Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 1. VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU Trong cuộc chiến tranh của Mỹ ở miền Nam Việt Nam, dồn dân lập “ấp chiến lược” (ACL) là một biện pháp quan trọng được Mỹ và chính quyền Sài Gòn (CQSG) quyết tâm thực hiện trong giai đoạn triển khai chiến lược “Chiến tranh đặc biệt” (1961 – 1965), theo đó chính sách “ấp chiến lược” đã được nâng tầm “quốc sách” và được xác định là “xương sống” quyết định sự thành bại của chiến lược này. Thực hiện chương trình ấp chiến lược, bên cạnh việc sử dụng các thủ đoạn về chính trị, kinh tế, tâm lý, chiêu hồi thì Mỹ và CQSG còn sử dụng các chiến thuật quân sự mới như trực thăng vận, thiết xa vận hòng càn quét tiêu diệt các lực lượng cách mạng, các cơ sở cách mạng của ta, dồn dân lập “ấp chiến lược”, tách nhân dân ra khỏi cách mạng, thực hện mưu đồ áp đặt chủ nghĩa thực dân mới tại miền Nam. Theo tài liệu Tổng kết bình định của Quân Giải phóng (1974) thì: “Quốc sách ấp chiến lược nhằm “tát nước bắt cá”, kiểm soát chặt nông thôn, tách quần chúng ra khỏi đảng và lực lượng vũ trang để đánh bại khởi nghĩa và chiến tranh du kích” [73].
Theo Từ điể n bách khoa quân sự Viê ̣t Nam, ACL được định nghĩa là: Khu dồ n dân ở nông thôn miề n Nam do Mỹ và chính quyề n Ngô Đình Diê ̣m lập ra từ năm 1961 nhằ m tách nhân dân ra khỏi cách mạng, “tát nước bắ t cá” để thực hiê ̣n chính sách bình đi ̣nh của Mỹ ở miề n Nam Viê ̣t Nam. Ấp chiế n lược mang tính chấ t cứ điể m phòng vê ̣ của chính quyề n Sài Gòn chố ng phong trào nổ i dậy và chiế n tranh du kích của nhân dân miề n Nam trong giai đoạn “chiế n tranh đặc biê ̣t”. Ấp chiế n lược được xây dựng theo những tiêu chuẩn thố ng nhấ t; xế p các hộ thành từng nhóm có trách nhiê ̣m kiể m soát và bảo vê ̣ lẫn nhau (ngũ gia liên bảo); tổ chức thanh niên vũ trang bảo vê ̣ ấ p; mọi sinh hoạt đề u phải tuân theo những quy đi ̣nh nghiêm ngặt; bên 7 ngoài có hàng rào bao quanh, cổ ng ra vào được canh gác ngày đêm, có hầ m hào chiế n đấ u để chố ng các cuộc tấ n công của du kích; quản lý bằ ng biê ̣n pháp tổ ng hợp: chính tri ̣, quân sự, kinh tế , văn hóa, trong đó quân sự là hàng đầ u. Mỹ - Diê ̣m coi chương trình xây dựng ấ p chiế n lược là quố c sách, là xương số ng của chiế n tranh đặc biê ̣t [68, tr.
Sau cuô ̣c đảo chiń h ngày 1-11-1963, chương trình ấp chiến lược tuy không còn là “quố c sách” nhưng vẫn có vai trò quan tro ̣ng trong chiń h sách chiế n tranh của Mỹ và chính quyề n Sài Gòn với tên go ̣i mới là “ấ p tân sinh”. Theo Từ điể n bách khoa quân sự Viê ̣t Nam thì “ấ p tân sinh” là: “Bộ phận ưu tiên hàng đầ u trong chính sách “bình đi ̣nh” của Mỹ ở miề n Nam Viê ̣t Nam (trong những năm cuố i của “chiế n tranh đặc biê ̣t”), mục đích vẫn như ấ p chiế n lược nhưng biê ̣n pháp mi ̣ dân xảo quyê ̣t hơn với hê ̣ thố ng phòng thủ nghiêm ngặt kiể u ấ p chiế n lược được thay thế bằ ng tổ chức tuầ n tra bên ngoài của lực lượng vũ trang” [68, tr. Như vậy có thể nhận thấy ấp chiến lược là một bộ phận của chính sách bình định nông thôn của Mỹ và CQSG trong giai đoạn 1961 -1965, được xem là “xương sống” của chiến lược “Chiến tranh đặc biệt”. Trong giai đoạn 1962 – 1963, chính sách này được nâng tầm “quốc sách” với mục tiêu tách lực lượng cách mạng ra khỏi nhân dân, “tát nước bắt cá”.
Tuy nhiên từ khi chính quyền Ngô Đình Diệm sụp đổ, tên gọi ấp chiến lược đã được đổi thành ấp tân sinh, nhưng thực chấ t của viê ̣c thay đổ i tên go ̣i này chỉ là hình thức “bình mới rươ ̣u cũ”, do vậy mà trong hoạt động chỉ đạo đấu tranh chống phá ấp chiến lược, Đảng bộ các cấp vẫn sử dụng thuật ngữ ấp chiến lược trong suốt giai đoạn 1961 – 1965. Để đối phó với âm mưu và thủ đoạn của Mỹ - CQSG trong rào dân lập ấp chiến lược, Trung ương Đảng Lao Động Việt Nam đã lãnh đạo và phát động quân dân miền Nam đấu tranh chống càn quét, dồn dân và phá ACL với khí thế rất sôi nổi và quyết liệt. Phong trào chống phá ACL ở mỗi nơi tuy có quy mô, diễn biến khác nhau nhưng đều đã góp phần quan trọng làm phá sản chiến lược “Chiến tranh đặc biệt” với quốc sách ấp chiến lược. 8 Xuất phát từ điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội và đặc điểm vùng miền mà phong trào chống phá ACL ở miền Nam đã diễn ra ở nhiều nơi với nhiều biện pháp đấu tranh đa dạng, phong phú trong đó có phong trào chống phá ACL ở miền Tây Nam Bộ.
Phong trào chống phá ACL ở miền Tây Nam Bộ là một bộ phận của phong trào chống phá ACL trên toàn miền Nam Việt Nam, phong trào này đã góp phần quan trọng vào sự nghiệp đấu tranh chống Mỹ của quân dân cả nước trong giai đoạn 1961 – 1965. Tại nơi đây, quán triệt và vận dụng sáng tạo đường lối chiến tranh nhân dân và nghệ thuật quân sự của Đảng thì Khu ủy miền Tây Nam Bộ và các địa phương miền Tây Nam Bộ đã trực tiếp lãnh đạo quân dân nơi đây phát động một phong trào chống phá ACL trên quy mô lớn, quyết liệt với nhiều hình thức đấu tranh phong phú, đa dạng, qua đó giành được nhiều thắng lợi quan trọng góp phần vào thắng lợi chung của phong trào chống phá ấp chiến lược trên toàn miền Nam trong giai đoạn 1961 – 1965. Miền Tây Nam Bộ với các tỉnh là Vĩnh Long, Trà Vinh, Cần Thơ (gồm Hậu Giang), Rạch Giá, Sóc Trăng (gồm phần lớn tỉnh Bạc Liêu) và Cà Mau (gồm huyện Đông Hải - Bạc Liêu) đã hợp thành vựa lúa lớn của cả nước và là vùng nông thôn rộng lớn bậc nhất ở miền Nam. Chính vì vậy mà phong trào chống phá ACL ở nơi đây đã diễn ra quyết liệt, mạnh mẽ và sôi nổi nhằm chống lại chính sách bình định nông thôn, thiết lập ACL của Mỹ - CQSG.
Cuộc chiến đấu chống lại chiến lược “Chiến tranh đặc biệt” trong đó tiêu biểu nhất là phong trào chống phá ấp chiến lược ở miền Tây Nam Bộ không chỉ góp phần vào thắng lợi chung của phong trào trên toàn miền Nam mà còn để lại những bài học kinh nghiệm quý giá cho cách mạng Việt Nam. Bên cạnh những nét tương đồng với các vùng miền khác trên toàn miền Nam thì phong trào chống phá ấp chiến lược ở miền Tây Nam Bộ cũng có những đặc điểm riêng mang tính đặc thù… Đến hôm nay nhiều nội dung về phong trào chống phá ấp chiến lược ở miền Tây Nam Bộ vẫn chưa được nghiên cứu một cách thấu đáo cũng như chưa rút ra được các đặc điểm, vai trò cũng như những hạn chế và bài học kinh nghiệm của phong trào này ở miền Tây Nam Bộ trong giai đoạn từ năm 1961 đến năm 1965. TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI 1. Nhóm các công trình nghiên cứu về cuô ̣c kháng chiế n chố ng Mỹ có đề cập đến phong trào chống phá ấp chiến lược ̀ h nghiên cứu của các tác giả trong nước 1.
Nhóm các công trin Các công trình nghiên cứu trong nước về lịch sử cuộc kháng chiến chống Mỹ đề cập đến phong trào chống phá ACL có thể kể đến một số công trình tiêu biểu như: Công triǹ h Tổ ng kế t cuộc kháng chiế n chố ng Mỹ, cứu nước: Thắ ng lợi và bài học (Nxb Chính tri ̣ quố c gia, Hà Nô ̣i, 1995) của Ban Chỉ đa ̣o tổ ng kế t chiế n tranh ̀ h này đã triǹ h bày khái quát những nô ̣i dung cơ trực thuô ̣c Bô ̣ Chiń h tri.̣ Công trin bản của đường lố i, chiế n lươ ̣c và sách lươ ̣c do Đảng đề ra trong suốt cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước nói chung và giai đoa ̣n 1961 - 1965 nói riêng. Công trình đã đề câ ̣p những vấ n đề cơ bản về phong trào chố ng phá ACL, đã góp phầ n làm rõ vai trò, ý nghiã của đấ u tranh chố ng phá ACL trên cả ba mũi giáp công, đồ ng thời chỉ ra những kinh nghiê ̣m không chỉ đố i với phong trào chố ng phá ACL mà còn cả cuô ̣c kháng chiế n chố ng My,̃ cứu nước giai đoạn 1954 - 1975 và chỉ rõ: Ở miề n Nam, chiế n tranh nhân dân phát triể n sâu rộng trên cả 3 vùng chiế n lược, các hình thức vũ trang, đấ u tranh chính tri ̣, ba mũi giáp công trên các chiế n trường cũng phát triể n mạnh làm cho quố c sách ấ p chiế n lược bi ̣ phá sản, các chiế n thuật “trực thăng vận”, “thiế t xa vận” giảm hiê ̣u lực… Chiế n lược tiế n công tổ ng hợp của nhân dân miề n Nam đã phát huy được hiê ̣u lực rấ t lớn trong viê ̣c chố ng phá “quố c sách” ấ p chiế n lược [14, tr. Nhắc đến vai trò của Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam trong phong trào chống phá ấp chiến lược trên toàn miền Nam có thể kể đến công trình Chung một bóng cờ (Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 1993) do Trần Bạch Đằng chủ biên. Công trình đã khắc họa rõ nét sự lãnh đạo của Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam trong cuộc kháng chiến chống Mỹ, nêu rõ tầm quan trọng của phương thức đấu tranh “hai chân, ba mũi” trong tiến công tiêu diệt kẻ thù, giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước.
Trong công trình này, hai nhà lãnh đạo tiêu biểu của miền Tây 10 Nam Bộ là Nguyễn Thành Thơ và Vũ Đình Liệu - nguyên là Bí thư Khu ủy miền Tây Nam Bộ đã trình bày những nét chính về cuộc kháng chiến của quân dân Quân khu 9- Tây Nam Bộ trong cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước (1954-1975) trong đó có phong trào chống phá ấp chiến lược ở miền Tây Nam Bộ (1961 – 1965) [89].