MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Sự sống mà tạo hóa ban cho con ngƣời thật quý giá và thiêng liêng, ai cũng khát vọng đƣợc yêu thƣơng, che chở từ nhiều phía, đặc biệt là trẻ em- lứa tuổi “nhƣ búp trên cành” càng cần có sự chăm sóc và quan tâm đặc biệt chu đáo của toàn xã hội. Một trong nhƣng khẩu hiệu hành động của một số quốc gia có nền kinh tế, chính trị xã hội phát triển tốt đẹp là “Hãy dành những gì tốt đẹp nhất cho trẻ em”. Thế nhƣng, vì một lý do nào đó, có những đứa trẻ ngày ngày phải thức khuya dậy sớm, làm những công việc cực nhọc của ngƣời lớn, chỉ đổi lại cuộc sống mƣu sinh.
Các em đƣợc gọi chung bằng cái tên: “Trẻ em lao động sớm”. Số liệu nghiên cứu của tổ chức Lao động quốc tế (ILO) trong những năm gần đây cho biết có khoảng hơn 370 triệu trẻ em lao động sớm trên khắp thế giới, và 3/4 trong số đó đang sống ở châu Á. Hiện tƣợng trẻ em lao động sớm là một vấn nạn toàn cầu, nó đi ngƣợc lại hoàn toàn với những nỗ lực chăm sóc, bảo vệ và giáo dục trẻ em của bất cứ một quốc gia, một dân tộc nào. Trẻ em lao động sớm ngoài việc đánh đổi tuổi thơ với những nhọc nhằn mƣu sinh còn rất dễ trở thành nạn nhân của sự bóc lột, sự lạm dụng tàn tệ, mà lạm dụng tình dục chỉ là một trong rất nhiều những hình thức đó.
Trong số hơn 370 triệu trẻ em lao động sớm hiện nay, không ít trẻ đã từng hoặc đang bị lạm dụng tình dục.[32] Hiện tƣợng trẻ em lao động sớm mà đặc biệt là trẻ em lao động sớm bị lạm dụng tình dục đang diễn tiến ngày một nghiêm trọng hơn và thu hút sự quan tâm của toàn nhân loại. Ngày nay, Việt Nam đã phát triển vƣợt bậc trên mọi lĩnh vực: kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội… Thành phố Hà Nội cũng không nằm ngoài sự phát triển đó, Hà Nội đã và đang khẳng định vai trò quan trọng của mình trong sự nghiệp xây dựng và phát triển đất nƣớc giàu mạnh hơn. Thế nhƣng, lại có một thực tế đáng buồn khác, ở Hà Nội ngày nay, không khó để bắt gặp hình ảnh của những đứa trẻ tham gia lao động kiếm sống từ rất sớm. Theo nguồn số liệu thống kê của Sở LĐTBXH Hà Nội từ năm 2008, có 314 trẻ em lao động sớm (bao gồm: 229 nữ, 85 nam) ở 9/14 quận, huyện của thành phố.
[25] Các em (chủ yếu là từ 6 - dƣới 16 tuổi) tham 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com gia những công việc nhƣ: Giúp việc gia đình, phụ việc trong các cơ sở kinh doanh nhà hàng, tham gia sản suất, đánh giày, nhặt phế liệu, bán hàng rong. Số liệu này đến nay, với tình hình kinh tế phát triển nhƣ Hà Nội hiện tại chắc chắn đã tăng cao lên rất nhiều. Những đứa trẻ này đang ngày ngày phải đối mặt với nguy cơ bị lạm dụng tình dục. Điều đó đã đặt ra một câu hỏi nhức nhối cho các nhà nghiên cứu, quản lý và làm công tác bảo vệ, chăm sóc và giáo dục trẻ em đó là làm sao để có thể giúp trẻ em lao động sớm phòng ngừa nguy cơ này ngay từ đầu? Đây cũng gợi ra nhiều hƣớng nghiên cứu liên ngành cần đƣợc giải đáp trên bình diện khoa học, cả về lý luận và thực tiễn.
Công tác xã hội ngày càng đƣợc nhiều ngƣời biết đến nhƣ một khoa học, một nghề mang tính chuyên nghiệp cao ở nhiều quốc gia trên thế giới, và đặc biệt là ở Việt Nam. Bằng việc thiết lập mối quan hệ gần gũi, mặt đối mặt giữa Nhân viên Công tác xã hội với (nhóm) khách hàng, CTXH chú trọng đến công tác phòng ngừa, vận dụng năng lực của khách hàng cũng nhƣ các nguồn tài nguyên của cộng đồng nhằm giúp khách hàng phát huy nội lực để có thể tự giải quyết những vấn đề đang gặp phải. Với nhóm đối tƣợng là trẻ em lao động sớm, CTXH hƣớng tới việc giúp đỡ các em phòng ngừa các nguy cơ bị lạm dụng, bị bóc lột cả về thể chất lẫn tinh thần mà trong đó có nguy cơ bị lạm dụng tình dục. Chính vì tính chất thời sự mà chủ đề nghiên cứu đã nêu, đề tài luận văn “Công tác xã hội trong việc phòng ngừa nguy cơ bị lạm dụng tình dục ở trẻ lao động sớm” (Khảo sát trên địa bàn 2 quận Ba Đình và Hoàn Kiếm, thành phố Hà Nội) đƣợc tiến hành với mục tiêu nghiên cứu thực trạng trẻ em lao động sớm trên địa bàn thành phố Hà Nội hiện nay; từ đó phân tích những yếu tố nguy cơ dẫn đến tình trạng trẻ em lao động sớm dễ bị lạm dụng tình dục và đề xuất các giải pháp, các mô hình có sự can thiệp của CTXH nhằm giúp đỡ các em phòng ngừa nguy cơ này.
Tổng quan vấn đề nghiên cứu Việc lựa chọn một chủ đề nghiên cứu còn khá mới mẻ làm đề tài nghiên cứu cho Luận văn tốt nghiệp đã khiến cho việc tìm kiếm các nguồn tài liệu đề cập trực 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com tiếp tới vấn đề phòng ngừa nguy cơ bị lạm dụng tình dục ở trẻ lao động sớm là vô cùng khó khăn. Tuy nhiên trên cơ sở tổng hợp các nguồn tài liệu và dựa vào mục đích nghiên cứu đã đề ra, ngƣời viết xin đƣa ra một số nghiên cứu đã tiến hành có liên quan đến đề tài nghiên cứu trong Luận văn nhƣ sau: 2. Nghiên cứu về Lao động trẻ em – Trẻ lao động sớm: Lao động trẻ em luôn đƣợc xem là một hiện tƣợng xã hội đặc biệt, có lịch sử tồn tại lâu đời trong xã hội loài ngƣời. Tuy nhiên, có thể nói rằng vấn đề lao động Trẻ em chỉ thực sự đƣợc quan tâm một cách xác đáng từ những năm giữa thế kỷ XX.
Trong bộ tác phẩm “ Tư bản ” - 1976 nổi tiếng của mình, Karl Marx đã dành hẳn 5 chƣơng (từ chƣơng VIII đến chƣơng XIII của tập I) để phân tích hiện tƣợng Lao động trẻ em. Theo tác giả Nguyễn Văn Chính thì quan điểm của Karl Marx về vấn đề Lao động trẻ em có hai khía cạnh đáng chú ý đó là: (1) vị trí của Lao động trẻ em đối với quá trình tái sản xuất sức lao động trong thị trƣờng lao động tƣ bản chủ nghĩa; và (2) sự lạm dụng, bóc lột sức lao động của trẻ em. Karl Marx cho rằng nguyên nhân khiến trẻ em lao động sớm không phải do bản thân trẻ quyết định mà chính là do sự phát triển ngày càng lớn mạnh của hệ thống tƣ bản chủ nghĩa. Tuy nhiên có thể thấy rằng, khi nghiên cứu vấn đề này, Karl Marx mới chỉ dừng lại ở khía cạnh tiếp cận của kinh tế học đơn thuần mà chƣa xem xét đầy đủ nguyên nhân sâu xa của vấn đề Lao động trẻ em gắn liền với một phức hợp các yếu tố liên quan nhƣ: dân số học, xã hội học, tâm lý học, … Hai chuyên gia của tổ chức Lao động quốc tế ILO, A.
Jankanish trong cuốn sách “Trade Unions and Child Labour” – 1997 đã cho chúng ta có đƣợc một cái nhìn khái quát về hiện tƣợng Lao động trẻ em hiện nay trên thế giới. Jankanish thì Trẻ em lao động sớm hoàn toàn khác với Trẻ em lao động vài giờ để kiếm thêm tiền tiêu vặt. Trẻ lao động sớm là một trong những nguồn thu nhập chính của gia đình. Các em phải làm việc nhiều giờ trong ngày dƣới những điều kiện nguy hiểm, gây tổn hại nghiêm trọng tới sức khỏe, tinh thần và thể chất của chính các em.
Trẻ lao động sớm luôn phải đối mặt với hàng loạt các nguy cơ, trong đó phải kể đến nguy cơ bị lạm dụng, bị bóc lột cả về thể chất lẫn tình dục. Góp phần giải quyết triệt để vấn đề Lao động trẻ em, các tác giả đã đƣa ra vai trò 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com của tổ chức Công Đoàn, coi đó là cầu nối giữa chính quyền và xã hội nhằm chung tay giải quyết vấn đề một cách hiệu quả nhất. Thông qua các ví dụ cụ thể về mô hình hoạt động của các Công Đoàn khác nhau ở một vài nƣớc nhƣ: Mỹ, Brazil, Bangladesk, Tanzania…, các chuyên gia đã đề xuất một khung lý thuyết mô tả 10 hoạt động trọng tâm cần có của bất cứ một Công Đoàn nào nhƣ: điều tra tình hình, mở rộng các chính sách hỗ trợ, nâng cao nhận thức cho cộng đồng và bản thân trẻ lao động sớm…. nhằm phát huy vai trò tham gia của Công Đoàn trong hoạt động ngăn chặn, đẩy lùi hiện tƣợng Lao động trẻ em đang ngày một trở nên nhức nhối nhƣ hiện nay.
Ở Việt Nam, trong khoảng gần hai mƣơi năm trở lại đây đã có một số công trình nghiên cứu liên quan đến vấn đề Trẻ em lao động sớm hay Lao động trẻ em. Tuy nhiên các nghiên cứu này còn hạn chế về mặt quy mô cũng nhƣ nội dung còn có sự phân tán. Đáng chú ý nhất phải kể đến công trình nghiên cứu của tác giả Vũ Ngọc Bình. Trong cuốn “Vấn đề Lao động trẻ em” – 1997, tác giả đã khái quát toàn cảnh bức tranh Lao động trẻ em bằng việc đƣa ra các số liệu thống kê thực tế trong nƣớc cũng nhƣ trên thế giới.
Theo ông, “lao động trẻ em là một vấn đề rộng lớn và phức tạp”. Ở nƣớc ta, vấn đề này chịu tác động và ảnh hƣởng trực tiếp từ các yếu tố nguyên nhân nhƣ: quan niệm và truyền thống của cƣ dân nông nghiệp; từ sự tăng trƣởng kinh tế và sự gia tăng khoảng cách giàu nghèo trong xã hội hiện nay. Công cuộc công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nƣớc, bên cạnh những thay đổi tích cực cho diện mạo của đất nƣớc vẫn có một bộ phận không nhỏ trẻ em, dƣới tác động tiêu cực của nền kinh tế thị trƣờng phải tham gia lao động kiếm sống từ rất sớm, bằng nhiều nghề khác nhau. Thông qua việc chỉ ra một số loại hình lao động trẻ em cơ bản, tác giả cho rằng hầu hết các em đều phải sống cuộc sống vô cùng thiếu thốn, các em thất học và mù chữ là phổ biến; trẻ lao động sớm cũng rất dễ trở thành mục tiêu của sự lạm dụng.
Chính vì vậy phải chấm dứt vấn đề lao động bóc lột và độc hại đối với trẻ em. Cuốn “Về khả năng tái hòa nhập với gia đình của trẻ em lang thang và trẻ em lao động” do tác giả Đỗ Ngọc Hà và bà Barbara Franklin thực hiện đã miêu tả 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.