ cẩm đẹp nhất.

4.2. Vai trò của thầy mo trong các nghi lễ cúng bái

Thầy mo cúng ma đóng vai trò không thể thiếu trong toàn bộ tang lễ. Ông là người chủ trì hầu hết các nghi lễ quan trọng, từ việc chọn giờ nhập quan, đọc các bài cúng mời linh hồn ăn cơm, cho đến việc dẫn dắt linh hồn vượt qua các cửa ải để về Mường Trời. Các bài cúng của thầy mo không chỉ là lời khấn vái mà còn là những áng văn vần kể lại cuộc đời người đã khuất, lý giải nguyên nhân cái chết theo quan niệm về cái chết của người Thái, và hướng dẫn linh hồn trên chặng đường sắp tới. Sự hiện diện của thầy mo mang lại sự an tâm cho gia đình, đảm bảo các nghi lễ được thực hiện đúng và linh thiêng.

4.3. Tang phục và những quy định cho vai trò của tang chủ

Sau khi nhập quan, con cháu mới chính thức mặc đồ tang. Tang phục của người Thái có màu trắng, thể hiện sự tiếc thương. Con trai mặc áo trắng sổ gấu, đội mũ ba chỏm. Con gái mặc áo trắng, váy đen không hoa văn. Vai trò của tang chủ, thường là người con trai trưởng, rất nặng nề. Anh phải là người trực tiếp thực hiện nhiều nghi lễ chính như cúng bữa cơm đầu, bế cha mẹ vào quan tài, và dẫn đầu đoàn đưa tang. Tang chủ phải luôn túc trực bên linh cữu, lo liệu mọi việc và tuân thủ các quy định, những điều kiêng kỵ trong suốt thời gian diễn ra tang lễ để thể hiện lòng hiếu thảo và trách nhiệm với người đã khuất.

V. Ý nghĩa lễ vật dâng cúng trong phong tục ma chay Thái

Trong phong tục ma chay của người Thái, các lễ vật dâng cúng không chỉ mang ý nghĩa vật chất mà còn chứa đựng giá trị tâm linh sâu sắc. Các đồ cúng trong đám tang được chuẩn bị kỹ lưỡng, mỗi loại đều có một vai trò biểu tượng riêng trong hành trình của linh hồn. Bên cạnh gà, lợn dùng để làm cỗ thết đãi khách và cúng cơm hàng ngày, hai lễ vật đặc biệt quan trọng là chó và trâu. Con chó được xem là vật dẫn đường qua cây cầu hiểm trở lên Mường Trời, trong khi con trâu là lễ vật cao quý nhất, là "phương tiện" để linh hồn mang của cải về thế giới bên kia và cũng là vật tế thần linh quan trọng. Âm thanh của trống chiêng trong tang lễ cũng là một phần không thể thiếu, tiếng trống không chỉ để báo tang mà còn có tác dụng xua đuổi tà ma, tạo nên không khí trang nghiêm cho buổi lễ. Sự chuẩn bị chu đáo các lễ vật này thể hiện mong muốn của người sống nhằm đảm bảo một cuộc sống đủ đầy, an toàn cho người thân của mình ở thế giới bên kia, phản ánh rõ nét tín ngưỡng phồn thực và đời sống tâm linh phong phú.

5.1. Các loại đồ cúng trong đám tang không thể thiếu

Danh sách đồ cúng trong đám tang của người Thái rất đa dạng. Ngoài con gà "Cày chì hèo" trong bữa cúng đầu, gia đình còn phải chuẩn bị gạo nếp, rượu, trầu cau để dâng cúng hàng ngày. Ba đồng tiền và một nắm gạo được đặt vào tay người chết với ý nghĩa làm lộ phí và lương thực để đi qua các cửa ải. Vải vóc, đặc biệt là vải thổ cẩm, cũng là lễ vật quan trọng, vừa để khâm liệm, vừa để trang trí quan tài, thể hiện sự trân trọng và mong muốn người chết có được vẻ ngoài đẹp đẽ khi về với tổ tiên. Những lễ vật này đều là sản vật quen thuộc trong đời sống hàng ngày, cho thấy sự gắn kết chặt chẽ giữa hai cõi âm-dương trong quan niệm về cái chết của họ.

5.2. Ý nghĩa của con trâu con chó trong nghi thức tiễn hồn

Chó và trâu là hai lễ vật mang ý nghĩa tâm linh đặc biệt. Theo quan niệm của người Thái, trên đường lên Mường Trời, linh hồn phải đi qua một cây cầu độc mộc rất trơn, không thể tự mình vượt qua. Khi đó, con chó được dâng cúng sẽ giúp linh hồn đi qua an toàn. Con trâu là lễ vật giá trị nhất, được mổ vào bữa cơm cuối cùng trước khi đưa tang. Thịt trâu dùng để làm lễ cúng lớn nhất và đãi toàn bộ dân làng. Người ta tin rằng linh hồn người chết sẽ cưỡi trâu về trời, mang theo của cải vật chất. Do đó, việc hiến tế trâu không chỉ thể hiện sự giàu có của gia đình mà còn là sự đảm bảo cho một cuộc sống sung túc của người đã khuất ở thế giới bên kia.

5.3. Sự chuẩn bị của cộng đồng và âm nhạc tang lễ

Khi một gia đình có tang, cả bản làng sẽ chung tay giúp sức. Trưởng bản phân công công việc rất cụ thể: nhóm đào huyệt, nhóm làm quan tài, nhóm phát quang đường ra nghĩa địa, phụ nữ thì lo nấu nướng, may tang phục. Về âm nhạc tang lễ, âm thanh chủ đạo và đầu tiên là tiếng trống báo tang. Trống được đánh ba hồi ngắt quãng, sau đó là một hồi dài để thông báo cho cả bản biết có người qua đời. Tiếng trống trong suốt những ngày tang lễ vừa có ý nghĩa thôi thúc, vừa tạo không khí trang nghiêm, vừa được tin là có thể xua đuổi ma quỷ, bảo vệ cho linh hồn và người sống. Dù tài liệu gốc không đề cập chi tiết về kèn pí đám ma tại Mường Nọc, nhưng tiếng trống đã là một phần không thể tách rời của nghi lễ.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Tr−êng §¹i häc V¨n ho¸ Hμ Néi Khoa v¨n ho¸ d©n téc thiÓu sè ------------------------- TÌM HIỂU PHONG TỤC TANG MA VÀ VIỆC THỰC HIỆN NẾP SỐNG VĂN MINH TRONG TANG MA CỦA NGƯỜI THÁI Xà MƯỜNG NỌC, HUYỆN QUẾ PHONG, TỈNH NGHỆ AN Kho¸ luËn tèt nghiÖp cö nh©n v¨n ho¸ Chuyªn ngμnh v¨n ho¸ d©n téc thiÓu sè M∙ sè : 608 Sinh viªn thùc hiÖn : LƯƠNG TUẤN THƯƠNG H−íng dÉn khoa häc : Hμ Néi – 2008 Môc lôc PhÇn më ®Çu. 1 Ch−¬ng 1 Tæng quan vÒ ng−êi Th¸I. 9 x∙ M−êng Näc, huyÖn QuÕ Phong, tØnh NghÖ An. Vμi nÐt vÒ m«i tr−êng tù nhiªn - x∙ héi - con ng−êi x∙ M−êng Näc, huyÖn QuÕ Phong.

M«i tr−êng tù nhiªn. M«i tr−êng kinh tÕ - x· héi. Tæng quan vÒ ng−êi Th¸i x∙ M−êng Näc, huyÖn QuÕ Phong .V¨n ho¸ ng−êi Th¸i M−êng Näc. 16 Ch−¬ng 2 Phong tôc tang ma cña ng−êi Th¸i.

32 x∙ M−êng Näc, HuyÖn QuÕ Phong, tØnh NghÖ An. Quan niÖm vÒ c¸i chÕt. C¸c nghi thøc trong tang ma ng−êi Th¸i M−êng Näc. LÔ kh«ng thÊy h¬i (S¸ng bß hÇu chí).

LÔ kh©m l−îm. Tôc dän b÷a c¬m ®Çu cho ng−êi chÕt ( h¹ khau h¬ cèn t¶i). LÔ nhËp quan (¸ cèn t¶i hau chóng). Nh÷ng lÔ vËt d©ng cóng.

ThÇy Mo vµ nh÷ng c«ng viÖc trong tang ma. Tang ma cña ng−êi Th¸i M−êng Näc so víi mét sè nhãm Th¸i ë n¬i kh¸c. So s¸nh víi tang ma cña ng−êi Th¸i §en ë huyÖn Con Cu«ng, tØnh NghÖ An. So s¸nh víi tang ma cña ng−êi Th¸i Tr¾ng ë tØnh §iÖn Biªn.

71 ViÖc thùc hiÖn nÕp sèng v¨n minh trong tang ma cña ng−êi Th¸i x∙ M−êng Näc, huyÖn QuÕ Phong, tØnh NghÖ An. Cuéc vËn ®éng x©y dùng nÕp sèng v¨n minh trong tang ma. Vai trß cña viÖc x©y dùng nÕp sèng v¨n minh trong tang ma ®èi víi viÖc x©y dùng vµ ph¸t triÓn nÒn v¨n ho¸ ViÖt Nam tiªn tiÕn, ®Ëm ®µ b¶n s¾c d©n téc. Nh÷ng néi dung c¬ b¶n cña c«ng t¸c x©y dùng nÕp sèng v¨n minh.

ViÖc thùc hiÖn nÕp sèng v¨n minh trong tang ma cña ng−êi Th¸i x∙ M−êng Näc. Ph−¬ng ph¸p ®iÒu tra. Ph©n tÝch vµ ®¸nh gi¸. Nh÷ng gi¶i ph¸p vμ x©y dùng m« h×nh néi dung cho viÖc thùc hiÖn nÕp sèng v¨n minh trong tang ma cña ng−êi Th¸i ë x∙ M−êng Näc.

Nh÷ng gi¶i ph¸p. X©y dùng m« h×nh néi dung cho viÖc thùc hiÖn nÕp sèng v¨n minh trong tang ma cña ng−êi Th¸i M−êng Näc. 99 Tμi liÖu tham kh¶o 101 3 PhÇn më ®Çu 1. TÝnh cÊp thiÕt cña ®Ò tµi Con ng−êi sinh ra, lín lªn, tr−ëng thµnh vµ chÕt ®i lµ quy luËt tÊt yÕu cña cuéc sèng.

C¸i chÕt lµ biÓu hiÖn cña mäi ho¹t ®éng cña con ng−êi vÒ mÆt t©m sinh lý ®· chÊm døt. Lóc ®ã ng−êi ta th−êng nãi: “Cuéc ®êi cña mçi con ng−êi ®· chÊm hÕt”. §óng nh− vËy, khi ng−êi ta chÕt ®i, dï ®· giµ hay cßn trÎ, ng−êi ®ã còng kh«ng thÓ gióp g× cho gia ®×nh, ng−êi th©n, b¹n bÌ hay x· héi n÷a. MÆc dÇu nh− thÕ , hÇu hÕt c¸c d©n téc cña ®Êt n−íc ViÖt Nam vÉn quan niÖm sÏ cã mét thÕ giíi chøa ®ùng c¸c linh hån mµ thÓ x¸c ®· kh«ng cßn tån t¹i.

ThÕ giíi ®ã tuú theo mçi d©n téc mµ cã nh÷ng c¸ch gäi kh¸c nhau. §Êt n−íc ta cã 54 d©n téc cïng sinh sèng, trong ®ã 53 lµ d©n téc thiÓu sè. TÊt c¶ c¸c d©n téc ®Òu cã nh÷ng phong tôc tËp qu¸n nãi chung, phong tôc tang ma nãi riªng lµ kh¸c nhau. Nh÷ng phong tôc ®ã t¹o nªn b¶n s¾c v¨n ho¸ riªng cho mçi téc ng−êi, ®ång thêi hoµ chung vµo dßng ch¶y cña nÒn v¨n ho¸ ViÖt Nam.

Céng ®ång d©n téc Th¸i ë ViÖt Nam nãi chung, ë tØnh NghÖ An nãi riªng, tõ l©u ®· kh¼ng ®Þnh b¶n s¾c v¨n ho¸ ®éc ®¸o cña m×nh. Trªn b−íc ®−êng ®æi míi cña ®Êt n−íc, ng−êi Th¸i ë NghÖ An ®· lu«n nç lùc kh¼ng ®Þnh m×nh, gãp søc x©y dùng ViÖt Nam giµu ®Ñp, v¨n minh. Tuy nhiªn, kh«ng ph¶i lµ tÊt c¶ sù cè g¾ng ®· lµ phï hîp. VÉn cßn nh÷ng mÆt h¹n chÕ nhÊt ®Þnh, trong ®ã ph¶i kÓ ®Õn phong tôc tang ma.

X· M−êng Näc, huyÖn QuÕ Phong lµ ®Þa bµn c− tró ®Çu tiªn cña d©n téc Th¸i tõ khi hä míi b¾t ®Çu ®Õn víi m¶nh ®Êt “xø NghÖ” c¸ch ®©y kho¶ng b¶y thÕ kû. HiÖn nay, hä vÉn ®ang lµ d©n téc chiÕm thµnh phÇn chñ yÕu n¬i ®©y vµ ®ang l−u gi÷ cho m×nh nh÷ng phong tôc tËp qu¸n tiªu biÓu, trong ®ã cã phong tôc tang ma. Trong c«ng cuéc ®æi míi cña ®Êt n−íc hiÖn nay, §¶ng vµ Nhµ n−íc ta ®ang ra søc l·nh ®¹o ®Êt n−íc ®Ó ®−a nh©n d©n ta dÇn tho¸t khái nghÌo ®ãi, ph¸t 4 triÓn m¹nh vÒ c¶ vËt chÊt vµ tinh thÇn. Mét trong nh÷ng cuéc vËn ®éng ®−îc §¶ng vµ Nhµ n−íc hÕt søc quan t©m v× nã ¶nh h−ëng m¹nh mÏ ®Õn ®êi sèng nh©n d©n, ®ã lµ viÖc thùc hiÖn nÕp sèng v¨n minh trong viÖc c−íi, viÖc tang vµ lÔ héi.

§©y lµ mét phong trµo lín trong lÜnh vùc v¨n ho¸, ®ßi hái kh«ng chØ ngµnh v¨n ho¸, mµ cßn cã rÊt nhiÒu ngµnh kh¸c cïng phèi hîp thùc hiÖn. B¶n th©n lµ mét ng−êi d©n téc Th¸i, h¬n n÷a l¹i ®ang häc tËp t¹i khoa v¨n ho¸ d©n téc, tr−êng §¹i häc V¨n ho¸ Hµ Néi, nªn rÊt muèn nghiªn cøu, t×m hiÓu nh÷ng phong tôc tËp qu¸n cña d©n téc m×nh. MÆt kh¸c, ng−êi bè th−¬ng yªu cña ng−êi viÕt võa míi mÊt v× mét c¨n bÖnh hiÓm nghÌo, nh−ng ng−êi viÕt l¹i kh«ng mÊy hiÓu c¸c lÔ nghi trong ®¸m tang ®−îc tæ chøc theo truyÒn thèng ng−êi Th¸i. ChÝnh v× tÊt c¶ c¸c lý do trªn, ng−êi viÕt ®· lùa chän m¶nh ®Êt M−êng Näc ®Ó thùc hiÖn ®Ò tµi cña bµi kho¸ luËn tèt nghiÖp víi tiªu ®Ò: “T×m hiÓu phong tôc tang ma vµ viÖc thùc hiÖn nÕp sèng v¨n minh trong tang ma cña ng−êi Th¸i x∙ M−êng Näc, huyÖn QuÕ Phong, tØnh NghÖ An”.

Môc ®Ých vµ nhiÖm vô nghiªn cøu ®Ò tµi 2. Môc ®Ých §Ò tµi tËp trung nghiªn cøu phong tôc tang ma cña ng−êi Th¸i x· M−êng Näc, huyÖn QuÕ Phong trong thêi gian gÇn ®©y, sau ®ã ph©n tÝch thùc tr¹ng viÖc thùc hiÖn nÕp sèng v¨n minh trong tang ma. Tõ ®ã, ®−a ra c¸c gi¶i ph¸p n©ng cao chÊt l−îng thùc hiÖn nÕp sèng v¨n minh trong tang ma, ®ång thêi so¹n th¶o ra nh÷ng néi dung ®Ó thùc hiÖn, phï hîp víi phong tôc cña d©n téc còng nh− thùc tÕ cña ®Þa ph−¬ng. NhiÖm vô §Ó thùc hiÖn ®−îc môc ®Ých trªn, ®Ò tµi sÏ ph¶i gi¶i quyÕt nh÷ng nhiÖm vô sau: - Ph¸c ho¹ tæng quan vÒ c¸c ®iÒu kiÖn kinh tÕ- x· héi vµ nh÷ng nÐt v¨n ho¸ truyÒn thèng cña ng−êi Th¸i x· M−êng Näc, huyÖn QuÕ Phong, TØnh NghÖ An.

§ã lµ c¬ së cho viÖc gi¶i m·, ®¸nh gi¸ thùc tr¹ng vµ viÖc thùc hiÖn nÕp sèng v¨n minh trong tang ma. 5 - T×m hiÓu chi tiÕt phong tôc tang ma trong thêi gian gÇn ®©y, so s¸nh thªm víi mét sè nhãm ng−êi Th¸i ë c¸c vïng miÒn kh¸c. - Ph©n tÝch vµ ®¸nh gi¸ thùc tr¹ng viÖc thùc hiÖn nÕp sèng v¨n minh trong tang ma th«ng qua phiÕu ®iÒu tra. §−a ra nh÷ng gi¶i ph¸p cã tÝnh kh¶ thi ®Ó n©ng cao chÊt l−îng thùc hiÖn nÕp sèng.

Qua nh÷ng gi¶i ph¸p chung ®ã, so¹n th¶o mét m« h×nh néi dung phï hîp víi ng−êi Th¸i n¬i ®©y. §èi t−îng vµ ph¹m vi nghiªn cøu 3. §èi t−îng §èi t−îng nghiªn cøu cña ®Ò tµi lµ phong tôc tang ma vµ viÖc thùc hiÖn nÕp sèng v¨n minh trong tang ma cña ng−êi d©n Th¸i x· M−êng Näc, huyÖn QuÕ Phong, tØnh NghÖ An. Ph¹m vi Ph¹m vi thêi gian: §Ò tµi tËp trung nghiªn cøu phong tôc tang ma trong nh÷ng n¨m gÇn ®©y, tøc lµ kho¶ng tõ kho¶ng tõ cuåi nh÷ng n¨m 90 cña thÕ kØ XX ®Õn nay.

Së dÜ chän kho¶ng thêi gian nµy lµ v× phong tôc tang ma cña ng−êi Th¸i n¬i ®©y vÉn gi÷ ®−îc nhiÒu nÐt truyÒn thèng, mÆt kh¸c nã lµ c¬ së ®Ó ph©n tÝch vµ ®¸nh gi¸ viÖc thùc hiÖn nÕp sèng v¨n minh trong tang ma råi ®−a ra nh÷ng gi¶i ph¸p cã tÝnh kh¶ thi cao. Ph¹m vi kh«ng gian: §Ò tµi tËp trung chñ yÕu nghiªn cøu t¹i x· M−êng Näc, huyÖn QuÕ Phong, tØnh NghÖ An. Sau ®ã th«ng qua mét sè t− liÖu, so s¸nh víi tang ma cña ng−êi Th¸i §en ë huyÖn Con Cu«ng, tØnh NghÖ An vµ ng−êi Th¸i Tr¾ng ë §iÖn Biªn. Ph−¬ng ph¸p nghiªn cøu - Ph−¬ng ph¸p luËn: §Ò tµi thùc hiÖn trªn c¬ së lËp tr−êng cña Chñ nghÜa duy vËt lÞch sö vµ t− t−ëng Hå ChÝ Minh.

- Ph−¬ng ph¸p thu thËp tµi liÖu: Tr−íc hÕt, ng−êi viÕt thu thËp tµi liÖu cã liªn quan tõ s¸ch b¸o, t¹p chÝ. Sau ®ã tiÕn hµnh ®iÒn d· d©n téc häc, ®i ®iÒu tra thùc ®Þa t¹i x· M−êng Näc, huyÖn QuÕ Phong, tiÕn hµnh pháng vÊn s©u mét sè giµ lµng, thÇy Mo vÒ phong tôc tang ma. ë ®ã, ng−êi viÕt cßn sö dông ph−¬ng 6 ph¸p ®iÒu tra x· héi häc b»ng b¶ng hái, tiÕn hµnh ph¸t phiÕu ®iÒu tra cho nh©n d©n ®Ó thÊy ®−îc thùc tr¹ng cña viÖc thùc hiÖn nÕp sèng v¨n minh trong tang ma. - Ph−¬ng ph¸p xö lý tµi liÖu: §Ó xö lý tµi liÖu, ph−¬ng ph¸p ®−îc sö dông lµ ph©n lo¹i, m« t¶, ph©n tÝch, ®¸nh gi¸, tæng hîp.

Ngoµi ra, cßn sö dông c¸c ph−¬ng ph¸p liªn ngµnh nh−: V¨n ho¸ häc, d©n téc häc, sö häc, ng«n ng÷ häc, to¸n häc. Xö lý tµi liÖu cßn ®−îc thùc hiÖn b»ng c¸c ph−¬ng tiÖn kÜ thuËt hiÖn ®¹i cña ngµnh ®iÖn tö vµ viÔn th«ng. LÞch sö nghiªn cøu cña ®Ò tµi D©n téc Th¸i ë NghÖ An tõ l©u ®· ®−îc c¸c nhµ nghiªn cøu d©n téc häc vµ v¨n ho¸ häc chó ý tíi. Nh÷ng t¸c phÈm, nh÷ng bµi viÕt cña nhiÒu t¸c gi¶ nh−: §Æng Nghiªm V¹n, CÇm Träng, Thanh S¬n, Vi V¨n An, TrÇn B×nh, NguyÔn Ngäc Thanh…vµ nhiÒu t¸c gi¶ trong tØnh ®· ra ®êi.

Nh÷ng t¸c phÈm cña c¸c nhµ nghiªn cøu ®ã lu«n lµ mét nÒn t¶ng v÷ng ch¾c ®Ó g×n gi÷ c¸c gi¸ trÞ truyÒn thèng cña ng−êi Th¸i n¬i ®©y. NÕu nãi ®Õn phong tôc tang ma ng−êi Th¸i NghÖ An, còng ®· cã mét sè bµi viÕt mang tÇm kh¸i qu¸t, ®¹i c−¬ng. Cßn ®i vµo ®Þa ®iÓm cô thÓ lµ ë x· M−êng Näc, huyÖn QuÕ Phong, th× ch−a cã bµi viÕt nµo liªn quan ®Õn tang ma ng−êi Th¸i n¬i ®©y. §ãng gãp cña ®Ò tµi - §Ò tµi cung cÊp nh÷ng t− liÖu vÒ phong tôc tang ma cña ng−êi Th¸i x· M−êng Näc, huyÖn QuÕ Phong, tØnh Nghª An.

- §Ò tµi sÏ gióp chÝnh quyÒn ®Þa ph−¬ng, c¸c nhµ qu¶n lý v¨n ho¸ thÊy ®−îc thùc tr¹ng cña viÖc thùc hiÖn nÕp sèng v¨n minh trong tang ma ë x· M−êng Näc vµ nh×n nhËn, ®¸nh gi¸ l¹i c«ng t¸c tæ chøc cña m×nh.